Američki dolar

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Skoči na: navigacija, pretraga
Američki dolar
Američki dolar
Novčanica od jednog američkog dolara
Opšti podaci
Država Zastava Sjedinjenih Američkih Država SAD
Zastava Paname Panama
Zastava Ekvadora Ekvador
Zastava Salvadora El Salvador
ISO kod USD
Inflacija 3.39%
Deo valute 100 centa
Simbol $
Centralna banka US-FederalReserveSystem-Seal.svg Savezne rezerve Sjedinjenih Američkih Država
Veb sajt Званична презентација

Dolar je sredstvo plaćanja, obračuna i razmene u SAD. Takođe je rasprostranjen kao rezervna valuta u nekim drugim zemljama u svetu. Trenutno izdavanje dolara kontrolišu američke Federalne rezerve. Simbol koji je najčešće u upotrebi za američki dolar je znak dolara ($). ISO 4217 kod za američki dolar je USD; američki dolar je takođe označen kao US $ od strane Međunarodnog monetarnog fonda. Američki dolar se sastoji od 100 centi.

U 1995. godini u upotrebi je bilo preko 380 milijardi američkih dolara širom sveta, od toga dvije trećine van Sjedinjenih Država, a od aprila 2004. godine gotovo 700 milijardi dolara je u opticaju i to još uvek dve trećine van Amerike. Sjedinjene Države su jedna od nekoliko zemalja koje koriste naziv dolar za svoju valutu. Nekoliko zemalja koriste američki dolar kao svoju zvaničnu valutu, a u mnogima se dolar upotrebljava kao dozvoljeno sredstvo plaćanja. Amerikanci često koriste i reč bak (buck) za dolar. Ovaj termin je nastao prilikom trgovine kožama u kolonijalno doba.

Istorija[uredi]

Odmah posle rata za nezavisnost 1785. godine, prvi ministar finansija nove vlade, Aleksandar Hamilton, je kao sredstvo plaćanja, obračuna i razmene predložio dolar. Kao prva sredstva plaćanja kod kolonista „novog sveta“ su bila pirinač, duvan, žito, indigo i vampum, indijanski novac, nanizane probušene školjke, ali takođe i engleski, i francuski i španski zlatnici i srebrnjaci.

Španski kovani srebrnjak godinama je služio kao neslužbena valuta američkih kolonija. Međutim, njegova razmena je bila vrlo nepraktična. Naime, da bi se mogao razmeniti, morao je, doslovno, biti razbijen na osam komadića. 1690. godine, kolonija Zaliv Masačusets je bila prva kolonija koja je izdala papirnati novac. U vreme rata za nezavisnost, kako bi uspeo finansirati vojsku na čelu sa generalom Džordžom Vašingtonom, Kontinentalni Kongres je 1775. godine odobrio neograničeno izdavanje papirnih novčanica, poznatih kao „kontinentalci“. Budući da su bile bez pokrića, ubrzo su postale bezvredne. Odtad u Americi postoji čak i izraz „Nije vredan ni kontinentalca“.

Novčanice

Po potpisivanju Deklaracije o nezavisnosti, reč „Sjedinjene Države“ po prvi put su se pojavile na papirnom novcu, ali zbog propasti kontinentalca, ljudi su bili sumnjičavi prema tom novcu. Zbog toga je Kontinentalni kongres, kako bi pridobio dodatnu podršku za rat, 1781. godine osnovao u Filadelfiji Banku Severne Amerike, prvu komercijalnu banku, a četiri godine kasnije je uveo dolar kao nacionalnu valutu koja je zamenila one iz pojedinačnih kolonija. Dolar je bio kovan od srebra.

Posle 181 godine kovanja, srebrni dolar je 1873. godine prestao biti standarda vrednost. Otkrića zlata na Aljasci, dovela su do povećanja zlatnih rezervi. Amerika je, službeno, 1900. godine, uvela kao standard „zlatne rezerve“.

Godine 1913. utemeljena je federalna struktura zvana Federalni sistem rezervi, kao i Središnja banka koja od tada stavlja u opticaj i papirnati i kovani novac u SAD.

Izgled novčanice od 10 dolara koja se trenutno štamapa sa portretom Aleksnadra Hamiltona.

Dolar kakav mi danas poznajemo izdaje se u denominacijama do 100 dolara. Sve veće vrednosti su ukinute 1969. godine. Veličina dolara je promenjena i smanjena 1929. godine, kada je i odlučeno da sve novčanice do 100 dolara na licu nose portret, a na naličju zgradu ili spomenik. Godine 1955. na novčanice su dodate reči „U Boga verujemo“.

