Pravobranilaštvo

Из Википедије, слободне енциклопедије

Pravobranilaštvo je organ kojem je poverena zaštita prava određenih javnopravnih subjekata, a pre svega države. Pravobranilaštvo zastupa državu ili druge subjekte javne vlasti (opštine, gradove, pokrajine) kao stranku u postupku pred sudovima i organima uprave, a takođe deluje i kao pravni savetnik države ili drugih subjekata javne vlasti, odnosno njihovih organa.

Pravobranilaštvo se često naziva državnom advokaturom, iako pravobranilac nije advokat, odnosno pravobranilac u postupcima zastupa državu i njene organe kao zakonski zastupnik, za razliku od advokata koji stranku zastupa kao punomoćnik. Ovo je bitna razlika jer je advokat, kao punomoćnik stranke, vezan nalozima svoje stranke (vlastodavca), a stranka može i sama preduzeti svaku radnju u postupku, pa i opozvati radnje koje je preduzeo njen advokat. Sa druge strane, pravobranilac, kao zakonski zastupnik stranke, preduzima sve potrebne radnje kao sama stranka, odnosno nije vezan bilo čijim nalozima, niti neko može njegove radnje opozvati.

Jedinstvena zaštita državne imovine i imovinskopravnih interesa države[уреди]

U civilizovanim i dobro uređenim zemljama pravobranilaštvo je organizovano kao jedan državni organ, koji zastupa državu i sve njene organe u svim privatnopravnim odnosima, a sve u cilju jedinstvene zaštite državne imovine i drugih imovinskopravnih interesa države.

Međutim, u nerazvijenim zemljama, zemljama sa totalitarnim režimima i zemljama u kojima je izražena korupcija i rašireni različiti oblici zloupotrebe javne imovine, čest je slučaj da ne postoji jedinstveno državno pravobranilaštvo, već je zastupanje države povereno različitim državnim organima, a sve u cilju prikrivanja nepravilnosti u raspolaganju javnom imovinom i drugim javnim sredstvima, odnosno radi prikrivanja nepravilnosti u radu državnih organa.

Tako, na primer, u prvim godinama komunističke diktature u FNRJ, 1945. godine, ukinuto je Državno pravobranilaštvo, koje je u Srbiji i Jugoslaviji postojalo do tada više od sto godina, da bi ovlašćenje za zastupanje države i njenih organa bilo preneto na sve državne organe, odnosno bilo je određeno da svaki državni organ sam sebe zastupa u postupcima pred sudovima i drugim nadležnim organima. To je dovelo do pravnog haosa, koji je trajao sve do 1952. godine i ponovnog uspostavljanja Državnog pravobranilaštva (pod nazivom javno pravobranilaštvo), a posledice tog haosa se i danas ispravljaju, kroz postupke restitucije i rehabilitacije. Međutim, već 1955. godine ponovo je narušeno jedinstvo nadležnosti u zastupanju države, kroz formiranje posebnog Vojnog pravobranilaštva, koje je postojalo sve vreme postojanja Jugoslavije, odnosno ukinuto je tek 2003. godine. Formiranjem posebnog vojnog pravobranilaštva zaštita državne imovine koja je poverena na korišćenje ministarstvu odbrane i vojsci onemogućena je puna civilna kontrola raspolaganja tom imovinom, odnosno onemogućena je jednaka pravna zaštita tog dela državne imovine.

Za razliku od ovog jugoslovenskog primera nejedinstvene organizacija pravobranilaštva, u dobro uređenim državama jedno pravobranilaštvo zastupa imovinskopravne interese države pred sudom i drugim nadležnim organima, pa čak i kada te države imaju posebno vojno pravosuđe, gde jedno državno pravobranilaštvo zastupa državu i sve njene organe, uključujući i ministarstvo odbrane i vojsku. Na primer, u SAD-u, gde je veoma razvijeno vojno pravosuđe, sa posebnim vojnim sudovima i tužilaštvima, odnosno vojnom pravosudnom službom (en. JAG - Judge Advocate General), zastupanje države u svim pravnim odnosima, uključujući i odnose u vezi sa radom ministarstva odbrane i oružanih snaga obavlja isključivo Državno pravobranilaštvo (en. US Attorney General). I u Republici Italiji, koja takođe ima dugu tradiciju dobro razvijenog vojnog pravosuđa, sa posebnim vojnim sudovima i tužilaštvima, ne postoji vojno pravobranilaštvo, već zatupanje države i u odnosima povodom rada ministarstva odbrane i vojske obavlja Državno pravobranilaštvo (it. Avvocatura dello Stato). Podrazumeva se da u državama koje nemaju posebno vojno pravosuđe nema ni govora o postojanju posebnog vojnog pravobranilaštva.

