Jednačenje suglasnika po zvučnosti

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Skoči na: navigacija, pretraga

Jednačenje suglasnika po zvučnosti je glasovna promena u srpskom jeziku u kojoj se šumni suglasnici, koji se razlikuju po zvučnosti, jednače tako što se prvi suglasnik iz para zamenjuje svojim parnjakom koji je po zvučnosti jednak drugom suglasniku iz para.

U srpskom jeziku, suglasnici se prema zvučnosti dele na:

  • zvučne suglasnike (b, g, d, z, ž, đ, dž),
  • bezvučne suglasnike (p, k, t, ć, š, s, č, f, h, c).

Zvučni su i svi sonanti, ali oni ne učestvuju u ovoj glasovnoj promeni.

Obezvučavanje[uredi]

Promena zvučnog u bezvučni suglasnik naziva se obezvučavanje. Primeri:

  • b prelazi u p (vrabac—vrapca);
  • d prelazi u t (gladak—glatka);
  • z prelazi u s (nizak—niska);
  • ž prelazi u š (tronožac—tronošca);
  • đ prelazi u ć (Bogovađa—Bogovaćki);
  • prelazi u č (naručiti—naručbina—narubina)
  • g prelazi u k (drugačije—drukčije).

Ovako izmenjena osnova se zove obezvučena osnova, a prefiks se naziva obezvučeni prefiks.

Ozvučavanje[uredi]

Promena iz bezvučnog u zvučni suglasnik se naziva ozvučavanje. Primeri:

  • p prelazi u b (top—tobdžija);
  • t prelazi u d (svat—svadba);
  • s prelazi u z (sgurati—zgurati);
  • š prelazi u ž (za dušu—zadužbina);
  • ć prelazi u đ (žeđ—žeđca—žećca)
  • č prelazi u (svedočiti—svedoba);
  • k prelazi u g (burek—buregdžija).

Ovako izmenjena osnova se naziva ozvučena osnova a prefiks — ozvučeni prefiks.

Bezvučni suglasnici f, h i c nemaju zvučne parnjake, pa glasovna promena izostaje kada se oni nađu ispred zvučnog suglasnika; naravno, ovo se ne odnosi na situaciju kada se zvučni suglasnik nađe ispred nekog od njih, kada redovno dolazi do promene (kao što se vidi iz nekih od primera u prethodnom delu).

Odstupanja[uredi]

  • Jednačenje se nikad ne primenjuje na suglasničke grupe ds i : odstupiti, podšišati.
  • U nekoj meri ni suglasnik đ ne jednači se ispred s (kao u primeru vođstvo), ali ovaj suglasnik se vrlo retko nalazi u takvom položaju pa i ne možemo govoriti o sistemskom pravilu.
  • Na sastavu složenica kod kojih se oseća pauza između delova, jednačenje se ne primenjuje (kako u pisanju tako u izgovoru): politbiro.
  • Jednačenje se ne vrši ukoliko bi se time dobila dva ista suglasnika čijim bi se daljim uprošćavanjem došlo do neprihvatljive okrnjenosti prvog formanta: podtačka (ne „pottačka“, niti „potačka“ jer bi izgledalo da je prefiks po-), subpolaran (ne „suppolaran“, niti „supolaran“ jer bi izgledalo da je prefiks su-).
  • U prefiksima ad-, dis-, juris-, trans- i post- ne dolazi do jednačenja: adherencija, disgresija, jurisdikcija, transgresija, postdiplomac.
  • U novijim tuđicama vrlo često ne dolazi do jednačenja: dragstor, nokdaun, brejkdens, gangster.
  • U stranim vlastitim imenima suglasnici s, z, š i ž po pravilu se jednačnje, ali ipak ostaju neizjednačeni kada bi njihovo jednačenje povuklo i jednačenje susednog suglasnika: Potsdam, Pitsburg (jer bi jednačenje izazvalo i pretvaranje t u d, čime bi se dobili neprihvatljivi oblici „Podzdam“, „Pidzburg“).
  • Ostale suglasnike u neslovenskim imenima vlastitim ne treba jednačiti: Vašington, Redford, Tbilisi.


Glasovne promene
palatalizacija | sibilarizacija | nepostojano A | promena L u O | gubljenje suglasnika | sažimanje samoglasnika | razjednačavanje samoglasnika | jotovanje | jednačenje suglasnika po zvučnosti | jednačenje suglasnika po mestu tvorbe | preglas | prevoj samoglasnika | pokretni samoglasnici