Jugoslovenska vojska u otadžbini

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Za druga značenja, pogledajte Četnici (višeznačna odrednica).
Ukoliko ste tražili vojsku u izbeglištvu, pogledajte članak Jugoslovenska vojska van otadžbine.
Jugoslovenska vojska u otadžbini
Naval Ensign of the Kingdom of Yugoslavia.svg
Zastava Jugoslovenske vojske u otadžbini
Osnovana 1941.
Datum stanja 11. maj 1941.
Raspuštena 1945—1946. (rasformirana poslednja jedinica)
Glavni štab Ravna gora
Vođstvo
Armijski general Dragoljub Mihailović
Divizijski general Miroslav Trifunović
Načelnik štaba Momčilo Đujić
Pavle Đurišić
Ilija Trifunović-Birčanin
Dobroslav Jevđević
Miodrag Damjanović
Brojno stanje
Aktivni sastav oko 70.000 (1943)
Srodni članci
Istorija Jugoslovenska vojska u otadžbini je predstavljala jedinu regularnu oružanu formaciju na teritoriji Kraljevine Jugoslavije za vreme okupacije od strane nacističke Nemačke.

Jugoslovenska vojska u otadžbini ili Ravnogorski pokret (čiji su pripadnici poznati kao četnici) je bila jugoslovenska (većinski srpska), nacionalistička i rojalistička gerilska organizacija u Drugom svetskom ratu koju je 11. maja 1941. na Ravnoj gori osnovao pukovnik Dragoljub Mihailović,[1] kao snagu odanu jugoslovenskoj kraljevskoj vladi u izbeglištvu. U Drugom svetskom ratu četnici su uključivali najviše Srba.

Nakon nekoliko početnih okršaja sa okupatorskim silama Osovine, četnici su se preorijentisali na na borbu protiv komunističkih partizana, ponekad sarađujući sa Italijanima (koji su ponudili zaštitu od ustaških zločina), a ponekad čak i sa nemačkim i ustaškim snagama. Nakon Teheranske konferencije 1943, Saveznici, koji su podržavali četnike, su preusmerili svoju podršku rivalskim partizanima. Od tada pokret Dragoljuba Mihailovića sarađuje sa nemačkim vlastima. Kraljevska vlada je 1944. priznala partizane kao legitimnu jugoslovensku oružanu snagu i naredila četnicima da se pridruže novoosnovanoj Jugoslovenskoj Armiji. Neki četnici su to odbili i u aprilu i maju 1945, dok je Jugoslovenska Armija oslobađala zemlju, oni su se povukli prema Italiji, dok se manja grupa povukla u Austriju. Mnogi su zarobljeni od strane partizana ili su vraćeni u Jugoslaviju od strane britanskih snaga. Nekima je suđeno za izdaju i oni su oslobođeni, osuđeni na zatvorsku kaznu ili smrt. Mnogi su pogubljeni bez suđenja, posebno u prvim mesecima nakon kraja rata.[2] Poslednje četničke jedinice pod komandom Dragoljuba Mihailovića su zarobljene u istočnoj Bosni i Hercegovini. Njemu je suđeno, proglašen je krivim za veleizdaju i ratne zločine[3] i pogubljen je.

Nakon Drugog svetskog rata, izbegli četnici i drugi srpski emigranti su osnovali nacionalna udruženja u zemljama kao što su Sjedinjene Američke Države, Ujedinjeno Kraljevstvo i Australija i nastavili su da podržavaju četničku ideologiju, koja je bila protivzakonita i progonjena u novoj socijalističkoj Jugoslaviji.[traži se izvor]

Krajem 1980ih, pripadnici JVuO su nezvanično rehabilitovani[traži se izvor] i progon njihove literature i ikonografije je prekinut. Neke (Srpska radikalna stranka i Srpski pokret obnove) opozicione stranke su otvoreno podržavale ulogu četnika u Drugom svetskom ratu, tvrdeći da je zvanična istorija falsifikovana.

Presudom Višeg suda u Beogradu 14. maja 2015. godine, komandant Jugoslovenske vojske u otadžbini, general Dragoljub Mihailović je rehabilitovan i vraćena su mu građanska prava koja su mu bila oduzeta u sudskom procesu 1946. godine. Sud je utvrdio da je Mihailoviću suđeno iz ideoloških razloga, te da nije imao fer suđenje, da nije imao prava na odbranu i da nije video advokata do početka suđenja.

Drugi svetski rat[uredi]

Osnivanje[uredi]

Jugoslovenska vojska u otadžbini nikada nije bila homogena formacija, već je objedinjavala razne formacije koje su osnivane i delovale pod različitim okolnostima. Zajedničko im je bilo da su svi priznavali Dragoljuba Mihailovića za svog nominalnog vođu. Nakon predaje Jugoslovenske vojske u Aprilskom ratu 1941, neki od preostalih vojnika sa pukovnikom Dragoljubom Mihailovićem su se povukli iz Bosne u zapadnu Srbiju sa ciljem da tamo nastave borbu protiv neprijatelja. Mihailović je za svoju bazu odabran visoravan Ravnu goru na planini Suvobor. Odustao je od borbe protiv Nemaca i usredsredio se na omasovljenje svoje organizacije, očekujući da stupi u akciju kada bude jasno da se Nemci povlače. On je izbegavao akcije za koje je cenio da su malog strateškog značaja. Glavni razlog za ovo je činjenica da je bio tipičan oficir iz Prvog svetskog rata.

Istovremeno sa stvaranjem Mihailovićeve organizacije, organizovane su i partizanske formacije pod vođstvom KPJ. Za razliku od Mihailovićeve taktike čekanja, partizani su u leto 1941. poveli aktivnu borbu protiv okupatora i kvislinga. Partizanskom ustanku u Srbiji priključili su se i neke četnički komandati, protivno Mihailovićevim naređenjima. Partizani su u Crnoj Gori na početku imali velikog uspeha, ali nakon gušenja ustanka počele su se pojavljivati antikomunističke grupe pod vođstvom oficira bivše Jugoslovenske vojske i građanskih političara koji su nudili saradnju Italijanima. Na teritoriji NDH blizu italijanske okupacione još ranije je došlo do polarizacije između partizana i srpskih nacionalističkih grupa, koje za razliku od partizana nisu vodile borbu protiv Italijana, već su od njih tražili zaštitu od ustaša.

Između 1941. i 1943, četnike su podržavali zapadni saveznici. Magazin Tajm je u članku iz 1942. uzdizao uspehe Mihailovićevih četnika i označio ih kao jedine borce za slobodu u nacističkoj okupiranoj Evropi. Međutim, i Titovi partizani su se borili protiv nacista za to vreme. Nemci su i Titovu i Mihailoviću glavu ucenili na 100.000 rajh maraka.

