Aleksandrovac

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Za druga značenja, pogledajte Aleksandrovac (višeznačna odrednica).
Aleksandrovac
Aleksandrovac.jpg
Aleksandrovac
Grb
Administrativni podaci
Država  Srbija
Upravni okrug Rasinski
Opština Aleksandrovac
Stanovništvo
Stanovništvo
 — (2011) Pad 6228
Položaj
Koordinate 43°27′19″ SGŠ; 21°03′05″ IGD / 43.455166° SGŠ; 21.0515° IGD / 43.455166; 21.0515 Koordinate: 43°27′19″ SGŠ; 21°03′05″ IGD / 43.455166° SGŠ; 21.0515° IGD / 43.455166; 21.0515
Vremenska zona UTC+1 (CET), leti UTC+2 (CEST)
Nadmorska visina 370 m
Aleksandrovac na mapi Srbije
Aleksandrovac
Aleksandrovac
Aleksandrovac na mapi Srbije
Ostali podaci
Poštanski broj 37230
Pozivni broj 037
Registarska oznaka AC/АЦ

Aleksandrovac je grad i sedište opštine Aleksandrovac u Rasinskom okrugu. Prema popisu iz 2011. godine ima 6228 stanovnika.

Geografski položaj[uredi]

Grad leži u kotlini imeđu planinskih ogranaka Kopaonika, Jastrepca i Goča, sa desne strane Kožetinske reke.[1]

Istorija[uredi]

Aleksandrovac se nekada zvao Kožetin. Isto ime Kožetin danas nosi samo staro selo, koje se nalazi nešto iznad varošice.[1] Naselje je 1. marta 1880. godine proglašeno za varošicu[2], a 19. juna 1882. promenilo ime u Aleksandrovac po kralju Aleksandru Obrenoviću, ukazom kralja Milana[3]. Aleksandrovac se prvi put pominje u povelji Stefana Nemanje 1196. godine, kao naselje Kožetin, u župi Rasini. Malo se zna o ovom naselju u srednjem veku. Naselje se pominje u povelji Đurađa Brankovića, iz 1429. godine. Od 1804. Kožetin sa okolinom učestvuje u bunama protiv Turaka. Mamut-paša Leskovački ga zauzima 1813. Pripojen je Srbiji u sklopu šest oslobođenih nahija 1833. godine. Od tada počinje obnavljanje i izgrađivanje.[1]

Za vreme Prvog svetskog rata dosta je stradao, naročito 1917. za vreme Topličkog ustanka, kada su ustaničke čete razbijene, a bugarski okupator preplavio teren i vršio krvave odmazde nad stanovništvom.[1]

U Drugom svetskom ratu u okolini Aleksandrovca dejstvovao je Rasinski partizanski odred. Aleksandrovac je konačno oslobođen u septembru 1944. godine.[1]

Privreda[uredi]

Posle oslobođenja Aleksandrovac postaje središte vinogradarstva i tržište vina, posebno župskog vina. Ovde je razvijeno voćarstvo, gde se posebno ističu kvalitetne šljive kruške i jabuke.[1]

Najpoznatija kompanija je „Vino Župa“ koja se bavi proizvodnjom i prometom vina, alkoholnih pića, sokova, koncetrata i baza. Kompanija „Vino Župa“ spada u 20 najvećih izvoznika iz Srbije. [4]

Turizam[uredi]

  • Župska berba“ tradicionalna manifestacija se održava svake godine. Posvećena je početku berbe grožđa, po čemu su Aleksandrovac i Aleksandrovačka Župa nadaleko poznati. Ova manifestacija, osim što promoviše kraj, ima i privredni karakter, jer se na njoj sklapaju mnogi poslovi.[5] Župska berba se održava od 1963. godine.[6]
  • Zavičajni muzej župe[7], kompleksni muzej u užem centru grada u kući „popa Marka“. Otvoren je 27. januara 1992. godine. U muzeju se nalaze arheološka, etnografska, i istorijska postavka sa oko 3000 predmeta, fototeka sa oko 6.000 fotografija i negativa i biblioteka sa 1400 knjiga.
  • Muzej vinogradarstva i vinarstva smešten u starom podrumu Poljoprivredne škole. Posvećen je istoriji vina i vinograda u Srbiji. Najvredniji predmeti u muzeju su 4 neolitske figure iz vinčanske kulture, pronađeni u Vitkovačkom polju.[8]
  • Tvrđava Koznik srednjovekovni grad, jedan od najbolje očuvanih. Nalazi se na 8 km zapadno od Aleksandrovca, na kupastom strmom brdu iznad Rasine, na 992 m.n.v.
  • Poljane“ su stara vinogradarska etno naselja. U Aleksandrovačkoj Župi danas je preostalo 24 poljane, nekada je bilo više od 70. Takvo ime im je dao narod zato što su podignute u atarima izvan sela, na polju, gde se isključivo zasađeni vinogradi. U vreme berbe, dolazili bi ljudi iz okolnih naselja i ostajali tamo do završetka berbe. Poljane su jedinstvena etno naselja u Srbiji, sa karakterističnom arhitekturom, podrumima od kamena, brvnima i talpama, koja su počela da iščezavaju sa pojavom Filoksenove cisterne, pa se danas radi na restauraciji nekih od njih. Npr. poljana u Lukarevini je zaštićena zakonom.
  • Manastir Rudenica iz 15. veka severeno od Aleksandrovca, u pravcu Trstenika
  • Manastir Drenča u selu Drenča, na 3 km severno od Aleksandrovca sagrađen 1382. godine

Demografija[uredi]

Prema popisu iz 2002. bilo je 6476 stanovnika (prema popisu iz 1991. bilo je 6354 stanovnika). U naselju živi 5093 punoletna stanovnika, a prosečna starost stanovništva iznosi 37,0 godina (36,5 kod muškaraca i 37,4 kod žena). U naselju ima 2111 domaćinstava, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 3,07.