Nastanak i razvoj pravobranilaštva u Srbiji[уреди]

Termin pravobranilaštvo je vezan za pravnu tradiciju Srbije i bivše Jugoslavije. Pravobranilaštva postoje i u drugim državama, odnosno drugim pravnim tradicijama, ali se nadležnosti i organizacija organa koji vrši pravobranilačku funkcije bitno razlikuju od države do države.

Pravobranilaštvo, kao služba Popečiteljstva (ministarstva) finansija, postoji u Srbiji još u XIX veku. Ta funkcija je od 1839. godine bila poverena načelniku Odeljenja promišljenosti Popečiteljstva finansija, kao i okružnim kaznačejima (finansijski službenici pri okružnim načelstvima), a od 1842. godine pravobranilačku funkciju obavlja naročiti državni službenik - Praviteljstveni fiškal, koji od 1848. godine nosi naziv Praviteljstveni pravobranitelj. Konačnom pobedom jezičke reforma Vuka Karadžića, arhaični nazivi državnih ustanova u Srbiji zamenjeni su nazivima zasnovanim na narodnom jeziku, te od kraja šeste decenije XIX veka pravobranilačku funkciju u Srbiji obavlja Državni pravobranitelj, starešina Pravobranilačkog odeljenja Ministarstva finansija.

Prvi put je Pravobranilaštvo na celovit način, sa višim stepenom samostalnosti, uređeno u Kraljevini Jugoslaviji Zakonom o državnom pravobranioštvu od 15. jula 1934. godine, kao državni organ kojem je povereno zastupanje države u sudskim i upravnim postupcima u imovinskopravnim stvarima, davanje pravnih saveta drugim državnim organima i preduzimanje mera za mirno rešavanje sporova vansudskim putem.

Nakon Drugog svetskog rata i prvobitnog kraćeg prekida u kontinuitetu postojanja državnog pravobranilaštva, od 1952. godine, u socijalističkoj Jugoslaviji, federalna država, sve republike i pokrajine, kao i jedinice lokalne samouprave, imale su svoja pravobranilaštva, kao organe kojima je bilo povereno zastupanje ovih „društveno-političkih zajednica“ u svim imovinskopravnim stvarima.

Raspadom Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, neke od novoformiranih samostalnih država napustile su postojeću tradiciju organizovanja pravobranilaštava kao organa koji zastupaju državu i lokalne samouprave u imovinskopravnim stvarima. Tako, Republika Crna Gora je 1992. godine poslove pravobranilaštva ustupila državnom tužilaštvu, dok je Republika Hrvatska ovo učinila 2000. godine.

Pravobranilaštva, kao organe koji zastupaju državu i lokalne samouprave, zadržala je Republika Srbija, u kojoj postoje Državno pravobranilaštvo, pokrajinska, gradska i opštinska pravobranilaštva.

Republika Makedonija, Republika Slovenija i Bosna i Hercegovina, kao i njeni entiteti: Republika Srpska i Federacija Bosna i Hercegovina, takođe su zadržali institucije pravobranilaštva. U međuvremenu, od 2009. godine, u Crnoj Gori je obnovljena posebna institucija za vršenje pravobranilačke funkcije, pod nazivom Zaštitnik imovinsko-pravnih interesa Crne Gore, čiji položaj i uređenje u mnogome podsećaju na uređenje Državnog pravobraniteljstva Kneževine Srbije iz XIX veka.

U svim bivšim jugoslovenskim republikama postoji samo po jedan državni organ koji vrši funkciju državnog pravobranilaštva, koji zastupaju državu i sve njene organe u svim privatnopravnim odnosima. Ni jedna od tih država nema posebno vojno pravobranilaštvo.

U nekim bivšim jugoslovenskim republikama (Republika Hrvatska i Republika Makedonija), naziv pravobranilaštva dodeljen je organima sa bitno drugačijom ulogom i nadležnostima. Naime, u ovim državama pravobranilaštva su organi koji vrše funkciju zaštitnika građana (ombudsmana), i to pučki pravobranitelj u Hrvatskoj i narodni pravobranitelj u Makedoniji.

Izvori[уреди]

  • Zakon o pravobranilaštvu („Službeni glasnik Republike Srbije“, broj 55/2014)
  • Zakon o Državnom pravobranioštvu od 15 jula, 1934. god, Zbirka zakona, protumačenih sudskom i administrativnom praksom, Sv. 225, Izdavačko i knjižarsko preduzeće Geca Kon А.D, Beograd 1934. (sa obrazloženjem Predloga zakona)
  • Olja Jovičić, Pravobranilaštvo - istorijat, funkcija, perspektiva, Pravni informator, broj 5/2012, Intermex, Beograd
  • Olja Jovičić, Istorija pravobranilaštva u Srbiji, Pravni informator, broj 6/2013, Intermex, Beograd

Vidi još[уреди]