Tokom Drugog svetskog rata, četnici su se sukobljavali sa dva glavna neprijatelja: nemačkim okupatorom i ustašama, fašističkim režimom Nezavisne Države Hrvatske, sa jedne strane i ideološki suprotstavljenim komunističkim partizanima sa druge strane.

Nakon ustanka u leto 1941, gerilske aktivnosti četnika i partizana su se povećale, a snage nacističke Nemačke su se oštro svetile nad civilnim stanovništvom. Nemci su uveli kaznene mere protiv gerilskih aktivnosti: 100 bi bilo streljano Srba za svakog ubijenog pripadnika Vermahta i 50 za svakog ranjenog vojnika. Rivalski pokreti, Titovi partizani i Mihailovićevi četnici su na početku sarađivali, ali su se kasnije okrenuli jedni protiv drugih, pa je u Srbiji izbio građanski rat.

Četnički pokret je po duhu bio patriotski i rojalistički. Ipak, neki tradicionalni lideri poput Koste Pećanca već tokom leta 1941. priklonili su se otvorenoj saradnji sa nemačkim okupatorom.

Četnički pokret formiran pod uticajem i pod komandom Draže Mihailovića u Srbiji, koji je bio osnov za furmiranje JVuO, bio je antinemački po svojoj orijentaciji. Međutim, u pogledu dejstva protiv nemačke okupacione sile, Mihailović je bio rezervisan. Smatrao je da je ulaženje u otvoren sukob sa nemačkom okupacionom silom neodgovorno, jer bi bilo bezizgledno i da bi samo izazvalo krvave represalije. Prva determinanta Mihailovićeve strategije bila je da u otvoreni sukob sa okupatorom treba ući tek kad on bude pred kolapsom, usled poraza na ostalim frontovima ili savezničkog iskrcavanja na Balkan. Do tada je celokupna aktivnost morala biti ograničena na organizovanje i eventualne sitne diverzije koje ne bi izazvale okupatora na snažniju reakciju.

Paralelno sa Mihailovićem, Komunistička partija Jugoslavije organizovala je svoje vojne odrede pod nazivom partizani (kasnije Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije). Njihova strategija sastojala se u borbi protiv okupatora odmah i svuda, bez obzira na okolnosti.

Nemačka poternica za Dražom Mihailovićem iz leta 1943.

Aktivizam partizana, patriotizam naroda i slabost okupatora krajem leta i početkom jeseni 1941. navela je i neke Mihailovićeve snage na sukobe sa okupatorom. Na inicijativu komunističkog rukovodstva, dvojica lidera, Mihailović i Tito, sklopili su sporazum o saradnji 26. oktobra 1941.

Pripadnici JVuO na naslovnoj strani američkog časopisa Njuzvik, novembra 1943.

Mihailović je početkom leta 1941. uspostavio i veze sa kvislinškim upravnim aparatom u Srbiji. Njegov stav prema komesarskoj upravi Milana Aćimovića i kasnije vladi Milana Nedića bio je dvojak: s jedne strane, u njima je video svoju rezervu koju treba pridobijanjem pristalica tajno organizovati za prelazak na njegovu stranu u ključnom trenutku. S druge strane, u njoj je video značajan izvor za snabdevanje dok traje okupacija. Otuda je sa jedne strane prema kvislinškoj upravi vodio propagandni rat, a sa druge strane podsticao svako lokalno i diskretno povezivanje.

Rane aktivnosti[uredi]

Ključni element u formulisanju Mihailovićeve strategije bio je strah od brzog širenja partizanskog pokreta pod rukovodstvom KPJ. Mihailović je verovao da će sile Osovine izgubiti rat, da će saveznici pobediti i da je prema tome okupacija privremena. Međutim, okupacija je dovela do jačanja rivalskog partizanskog pokreta pod rukovodstvom KPJ koji bi se na kraju rata mogao pojaviti kao pretendent na vlast. Iz ovoga je Mihailović zaključio da partizanski pokret treba uništiti što pre, a u svakom slučaju pre kraja rata. To je dovelo do makijavelističkog stava da se JVuO na kraju rata mora pojaviti kao dominantna prosaveznička i patriotska organizacija, čak i po cenu diskretne saradnje sa okupatorom na uništenju partizana do tada.

Na ovim osnovama Mihailović je formulisao plan po kome bi njegove trupe održavale red u Srbiji bez prisustva nemačkih trupa, uz diskretnu nemačku materijalnu podršku. Time bi Nemcima bio garantovan red i mir dok traje okupacija, a JVuO bi obezbedio premoćan položaj na kraju rata. Da bi obezbedio povoljnu pregovaračku poziciju, Mihailović je naredio opšti napad na partizane početkom novembra 1941. Na sastanku Mihailovića sa nemačkim predstavnicima u selu Divci 11. novembra 1941, Mihailoviću je saopšten stav nemačke okupacione uprave po kojem su on i njegove snage stavljene van zakona i da nemačka uprava nije zainteresovana za pregovore.

Nemačko saopštenje 1942. godine

Nemačka okupaciona uprava bila je obaveštena o kontaktima između Mihailovićevih predstavnika i kvislinške uprave u Beogradu tokom leta 1941. i pokazala spremnost da prihvati legalizaciju Mihailovićevih odreda i integraciju u okupacioni sistem kao što je prihvaćena legalizacija Pećančevih odreda.[traži se izvor] Međutim, nakon obaveštenja o sporazumu Tito-Mihailović i vesti o učestvovanju Mihailovićevih odreda u napadima na nemačke garnizone, nemačka uprava donela je odluku da likvidira oba pokreta i da zavede mir drastičnim represivnim merama. Nemci su povremeno organizovali racije protiv Mihailovićevih pristalica.

Četnici su se krajem avgusta uvučeni u ustanak u Srbiji koji je pokrenula KPJ, suprotno Mihailovićevim planovima.[4][5] Već 31. avgusta Jadarski četnički odred, pod komandom potpukovnika Veselina Misite, uspeo je da oslobodi Loznicu.[6] Po prvi put od početka Drugog svetskog rata u Jugoslaviji, jedan nemački garnizon bio je primoran na predaju. Posle Loznice, borbe su nastavljene kod Krupnja i Banje Koviljače. U narednom periodu oslobođeni su Valjevo, Šabac i Kruševac, a zajedničkim snagama komunisti i četnici uspeli su da oslobode i Gornji Milanovac 28. septembra. Zarobljenici su upućeni na Ravnu Goru, a zatim u logor u selu Planinici.