Ovo naselje je skoro potpuno naseljeno Srbima (prema popisu iz 2002. godine), a u drugoj polovini 20. veka broj stanovnika je višestruko porastao.

Demografija[9]
Godina Stanovnika
1948. 1.027
1953. 1.153
1961. 1.320
1971. 3.067
1981. 5.177
1991. 6.354 6.106
2002. 7.014 6.476
2011. 6.228
Etnički sastav prema popisu iz 2002.[10]
Srbi
  
6.352 98,08 %
Crnogorci
  
23 0,35 %
Romi
  
14 0,21 %
Jugosloveni
  
13 0,20 %
Hrvati
  
7 0,10 %
Makedonci
  
5 0,07 %
Muslimani
  
4 0,06 %
Slovenci
  
2 0,03 %
Bugari
  
2 0,03 %
nepoznato
  
12 0,18 %


Župska Berba[uredi]

U Župi je vekovna tradicija da se berba grožđa slavi kao opštenarodni praznik. Počev od 1963. godine, krajem septembra održava se privredno-turistička manifestacija ,,Župska berba" kada Župu obiđu turisti iz čitavog sveta. Župljani dočekuju svoje goste raširenih ruku i otvorena srca. Tada iz fontane u centru Aleksandrovca, umesto vode, teče čuveno Župsko vino.

Tradicija[uredi]

Ovde je vinova loza čvrsto isplepletala svoj život sa čovekom na ovom prostoru gde se zajedno raduju i tuguju stolećima i gde su pustili duboke korene. Srbija je otadžbina, Župa domovina,a vinoo sudbina vrednih i časnih ljudi, u čijem je genetskom kodu upisana neizmerna ljubav prema najslađem voću-grožđu i najlepšem od svih piću-vinu. Župa je klasična zemlja srpskog vinogradarstva i vinarstva jer se u njoj na pragu vinove loze i vina živi već milenijumima, a vreme se meri vinskim kalendarima i ne živi po zakonima zaborava, već po zakonima sećanja.

Župske poljane[uredi]

Posebnu sposobnost Župe predstavljaju Župske poljane. Ima ih još uvek dvadesetak. Ranije ih je bilo puno više. Tu su jedinstvena sezonska naselja koja svojom specifičnom arhitekturom i lepotom predstavljaju dah ljudi minulih vekova.U njima su nekada živeli vinogradari u vreme obrade svoih vinograda. Tu su bili uglavnom i najčešće ljudi iz planinskih sela koji su u Župi imali vinograde, a živeli su na obrancima planine Kopaonik, Goč, Željin...

Muzej vinarstva i vinogradarstva[uredi]

Višegodišnju tradiciju vinogradarenja i vinarenja u Župi za buduće generacije čuva jedinstven na ovim prostorima Muzej vinarstva i vinogradarstva. Smešten je u starom vinskom podrumu Poljoprivredne škole u Aleksandrovcu Župskom i ima zadatak da skuplja, naučno obrađuje, publikuje, čuva i izlaže predmete, sprave i alate, kojima se dokumentuje istoriski razvoj vinogradarstva i vinarstva u Srbiji. Kao ustanova bavi se organizacijom kulturnih sadržaja, istovremeno centar je sa veoma zapaženom ulogom u razvoju turizma Župe i Srbije.[12]

Sveti Trifun[uredi]

Župljani svake godine slave ,,Svetog Trifuna" zaštitnika vinogradara i vinara, što je ujedno i Dan opštine Aleksandrovac. Toga datuma (14. februara) na svečan način uz verski obred orezuju se prvi čokoti i zvanično počinje sezona radova u vinogradima blagorodne i vinorodne Župe.

Reference[uredi]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Srbija - znamenitosti i lepote, NIP Književne novine, Beograd (1965)
  2. Kako je Aleksandrovac dobio ime
  3. Ukaz Kralja Srbije Milana I o promeni naziva Kožetina u Aleksandrovac
  4. Vino Župa lider među firmama | Srbija | Novosti.rs
  5. 48 župska berba
  6. Jubilarna 50. Župska berba („Večernje novosti“, 21. septembar 2013)
  7. Muzej župe - O muzeju
  8. Aleksandrovac Znamenitosti
  9. „Knjiga 9”. Stanovništvo, uporedni pregled broja stanovnika 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 2002, podaci po naseljima. webrzs.stat.gov.rs. Beograd: Republički zavod za statistiku. maj 2004. ISBN 86-84433-14-9. 
  10. „Knjiga 1”. Stanovništvo, nacionalna ili etnička pripadnost, podaci po naseljima. webrzs.stat.gov.rs. Beograd: Republički zavod za statistiku. februar 2003. ISBN 86-84433-00-9. 
  11. „Knjiga 2”. Stanovništvo, pol i starost, podaci po naseljima. webrzs.stat.gov.rs. Beograd: Republički zavod za statistiku. februar 2003. ISBN 86-84433-01-7. 
  12. Skriveno blago Župe („Večernje novosti“, 2. januar 2016)

Spoljašnje veze[uredi]