Izgled novčanice od 100.000 dolara

Novčanice[uredi]

Američi dolar
USDnotes.png
Izgled Američkih novčanica
Denominacija ($) Osoba
1 Džordž Vašington
2 Tomas Džeferson
5 Abraham Linkoln
10 Aleksandar Hamilton
20 Endru Džekson
50 Julisiz Simpson Grant
100 Bendžamin Frenklin
500 † Vilijam Mekinkli
1.000 † Grover Klivlend
5.000 † Džejms Medison
10.000 † Selmon P. Čejs
100.000 † Vudro Vilson
  † Nisu u opticaju

Federalna vlada je za vreme Američkog građanskog rata počela s izdavanjem novčanica, čija su podloga bili španski dolari. Kako fotografska tehnika tog doba nije mogla raditi slike u boji, odlučeno je da pozadina dolarske novčanice bude u nekoj boji (samo ne crnoj). Izbor je pao na zelenu, pošto ona simbolizuje stabilnost. Novčanice su postale poznate kao greenbacks („zelembaći“) zbog boje pozadine, a s njima je započela tradicija da se američke novčanice štampaju sa zelenom podlogom. Za razliku od mnogih drugih valuta, američke novčanice uvek se štampaju u istoj boji (crnoj sa zelenom pozadinom i zelenim prelivima preko crne), ne računajući jedva primijetne prelive drugih boja na novijim novčanicama od $20 i $50. Novčanice Federalnih rezervi su se štampale u istoj boji veći deo 20. vijeka, iako starije novčanice zvane srebrne imaju plave prelive napred, a novčanice Sjedinjenih Država crvene prelive napred.

Godine 1929. veličina novčanica je standardizovana (što je dovelo do 25%-tnog smanjenja njihove tadašnje veličine). Moderne novčanice, bez obzira na denominaciju, široke su 66,3 mm, duge 156 mm, a debljina im je 0,109 mm. Novčanica teži otprilike jedan gram, i troškovi njene proizvodnje su oko 4,2 centa po komadu.

Mikroprintanje i sigurnosna nit uvedeni su u seriji 1991. Druga serija, započeta 1996. godine, uvela je sledeće novine: mnogo veći portret, pomeren iz centra, da bi se dobilo više prostora za vodeni žig. Vodeni žig, smešten desno od portreta, prikazuje istu sliku kao i portret. Vidljiv je samo ako se zadrži pod svetlom i dugo je predstavljao jednu od glavnih zaštitnih mera većine glavnih valuta. Sigurnosna nit daje crveni odsjaj pod ultraljubičastim svetlom i pozicionirana je drugačije na novčanicama različitih denominacija. Tinta koja menja boju ako se posmatra iz različitih uglova se pojavljuje na rednom broju u donjem desnom uglu prednje strane novčanice. Mikroprintanje na rednom broju u donjem levom uglu, kao i na kaputu Bendžamina Frenklina. Printanje koncentrisanim finim linijama u pozadini portreta i na zadnjem dijelu novčanice. Ovaj način printanja je veoma teško kopirati.

Novčanica od $50 iz juna 1997. sadrži veliki tamni broj sa svjetlijom pozadinom sa zadnje strane novčanice, tako da olakša ljudima da raspoznaju denominaciju. Novčanica od $20 iz 1998. sadržavala je nove mogućnosti za mašinsko registrovanje, što je trebalo olakšati registrovanje na skener uređajima. Sigurnosna nit svetli zeleno pod svetlošću i „USA TWENTY“ kao i zastava su otprintane na niti, dok je broj 20 odštampan ispred polja sa zvezdama na zastavi. Mikroprintanje je izvedeno na donjem levom uglu slike, kao i na donjem lijevom uglu prednjeg dijela novčanice. Kako je od 1998. godine novčanica od $20 bila najviše falsifikovana od svih novčanica, od 13. maja 2003. godine, Trezor je odlučio da će predstaviti nove boje na toj novčanici, što je bilo po prvi put da novčanice sadrže drugu boju, osim crne ili zelene, još od 1905. godine. Potez je bio više namijenjen suzbijanju falsifikovanja, nego tome da poveća vizuelnu razliku između novčanica različite denominacije. Glavne boje svih novčanica ipak su i dalje crna i zelena, a druge boje su prisutne samo kao sporedne i to na manje važnim elementima novčanice. Ovo predstavlja kontrast evru i drugim valutama, čije se novčanice različitih denominacija upadljivo razlikuju. Tako se teško može desiti da se novčanica veće vrijednosti zamijeni za onu manje vrijednosti, što se u Sjedinjenim Državama često dešava, naročito turistima, pošto su oni manje upoznati sa detaljima koji čine razliku između novčanica različitih vrijednosti.