Posle napada komunista na srpske žandarme u selu Karanu, 29.oktobra 1941. godine, počinje građanski rat između komunista i JVuO. Usledila je nemačka ofanziva, a Mihailović je tražio način da se povuče iz ustanka, ponudivši Nediću i Nemcima zajedničku borbu protiv partizana, koju je Mihailović otpočeo napadom na partizane krajem oktobra 1941. Nemci su tu odbili na sastanku u Divcima odbili Mihailovićevu ponudu o borbi protiv partizana smatrajući je neiskrenom i portunom. Posle operacije Mihailović koju su sprovele nacističke snage, sa ciljem da uhapse generala Mihailovića, morali da se povuku u istočnu Bosnu gde su nastavili borbu protiv okupatora i komunista. U tim borbama naročito se istakao major Jezdimir Dangić. Posle gušenja ustanka u Srbiji Nemci su streljali bliske Mihailovićeve saradnike, majore Aleksandra Mišića (sina vojvode Živojina Mišića) i Ivana Fregla 17. decembra u Valjevu.

Pod nemačkim pritiskom, Mihailovićevi odredi su se veoma smanjili i prešli u ilegalu, osim onih koji su se legalizovali kao pripadnici Nedićevih snaga. Sam Mihailović je nakon nekoliko meseci skrivanja, juna 1942. prešao u Crnu Goru, u italijansku okupacionu zonu.

Mihailovićeve pristalice i istomišljenici na teritorijama okupiranim od Italije od samog početka uspostavili su otvorenu i javnu saradnju sa italijanskim okupacionim vlastima zato što su one sprečavala genocid nad srpskim narodom u NDH i bile u otvorenom sukobu sa vlastima Nezavisne Države Hrvatske, nakon što je italijansko ministarstvo spoljnih poslova tražilo pomeranje demarkacione linije u NDH ka severu. Italijani su svoju politiku u okupiranoj Jugoslaviji gradili na tri osnovna prindipa: predavanje upravne vlasti Srbima u mestima koja oni većinski naseljvaju, povratak prognanog srpskog stanovništva i razoružavanje snaga NDH. Na teritoriji NDH vojvoda Ilija Trifunović-Birčanin, Dobroslav Jevđević, pop Momčilo Đujić, major Boško Todorović, Petar Baćović i drugi počev od avgusta 1941. uz pomoć Italijana pokušavali su da se nametnu kao vođe srpskim ustanicima.

Italija je imala teritorijalne pretenzije prema Kraljevini Jugoslaviji, pa je stoga podržavala i organizaciono pomagala antijugoslovenski ustaški pokret pre Aprilskog rata. Nemačka i Italija su u aprilu 1941. uspostavili Nezavisnu Državu Hrvatsku kao savezničku državu i u njoj ustoličili ustašku vlast. Međutim, iako su prema spoljnim neprijateljima NDH i Italija ostale saveznice sve do pada fašizma u Italiji, Italija je gajila teritorijalne pretenzije prema NDH. Otuda su italijani ustanak Srba u NDH izazvan ustaškim zločinima videli kao priliku i povod da ojačaju svoje vojno psisustvo i oslabe uticaj i prisustvo administracije NDH na tim područjima, što bi u pogodnom trenutku moglo rezultovati aneksijom. Odgovaralo im je prisustvo lojalnih ustanika koji su istovremeno voljni da spreče delatnost ustaničkih formacija neprijateljskih prema Italijanima, odnosno partizana. Na toj osnovi razvili su otvorenu saradnju sa navedenim istaknutim srpskim ličnostima. Snabdevali su njihove snage oružjem, opremom i novcem, omogućavale im smeštaj u garnizonima i organizovali zajedničke akcije protiv partizana.

Dolaskom generala Marija Roate na mesto komandanta italijanske 2. armije, januara 1942. godine, počinje otvorena saradnja italijanskih i četničkih snaga. Tako su Nemci i ustaše morali da trpe apsurdno ponašanje jednog nacističkog generala koji je javno naoružavao i svrstavao u svoje jedinice ljude njima neprijateljski raspoložene, koji će čim im se bude pružila zgodna prilika povesti borbu protiv njih. Lokalne srpske vođe počele su da na Italijane gledaju kao najmanje zlo od svih okupatora i zbog toga pristajale na saradnju sa njima.

U Crnoj Gori su Mihailovićeve pristalice Đukanović, Đurišić i drugi početkom 1942. poveli borbu protiv partizana i odmah uspostavili široku saradnju sa Italijanima.[7]

Rade Radić sa nemačkim i domobranskim oficirom

U nemačkoj okupacionoj zoni u Bosni Mihailovićeve pristalice (Tešanović, Drenović, Radić, Todić, Kerović i drugi) tokom maja i juna 1942. legalizovali su svoje odrede pismenim sporazumima sa vlastima NDH, i time, posredno, sa nemačkom upravom.[8]

S druge strane Birčanin, Jevđević, Đujić, Đurišić i ostali isticali su svoju vernost kralju Petru II, izbegličkoj vladi i Mihailoviću kao njenom predstavniku u zemlji. Sa svoje strane, Mihailović je ove snage smatrao delom JVuO i bez rezervi prihvatio njihov kvislinški položaj prema Italijanima, smatrajući da se tako Italijani koriste za srpske nacionalne ciljeve.[7]

Osovinske ofanzive[uredi]

Teritorija pod kontrolom Jugoslovenske vojske u otadžbini (JVuO) 1942. godine ("Mihailovićevo ostrvo slobode"), prema magazinu Tajm, juli 1942.

Tokom 1942. godine većina četničkih snaga bila je pod direktnom upravom Italijanske vojske, na italijanskoj okupacionoj zoni. Od njih su dobijali naoružanje i hranu.

Četnici stoje na zastavi nacističke Nemačke, koju su zaplenili u Bajinoj Bašti septembra 1943. godine

Posle 1942. zapadni Saveznici su planirali iskrcavanje na tlu Evrope, a kao jedna mogućnost bila je dalmatinska obala. Zbog toga su jugoslovenski pokreti otpora dobijali sve veću pažnji i Saveznika i Osovine. Brojni agenti Uprave za specijalne operacije (SOE) su bili slani da na terenu utvrde koja se strana bori protiv Nemaca. U međuvremenu su Nemci odlučili da unište partizansku slobodnu teritoruju u zapadnoj Bosni.

Januara 1943. godine general Mihailović naredio je pokret svih četničkih trupa ka partizanskoj slobodnoj teritoriji, sa centrom u Bihaću jer je verovao da će se zapadni saveznici iskrcati na Jadransku obalu i da je uništenje komunista glavni cilj Jugoslovenske vojske u otadžbini u tom trenutku. Posle zauzimanja Gračaca u Liki i početnih uspeha, ova operacija protiv komunista je morala biti prekinuta zbog početka nacističke zimske ofanzive, koja je nazvana operacija Vajs. Četnici su se povukli u italijansku okupacionu zonu, gde su bili legalizovani odredi.

Počev od 25. janara 1943. godine dolazi do niza svakodnevnih krvavih sukoba između Ekspedicionog korpusa majora Petra Baćovića i delova Đujićeve Dinarske divizije sa 2. proleterskom divizijom Peke Dapčevića i delovima jedinica Glavnog štaba Hrvatske. Velika nemačko-italijanska ofanziva se zahuktavala. Međutim, komunisti nisu znali za nju do poslednjeg časa, a kada je počela nisu uvideli njene razmere. Zato, umesto blagovremenog izvlačenja u pravcu suprotnom nadiranju nemačkih snaga, prema Hercegovini, oni glavninu svojih jedinica usmeravaju na četnike u okolini Knina. Kada je 25. januara 2. proleterska divizija krenula na četnike, istovremeno Ekspedicioni korpus kreće na komuniste, ali na paralelnom pravcu pa ove dve najveće jedinice se tog dana mimoilaze. Sledi niz njihovih borbi. Paralelno sa njima počinje nemačka zimska ofanziva.

Prva u nizu antipartizanskih operacija bila je operacija Vajs. Četnici su u ovoj operaciji sarađivali sa Italijanima, od kojih su dobijali oružje, municiju i druge potrepštine, ali su se povlačili pred Nemcima. Komunistička glavnina se povlači put Neretve, kuda kreće i Ekspedicioni korpus Petra Baćovića. Na tromeđi ostaje Dinarska četnička divizija nasuprot divizijama Narodnooslobodilačke vojske Hrvatske, oslabljenim za jednu diviziju, koju je Josip Broz Tito poveo sa sobom na jug. Olakšavajuća okolnost za Dinarsku četničku diviziju bio ja naslon na Italijane, a otežavajuća povremena saradnja ustaša i Narodnooslobodilačke vojske Hrvatske. Primere ovakve saradnje vojvoda Momčilo Đujić naveo je u radiogramu Vrhovnoj komandi od 3. marta 1943. godine. Pet dana kasnije Đujić izveštava Vrhovnu komandu da su Nemci zauzeli Drvar, Glamoč, Livno i Bosansko Grahovo, a da su se pred njima povukli i komunisti i četnici. Sa jedinicama Glavnog štaba Hrvatske Dinarska divizija će se nositi do kraja rata.

Ekspedicioni korpus, koji se povukao na jug, brzo je stupio u otvorenu saradnju sa Italijanima, ne bi li se uništila glavnina komunističkih snaga koja se kretala ka reci Neretvi. Plan je bio da oko 10-20.000 četnika pomogne Italijanima u opkoljavanju partizana sa istoka, na obali reke Neretve. Međutim, partizani su uspeli da se probiju iz obruča, pređu reku i nanesu četnicima težak poraz, posle koje su četnici izgubili skoro svaki značaj zapadno od Drine.

Ovakvom komunističkom uspehu donekle su doprineli Martovski pregovori sa Nemcima, posle kojih je na snagu stupio sporazum o međusobnom nenapadanju dve strane. Dakle, Nemci su posle tih pregovora prestali da gone komuniste dalje na jug, pa im je to omogućilo da se probiju iz obruča i nanesu četnicima i Italijanima poraz velikih razmera. Partizani su se sporazumom koji su marta meseca potpisali Edmund Glez fon Horstenau, general komande Jugoistoka, na strani Nemaca i Milovan Đilas i Vladimir Velebit na strani komunista, obavezali da će se u slučaju savezničkog iskrcavanja na Jadransku obalu boriti na strani Nemaca. Ovakav odnos Nemaca i komunista doveo je do uništenja većine četničkih snaga u Hercegovini i Crnoj Gori.

U Crnoj Gori, oko 3000 četnika pod komandom majora Pavla Đurišića bilo je potpuno poraženo i razoružano a Đurišić uhapšen od strane Nemaca. On je, međutim, posle nekoliko meseci bio pušten na slobodu i otvoreno se borio zajedno sa Nedićevcima i Ljotićevcima, koji svoju otvorenu saradnju sa Nemcima i ustašama nisu krili.

Uspeh komunista u bitki na Neretvi presudno je doprineo gubitku savezničke podrške Jugoslovenskoj vojsci u otadžbini. Od leta 1943. godine sve veći broj agenata Uprave za specijalne operacije (SOE) stupa u kontakt sa Titovim komunistima.

Posle bitke na Neretvi, četnici su utočište našli u italijanskoj okupacionoj zoni na teritoriji Crne Gore. Međutim, već sredinom maja 1943. godine počela je nova osovinska operacija pod nazivom Švarc u kojoj su se prvi put za vreme Drugog svetskog rata, pod pritiskom Nemaca i ustaša, Italijani okrenuli protiv četnika. Epilog takve odluke bio je uništenje većine četničkih snaga u Crnoj Gori i Hercegovini.

Uporište Jugoslovenske vojske u otadžbini posle operacije Švarc postaje jugozapadna i zapadna Srbija gde se sve više ističu general Miroslav Trifunović, major Dragutin Keserović i kapetan Predrag Raković.

Četnici posle kapitulacije Italije[uredi]

Četnici su za kapitulaciju Italije saznali 8. septembra 1943. godine u vestima radio Londona u 18 časova. Oni su očekivali da, u skladu sa predhodnim dogovorima koji su postojali između Vlade Kraljevine Jugoslavije u egzilu, na čijem čelu se nalazio Slobodan Jovanović i vlade Velike Britanije Vinstona Čerčila, dođe do dugo očekivanog savezničkog iskrcavanja na Jadransku obalu. Britanska vlada je još početkom te 1943.godine od jugoslovenskih vlasti tražila plan za iskrcavanje savezničkih snaga na jadransku obalu, uz sadejstvo četnika. Vojni kabinet vlade Slobodana Jovanovića predao je Britancima 12. marta dokument pod nazivom ,,Plan za invaziju Jugoslavije'', koji je predviđao iskrcavanje na sektoru od reke Bojane do Dubrovnika, sa pravcima prodora ka dolini Zapadne Morave, Nišu i Beogradu.