Uprkos relativno kasno načinjenim izmenama na dizajnu koje su za cilj imale da spreče falsifikovanje, kritičari kažu da je ono još uvek dosta lako izvedivo. Mogućnost reproduciranja boja kod modernih štampača i njihova dostupnost svima značajno olakšavaju posao falsifikatorima. Predlaže se uvođenje holografskih crta na novčanice, kao što je urađeno kod većine drugih novčanica i što bi bilo mnogo teže i skuplje oponašati. Druga tehnika koja bi se mogla koristiti je razvijena u Australiji i usvojilo je nekoliko zemalja, štampanje polimerskih (plastičnih) novčanica.

Dve najbitnije komponente novčanice papir i tinta posebnog su sastava i pravljene su po specijalnim recepturama koje se čuvaju kao tajna. Teksture koje taj papir i tinta u kombinaciji proizvode, teške su za oponašati bez određene opreme i materijala. Dolar opet ostaje dosta nesigurniji od drugih valuta, i dok u bankama postoje uređaji koji su u stanju razlikovati pravu tintu i papir od lažnih, ta sigurnost se gubi na nižim nivoima (u prodavnicama, na ulici i sl.).

Neke druge kritike spominju to da je novčanice različitih denominacija teško razlikovati, jer su sve istih dimenzija. Zastupnici osoba sa slabim vidom i slepih osoba predlažu da bi se na dizajnu novčanica trebalo naći mjesta i za oznake na Brajevom pismu, što bi olakšalo raspoznavanje novčanica osobama oštećenog vida. Neke od takvih osoba tvrde da dolare uspevaju raspoznati po osjećaju, dok se drugi oslanjaju na čitače novčanica.

Zatim različita veličina novčanica, osim pomoći slijepima, pomaže i u borbi protiv jedne vrste falsifikovanja, kojoj je U. S. dolar podložan. Falsifikatori mogu jednostavno izbijeliti novčanicu manje denominacije (obično onu od jednog dolara), i poslije je preštampati dodajući joj veću vrijednost (obično 100 dolara). Kao protivudarac vlada Sjedinjenih Država predlaže da se novčanice rade u dvije dimenzije. Tako bi novčanice od $1 i $5 bile za jedan inč kraće u dužinu i pola inča kraće u visinu. Tako bi dobili dve dimenzije novčanica za šest denominacija. Ipak ovo dvodimenzionalno štampanje novčanica, umesto povećavanja dimenzije s povećanjem vrednosti, ne bi doprinijelo tome da slepci bolje razlikuju novčanice.

Novčići[uredi]

U normalnoj upotrebi su novčići denominacije 1¢ (penny), 5¢ (nickel), 10¢ (dime), 25¢ (quarter), 50¢ (pola dolara, rjeđe se koristi) i $1 (rjeđe se koristi). Srebrni dolar se koristio od 1794. pa sve do 1935. godine uz par kraćih perioda nekorištenja; niklo-bakarni dolar iste veličine kao prethodni kovan je u periodu 1971-1978. Dolarski novčić sa likom Suzan Entoni je predstavljen u 1979. godini. Pokazao se kao nepopularan jer je često bio brkan sa novčićem od 25¢, zbog približne veličine, izglodane ivice i slične boje. Kovanje ovog novčića je brzo obustavljeno, ali je, kao i svi prethodni novčići, ostao u upotrebi kao zakonsko sredstvo plaćanja. Godine 2000. predstavljen je novi novčić od $1 sa likom Sagagaveje, i na ovom novčiću su ispravljene neke od grešaka prethodnog dolara sa likom Entonijeve, pa su tako novčići dobili glatke ivice i zlatnu boju. Kako god ni ovaj novčić nije uspio dostići popularnost novčanice od $1 i rijetko se koristi.

Sjedinjene Države su kovale i novčiće drugih denominacija od 1793. godine: 0,5¢, 2¢, 3¢, 20¢, zatim $2,50, $3,00, $5,00, $1,.00, i $20,00. Tehnički ovi novčići se još uvek mogu koristiti kao legalno sredstvo plaćanja u nominalnom iznosu (iznosu koji je naznačen na samom novčiću), ali oni ipak vrede mnogo više onima koji se bave numizmatikom.