Po dobijanju dokumenata Draža Mihailović je napravio planove za akciju u celoj zemlji, protiv svih neprijatelja, kao i poseban plan za razoružavanje italijanskih garnizona u oblastima iza linije ušće Bojane – Dubrovnik. Prema ovom planu, svi četnički komandanti Istočne Bosne, Hercegovine, Starog Rasa i Crne Gore dobili su tekst ultimatuma kojim je trebalo zatražiti predaju od Italijana. Plan je predviđao dve podvarijante. U slučaju da Italijani prihvate ultimatum, njihovo oružje trebalo je predati sopstvenom nenaoružanom, a već mobilisanom ljudstvu. U drugom slučaju Italijani su morali bili napadnuti i savladani ako im garnizoni budu slabi, a blokirani ako im garnizoni budu jaki. Posle razoružavanja Italijana jedinice su imale zadatak da front postave na suprotnu stranu, prema dolazećim nemačkim divizijama i da ga brane dok ne stignu savezničke trupe.

Istovremeno, predaju od Italijana trebalo je da zatraže i jedinice Dinarske četničke divizije i Gacke četničke zone, ali zbog činjenice da saveznička operacija nije očekivana na severnom Jadranu, kao i zbog veoma jakih ustaških snaga u toj oblasti, od tih divizija nisu ni tražene ni očekivane velike antiosovinske akcije.

General Mihailović naredio je 12. septembra 1943. godine opštu mobilizaciju i puno angažovanje svih četničkih jedinica na teritoriji okupirane Jugoslavije, verujući da saveznička invazija nije daleko i da će se rat na Balkanu uskoro okončati. On je svakodnevno dobijao obećanja od britanske vojne misije pri Jugoslovenskoj vojsci u otadžbini, na čijem čelu se nalazio pukovnik Vilijem Bejli, da će Velika Britanija svakog časa otpočeti akciju iskrcavanja na Jadran, iako je sam znao da se to neće dogoditi.

Veće četničke snage stigle su u zonu očekivane savezničke invazije znatno pre komunista i Nemaca. Za njih su najkritičniji bili položaji 118. lovačke divizije. Tako, sa kapitulacijom Italije četnici kreću u ofanzivu protiv Nemaca na četiri sektora: protiv manjih delova 118. lovačke divizije ostavljenih u dolini Lima, protiv glavnine 118. lovačke divizije u zaleđu Boke Kotorske, protiv osovinskih snaga u dolini Drine i protiv 369. divizije ustaša u pravcu Sarajeva.

Ofanzivom u dolini Lima komandovao je kapetan Vojislav Lukačević, komandant Starog Rasa. Od najboljeg ljudstva obrazovao je Leteći korpus, koji je imao zadatak da savlada Nemce, razoruža Italijane i u sadejstvu sa jedinicama Komande Crne Gore produži prema primorju, u susret očekivanim savezničkim snagama. U noći između 11. i 12. septembra 1943. godine Lukačević je uspeo da zauzme Prijepolje, izgubivši oko 150 vojnika. Dva dana po oslobođenju, grad je bombardovala nemačka avijacija. Do 23. novembra zauzeti su Bijelo Polje i Berane. Ove akcije direktno je nadgladala britanska vojna misija pukovnika Bejlija.

Do 25. oktobra trajale su svakodnevne borbe za Priboj. Pored velikih gubitaka, četnici su uspeli da osvoje grad, gde je zaplenjena velika količina hrane, naoružanja i municije.

Istovremeno, u Crnoj Gori, četnički komandanti Đorđe Lašić i Bajo Stanišić dobijaju naređenje da obrazuju Jurišni korpus, koji je trebao da sa Lukačevićevim Letećim korpusom izbije na primorje. Međutim, većih akcija crnogorskih četnika 1943. godine nije bilo. Većina Mihailovićevih zamisli po pitanju Crne Gore nije bila ostvarena.

Istovremeno sa ofanzivom Vojslava Lukačevića u Jugozapadnoj Srbiji, počinje ofanziva JVuO u Istočnoj Bosni. Operacijom je komandovao major Petar Baćović, komandant Hercegovine. On je 9. septebra 1943. godine zatražio predaju Italijansih snaga u Hercegovini, pozivajući se na naredbu savezničkog komandanta Montgomerija. Italijani su predali oružje i tražili odlazak nazad u Italiju, na šta su četnici spremno odgovorili i stavili im na raspoloženje određena plovna sredstva. Kako su se Italijani povlačili prema primorju, četnici su u Istočnoj Bosni zauzimali gradove. U Gacko i Bileću ušli su 11. septebra, a po navodima Vrhovne komande do 17. oktobra cela Istočna Hecegovina izuzev Trebinja koje su držali Nemci, bila je u rukama četnika. U ovim borbama se protiv Nemaca borio i manji broj Italijana.

Jedina oblast u kojoj su posle pada Musolinija italijanske snage surovo nastupile prema Srbima bila je Boka Kotorska. Kotorski četnici uspeli da izvedu delimično uspešan protivudar, ali nisu uspeli da zauzmu Kotor. Prilikom tih borbi izgubili su veliki broj ljudi. Do 1. novembra pobunu četnika u Boki Kotorskoj ugušila je ustaško-nemačka ofanziva. Tako su četnici u ovoj oblasti odustali od većih antiosovniskih akcija.

Pod utiskom slabljenja osovinske koalicije, Mihailović je prikupio znatne snage iz Srbije (oko 15.000 ljudi) i sa njima izvršio napad na izolovani nemačko-domobranski garnizon Višegrad. Prema izveštaju američkog kapetana Mensfilda, Višegrad je napadalo 2.500 četnika, a u gradu se nalazilo 800 neprijateljskih vojnika. Napad je počeo 5. oktobra u 4 časa ujutru. Grad Višegrad zauzet je u 9,30 časova.

Iako je ofanzivom JVuO u Istočnoj Bosni osvaren veliki početni uspeh, gubitak savezničke podrške i slanje sve većih količina medicinske pomoći i vojne opreme partizanima od strane zapadnih saveznika, uslovili su prekid ove operacije.

Gubitak savezničke podrške[uredi]

Do kraja 1942. Britanci su stekli jasniju sliku šta se zapravo događa na jugoslovenskom ratištu, uključujući da Mihailovićevi četnici sarađuju sa Italijanima u italijanskoj okupacionoj zoni, sa Nedićevim režimom u Srbiji i sa delom snaga NDH u nemačkoj okupacionoj zoni i tako posredno sa Nemcima.[9] Sve više se učvršćivao stav da se Mihailović natera da prestane da sarađuje sa Italijanima i kvinsliškim režimima, da prekine sukobe sa partizanima i da započne borbu protiv okupatora.

U decembru 1942. u Mihailovićev štab u Gornjem Lipovu došla je britanska misija pod komandom pukovnika Vilijam Bejli da izdejstvuje promenu Mihailovićevog stava. Odnosi između Britanaca i jugoslovenska izbeglička vladajugoslovenske izbegličke vlade su zbog Mihailovića bili zategnuti. Nakon niza razgovora o ovoj temi između britanskih i jugoslenskih predstavnika, premijer Slobodan Jovanović je 31. decembra podeno ostavku. Međutim, već 3. januara je sastavio novu vladu u kojoj je Mihailović i dalje bio ministar vojske i mornarice, pa su odnosi između Britanaca i jugoslovenske vlade ostali zategnuti. Novi udarac odnosima Britanaca sa jugoslovenskm vladom i četnicima je došlo nakon proslave 28. februara 1943. u Gornjem Lipovu, kada je Mihailović u pripitom stanju, pred Bejlijem izjavio da sve dok Italijani ostanu njegov jedini odgovarajući izvor potpore, ništa što bi saveznici rekli neće promeniti njegov stav.[9] Zbog toga je Čerčil Jovanoviću 29. februara uručio protestnu notu.

Mihailović je bio u teškom stanju kada su partizani polovinom marta naneli četnicima težak poraz na Neretvi i prodrli u Crnu Goru. Pred bitku na Sutjesci, Nemci i delimično Italijani, ocenivši četnike neefikasnim protiv partizana i potencijalnom pretnjom u slučaju invazije na jadransku obalu, razoružali crnogorske četnike.

Saradnja sa Nemcima[uredi]

Nakon kapitulacije fašističke Italije 1943, nemačke trupe su okupirale italijansku okupacionu zonu. Nakon što se Saveznici nisu iskrcali na dalmatinskoj ovali, ove formacije JVuO su vrlo brzo uspostavile sa Nemcima iste vidove saradnje kakve su imale sa Italijanima.[10]

Tokom avgusta 1943. Nemci su zbog povlačenja Italije iz rata kompletno reorganizovali svoje snage i svoju politiku na Balkanu. 24. avgusta 1943. od strane nemačkog Ministarstva spoljnih poslova imenovan je Herman Nojbaher na mesto opunomoćenika za Balkan.

U međuvremenu JVuO je reorganizovao i ojačao svoje snage na teritoriji Srbije. Nojbaher je pokazao razumevanje za Mihailovićevu koncepciju diskretne saradnje, pa su počev od 19. novembra 1943. kad je Lukačević u ime Mileševskog korpusa JVuO potpisao sporazum o saradnji i primirju sa nemačkim predstavnicima[11][12][13], i ostali važniji komandanti JVuO tokom nekoliko sledećih nedelja potpisali slične sporazume. Na taj način su bitku za Srbiju odsudnu bitku za Balkan praktično sve formacije JVuO dočekale u položaju bilo saradnika, bilo integralnog dela okupatorskih snaga.

U međuvremenu, Saveznici su prekinuli planove o iskrcavanju na Balkan i odlučili se da ubuduće snabdevaju partizane. Na konferencijama u Teheranu i Jalti, Čerčil i Staljin su se dogovorili da podele svoj uticaj u Jugoslaviji.

Područja komandanata JVuO, prema sporazumima o primirju sa Nemcima (1943. godine)

Saveznici su na raznim nivoima i iz raznih izvora (presretanje radio-saobraćaja, okupatorska štampa, brojne savezničke vojne misije pri JVuO i NOVJ) bili detaljno obavešteni o saradnji JVuO sa okupatorom. To je dovelo do zategnutosti između saveznika i Mihailovićeve komande i do odluke o potpunom prekidu odnosa u decembru 1943.

Zapadni saveznici su u početku podržavali četnike jer su oni bili bolji izbor po njih od potencijalno prosovjetskih komunističkih partizana. Saveznici su planirali invaziju na Balkansko poluostrvo i zato su jugoslovenski pokreti otpora bili strateški važni, pa je postojala potreba da se donese odluka koju od dve strane podržati. Brojne misije su slane na Balkan da utvrde činjenice na terenu. U međuvremenu su Saveznici prekinuli planiranje invazije na Balkansko poluostrvo i konačno prekinuli svoju podršku četnicima, zbog njihove saradnje sa silama Osovine, a umesto toga su podržali partizane. Na Teheranskoj konferenciji 1943. i Jaltskoj konferenciji 1945. Josif Staljin i Vinston Čerčil su odlučili da zajednički podele svoj uticaj u Jugoslaviji.

16. juna 1944. na ostrvu Visu je potpisan sporazum Tito-Šubašić između partizana i kraljevske vlade. Partizani su bili priznati od strane kraljevske vlade za regularnu jugoslovensku armiju. Dokument je pozivao sve Slovence, Hrvate i Srbe da se pridruže partizanima, što su Mihailović i mnogi četnici odbili. 29. avgusta kralj Petar II Karađorđević je smenio generala Mihailovića sa mesta načelnika štaba Jugoslovenske vojske u otadžbini i 12. septembra imenovao Tita na njegovo mesto.

Spasavanje američkih pilota[uredi]

Glavni članak: Operacija Haljard

Pokušaj savezništva sa Sovjetima[uredi]

Slom[uredi]

Kretanje snaga JVuO 1945. godine

Do kraja rata, četnici su još uvek bili važni zbog svoje brojnosti. Neki su se povukli sa nemačkim snagama na sever da bi se predali britansko-američkim snagama; Mihailović i nekolicina njegovih sledbenika (uključujući i oca Radovana Karadžića) su pokušali da se probiju do Ravne gore, ali su ih zarobili Titovi partizani. Marta 1946, Mihailović je doveden u Beograd, gde mu je suđeno i pogubljen je u julu po osnovu optužbe za izdaju.

Četnička ideologija[uredi]

Četnici su bili rojalisti, a njihov pozdrav je bio "Za kralja i otadžbinu". Oni su bili za monarhiju, porodične vrednosti i privatnu svojinu i zato su bili ideološki suprotstavljeni komunistima, koji su bili za republiku i društvenu svojinu. Iako četnički pokret nije imao jasnu političku orijentaciju, u početku je bio pod uticajem članova Srpskog kulturnog kluba Dragiše Vasića i Stevana Moljevića. Moljević je stvorio plan „Homogena Srbija“, koji je zagovarao stvaranje Velike Jugoslavije (sa proširenjem na štetu okupatorskih država) i okviru nje Velike Srbije i Velike Slovenije i iseljavanje muslimanskog stanovništva u Tursku ili Albaniju.[14][15]

Buduća Velika Jugoslavija i Velika Srbija prema projektu Stevana Moljevića (1941. godina).