Za razliku od većine valuta vrednost na novčićima nije ispisana brojem. Umesto toga vrijednost je napisana engleskim rečima, što predstavlja potencijalni problem za strane posetioce koji loše poznaju engleski jezike.

Iz istorijskih razloga, veličina ovih novčića ne raste u skladu s porastom njihove vrednosti. I jedan cent i pet centi su veći od novčića od deset centi, a novčić od pola dolara je veći od trenutnih novčića vrijednosti jednog dolara (onih sa likom Entoni Suzan i Sakagaveje).

Simbol dolara[uredi]

Evolucija simbola dolara

Porijeklo simbola „$“ objašnjavano je na različite načine. Najčešće prihvaćena teorija, prema Birou za graviranje i štampanje, je da je znak rezultat prelaza od meksičkog ili španskog P's, znaka za pezos, ili pjasters, ili delimični znak za osmicu. Teorija izvedena iz proučavanja starih rukopisa objašnjava da je S postepeno počelo biti pisano preko P, čime se dobio znak koji je sličan današnjem „$“. Bio je široko korišten pre uvođenja američkog dolara 1785. godine. Simbol dolara sa dvije vertikalne linije je povremeno u upotrebi. Ovim se pokušava ojačati tvrdnja da su slova U i S, simbol za Sjedinjene Država, u stvari kreirala znak dolara, ali zagovornici te tvrdnje zaboravljaju da je taj znak bio široko rasprostranjen još u doba dok su trinaest kolonija bile u sastavu Britanije.

Međunarodna upotreba[uredi]

Nekoliko država osim Sjedinjenih Država koriste dolar kao svoju zvaničnu valutu. Ekvador, Salvador i Istočni Timor su prihvatili dolar kao svoju valutu, nezavisno jedni od drugih. Države bivše Američke Teritorije Pacifičkih Ostrva, uključujući Palau, Sjedinjene Države Mikronezije i Maršalska Ostrva, se nisu odlučili za nezavisnu valutu nakon proglašenja nezavisnosti. Pored toga valute Bahama, Bermuda, Paname i još nekih država se slobodno menjaju u odnosu 1:1 za američki dolar. I Argentina je bila postavila fiksni kurs 1:1 između dolara i svoje valute (pezosa) u periodu od 1991. do 2002. godine. I Hong Kong je ranih 1980-ih fiksirao odnos svoje valute i dolara, što je uradila i Kina 1990-ih. Malezija je to formalno uradila 1997. godine.

Dolar se koristi i kao standardna jedinica vrednosti za neka dobra kojima se trguje na svetskim tržištima, poput nafte i zlata. A čak i kompanije koje imaju malo direktnih dodira sa Sjedinjenim Državama, poput evropskog Erbasa, izlistavaju svoju ponudu i prodaju svoje proizvode u dolarima.

U sadašnjosti dolar je još uvek najčešće korištena rezervna valuta, najviše čuvana u novčanicama denominacije $100. Veći dio novčanica dolara u stvari je u prometu van Sjedinjenih Država. Ugledni ekonomist Pol Semjuelson objašnjava da tolika potražnja za dolarom, omogućava Sjedinjenim Državama da i dalje održavaju veliki spoljnotrgovinski deficit, bez potrebe da poduzimaju mere kao što su obaranje vrednosti valute ili ograničavanje uvoza.

Nedugo nakon što je predstavljen evro i nakon što je pušten u opticaj 2002. godine (jer je evro neko vrijeme pre toga bio obračunavan na računima, ali novčanice nisu bile puštene u promet), vrednost dolara je započela svoj konstantni pad na svetskoj sceni. Nakon što je vrednost evra počela da raste od marta 2002. godine, a deficit budžeta Sjedinjenih Država počeo se povećavati. Do kraja 2004. godine dolar je pao na svoju najnižu vrijednost prama drugim valutama, naročito prema novom rivalu evru. Evro je narastao na oko $1,36 /€ (odnosno 0,74 €/$) po prvi put krajem decembra 2004. godine, što je činilo veliku razliku u odnosu na njegovu nisku vrijednost iz prvih meseci 2003. godine ($0,87/€).

Vidi još[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]

Vikiostava
Vikimedijina ostava ima još multimedijalnih datoteka vezanih za: Američki dolar