Otklon od ove politike je bio Svetosavski kongres u selu Ba januara 1944. koji je označavao pobedu umerenijih snaga.[16] Po tom kongresu Jugoslavija je zamišljena kao federacija Srbije, Hrvatske i Slovenije na čelu sa dinastijom Karađorđević. Svetosavski kongres je predstavljao odgovor na Drugo zasedanje AVNOJ-a u trenutku kada su se Britanci posle Teheranske konferencije već opredelili da svu pomoć preusmere partizanima.

Mnogi četnicu su puštali brade tokom rata, što je tradicionalni pravoslavni način da se iskaže tuga. Na ovaj način su pokazivali svoju tugu zbog okupirane otadžbine koja je bila razrušena ratom. Rečeno je da će držati svoje brade dok se ne vrati kralj.

Neki Hrvati (Zvonimir Vučković, Đuro Vilović, Vladimir Predavec) Slovenci (Ivan Fregl, Karl Novak) i Muslimani (Ismet Popovac, Mustafa Mulalić) su se takođe pridružili četničkim snagama. Većina njih su bili demokratski orijentisani jugoslovenske patriote ili monarhisti, predratni članovi Organizacije jugoslovenskih nacionalista, antikomunisti i antifašisti. Pošto četnički pokret nije imao jaku hijerarhiju, brojne četničke jedinice su imale nacionalističku ideologiju.[traži se izvor] Ipak broj Hrvata i Muslimana u četničkim redovima je bio mali, a tome su doprinosili i etninčki motivisani masakri koje su sve strane radile.[17][18]

Kolaboracija i ratni zločini[uredi]

Najistaknutije četničke vođe su sarađivale sa Italijanima i Nemcima, uz Mihailovićevo znanje. U okupiranoj Srbiji, nacisti su postavili za vođu Milana Aćimovića, a kasnije bivšeg ministra vojnog, generala Milana Nedića, koji je vladao do 1944. Mala grupa četnika je imala ogroman uticaj na ovu vladu i sarađivala sa nemačkom okupacionom upravom od početka, a kasnije su usmerili sve svoje napore na uništenje komunista i Hrvata, u koje su uvrštavali Hrvate i muslimane (koji su smatrani Hrvatima u NDH).

Mnoge nezavisne grupe su se nazivale četnicima. Jedna takva grupa je ostala pod komandom predratnog vođe Četničke organizacije Kostom Milovanovićem Pećancem i sarađivala je sa Nemcima protiv partizana. Komanda JVuO ga je 1944. osudila na smrt i streljala. Znatan deo Mihailovićevih četnika legalizovao se kod Nedića i učestvovao u teroru i progonima simpatizera NOP.[19][20] U NDH, četnici pod komandom vojvode i sveštenika Momčila Đujića su se organizovali uz podršku Italijana kao odgovor na ustaške napade na srpska sela. Većina četničkih odreda u italijanskoj okupacionoj zoni legalizovala se kod Italijana u obliku Dobrovoljačke antikomunističke milicije, i od njih bila snabdevana i upotrebljavana u napadima na NOVJ[21] Brojno stanje legalizovanih četnika bilo je prema komandantu italijanske druge armije Roati oko 30.000 boraca.[22]

Većina četnika se svrstala uz Dragoljuba Mihailovića, 48-godišnjeg armijskog oficira kojeg je Nedić osudio na vojnom sudu i za koga se znalo da ima bliske veze sa Britancima. Na početku rata Mihailović je pružio otpor italijanskim i nemačkim snagama. Do 22. jula 1941. jugoslovenska vlada u izgnanstvu je objavila da je neprekidan otpor nemoguć. Kasnije tokom rata, kako su partizanske snage jačale, četnici su pokušali da izbegnu višestruke linije fronta izbegavanjem sukoba sa Nemcima, a umesto toga su usmerili svoje napore prema uništavanju komunista (i civila za koje su verovali da pomažu ili skrivaju partizane). Četnici su videli svoju ideološku borbu protiv partizana važnijom od borbe protiv Nemaca. Na svom vrhuncu Mihailovićevi četnici su tvrdili da imaju 300.000 boraca.

Takođe, relevantne grupe četnika su se u pojedinim fazama rata borile protiv Nemaca, kao što je bitka u Kraljevu 28. oktobra 1941, u kojoj je poginulo oko 250 četnika i još hiljade civila[traži se izvor]. U oktobru 1944. došlo je do saradnje između jedinica D. Mihailovića i Crvene armije, prekinute na zahtev partizana.[23]

Statistike[uredi]

Statistika smrtnosti pripadnika i pristalica Jugoslovenske vojske u otadžbini za vreme Drugog svetskog rata dolazi odmah posle smrtnosti pripadnika i pristalica NOVJ, odnosno Jugoslovenske armije. Za vreme čitave okupacije blizu 250.000 boraca je učestvovalo u borbama na strani Vojno-četničkih odreda, a kasnije i Jugoslovenske vojske u Otadžbini. Vojno-četnički odredi su u prvoj ustaničkoj godini raspolagali sa 50.000 naoružanih vojnika u čitavoj zemlji. Godinu dana kasnije, taj broj se i povećavao i smanjivao, pa je teško utvrditi tačno brojno stanje. U taj broj su ulazili i nekadašnji ustanici iz 1941. godine koji su izbegli zarobljavanje ili uništenje. U vremenu raspleta građanskog i nacionalnog rata, pojačanim mobilizacijskim pozivima snage JVuO su sredinom 1944. brojale oko 80.000 vojnika, a u vremenu Mihailovićeve opšte mobilizacije u septembru 1944. broj vojnika je narastao na približno 150.000 u čitavoj zemlji, ali su mnogi bili samo uvršteni u mobilizacijske spiskove bez obzira da li posedovali oružje ili ne. Po slomu vojnih snaga u Srbiji, snage JVuO su posle povlačenja za Bosnu brojale prema jednom Mihailovićevom podatku 50.000 vojnika, od toga 20.000 iz Srbije. U vreme napada na oslobođenu Tuzlu, epidemije tifusa-pegavca, borbi sa Drugom jugoslovenskom armijom u oblasti doline reke Bosne, te stalnih progona snaga JA, brojnost je drastično spala. Velike gubitke su snage JVuO pretrpele u vreme borbi u Lijevče polju aprila 1945, a samo su za vreme borbi na Zelengori i dolini Sutjeske u maju 1945. gubici JVuO iznosili 10.150 vojnika, što su bili nenadoknadivi gubici. Veliki broj boraca je zarobljen u pokušaju da se preko Slovenije domogne Italije, jedan broj je zarobljen i prilikom akcija snaga Korpusa narodne odbrane Jugoslavije, Odeljenja za zaštitu naroda, i narodne milicije, dok je jedan veći broj poslušao septembarski poziv Petra i priključio se snagama JA od kojih je dobar deo stradao u završnim borbama sa Nemcima na Sremskom frontu, u Bosni, u Hrvatskoj itd. Tako konačna statistika gubitaka snaga Vojno-četničkih odreda i kasnije JVuO za vreme čitave okupacije u Jugoslaviji iznosi:

Ukupno učestvovalo u Drugom svetskom ratu oko 250.000
Poginulo u borbama protiv okupatora oko 10.000
Poginulo ili ubijeno u nacističkim logorima širom Evrope oko 16.000
Poginulo i streljano od snaga NOVJ i streljano od okupatora na stratištima (pristalica i pripadnika) oko 140.000
UKUPNI GUBICI oko 166.000

Posleratno doba[uredi]

Tokom završnih godina Drugog svetskog rata, mnogi četnici su dezertirali 1944. i početkom 1945. kada je garantovana opšta amnestija za rojalističke snage. Mnogi četnici su iskoristili ponudu; ovaj tretman se odnosio i na domobrane, ali nije proširen i na ustaše i ljotićevce. Dan danas postoje mnoga sedišta četničkog pokreta u inostranstvu od kojih je najviše u Sedinjenim Američkim Državama.

Sadašnjost[uredi]

Orden za zasluge kojim je američki predsednik Hari Truman odlikovao Dragoljuba Mihailovića

Ravnogorski pokret je u velikoj meri rehabilitovan u Srbiji tokom poslednjih godina, uprkos umešanosti nekih njegovih pripadnika u ratne zločine. Poseban značaj im pridodaju srpski nacionalisti, ali ih sve političke stranke gledaju u vrlo drugačijem svetlu od onoga koji je bio u Titovom vremenu.

Vojislav Šešelj, predsednik Srpske radikalne stranke, je imao titulu četničkog vojvode, koju mu je 1989. dao Momčilo Đujić, preživeli vođa četnika iz Drugog svetskog rata, koji je pobegao u SAD, iako je on opozvao ovu titulu 1998. pošto je Šešelj tada ušao u vladu sa Socijalističkom partijom Srbije Slobodana Miloševića.

Tomislav Nikolić, predsednik Srbije je takođe četnički vojvoda, a imenovao ga je Vojislav Šešelj 1992. godine.

Na predlog Srpskog pokreta obnove Narodna skupština Republike Srbije je 24. decembra 2004. usvojila zakon koji je izjednačio prava pripadnika Jugoslovenske vojske u otadžbini sa pravima pripadnika Narodnooslobodilačke borbe, uključujući pravo na ratne penzije.[24] Prava su zasnovana na tezi da su oba bila antifašistička pokreta koja su se borila protiv okupatora i ova formulacija je ušla u zakon. Za je glasalo 176, protiv 24 i 4 uzdržana. Socijalistička partija Srbije i Socijaldemokratska partija su bile protiv ove odluke. Penziju po ovom osnovu do 2013. godine nije dobio niko od više od 3 hiljade prijavljenih četnika.[25]

Ovo je izazvalo različite reakcije u srpskoj javnosti. Mnogi su odluku ocenili ispravnom i dugo očekivanom, uključujući princa Aleksandra Karađorđevića, kao i većina političkih partija. Među onima koji su protestovali protiv ove odluke su bili Savez udruženja boraca Narodnooslobodilačkog rata, srpski Helsinški odbor za ljudska prava i Hrvatski antifašistički pokret.

Zanimljivosti[uredi]

Strip "Black Cat No 1"
  • U SAD 1943. snimljen je film koji govori o Mihailovićevim Četnicima i njihovoj borbi za slobodu "Chetniks"
  • U SAD 1943. izdane su poštanske marke s likom Dragoljuba Mihailovića, u seriji poštanskih maraka o okupiranim zemljama.
  • Takođe u SAD za vrijeme Drugog svetskog rata su vodeći izdavači stripova izdavali priče o četnicima:
    • DC Comics: Master Comics, no. 36 (Feb. 1943): "Liberty for the Chetniks" (Captain Marvel Jr.)
    • Timely (kasnije Marvel): Kid Komics #3 (septembar 1943)
    • Black Cat No 1 (neobjavljen) 7. septembar 1945.

Reference[uredi]

  1. Dimitrijević (2004). str. 151.
  2. Đilas Milovan, Revolucionarni rat pp. 431–433
  3. Prof. dr. Miodrag Zečević: Dokumenta sa suđenja Draži Mihailoviću - TREĆI DEO - IZRICANjE SUDSKIH IRESUDA, Pristupljeno 9. 4. 2013.
  4. Petranović (1992). str. 185-186.
  5. Tomasevich (1975). str. 140.
  6. Petranović (1992). str. 182.
  7. 7,0 7,1 Petranović (1992). str. 393.
  8. Petranović (1992). str. 398–399.
  9. 9,0 9,1 Tomasevich (1975). str. 290.
  10. Tomasevich (1975). str. 352.
  11. Petranović (1992). str. 410.
  12. Sporazum između Komandanta Jugoistoka i majora Vojislava Lukačevića od 19. novembra 1943. zbornik dokumenata vojnoistorijskog instituta: tom XIV - dokumenti četničkog pokreta draže Mihailovića - knjiga 3 prilog IV - dokumenti nemačkog Rajha 1943. i 1944., Pristupljeno 9. 4. 2013.
  13. Ugovori o saradnji
  14. Tomasevich (1975). str. 167.
  15. Petranović (1992). str. 383.
  16. Petranović (1992). str. 387.
  17. Tomasevich (1975). str. 240.
  18. Petranović (1992). str. 371.
  19. Izveštaj poručnika Predraga Rakovića iz prve polovine decembra 1942. Draži Mihailoviću o radu od decembra 1941. do decembra 1942. godine, Zbornik dokumenata vojnoistorijskog instituta: tom XIV - dokumenti četničkog pokreta Draže Mihailovića - knjiga 1, dokument 209
  20. Zločini četnika u čačanskom kraju
  21. Operacija Alfa
  22. Tomasevich (1975). str. 216.
  23. Timofejev (2011)
  24. „ZAKON O IZMENAMA I DOPUNAMA ZAKONA O PRAVIMA BORACA, VOJNIH INVALIDA I ČLANOVA NjIHOVIH PORODICA” (PDF). Službeni glasnik. 
  25. Ravnogorci daleko od Strazbura („Večernje novosti“, 6. novembar 2013)

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]