Atletika

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Atletika
Athletics competitions.jpg
Najviše upravno telo IAAF
Karakteristike
Mešani pol Da
Tip Spoljašnja ili zatvorena
Prisustvo
Olimpijada Prisutna od inauguracije na olimpijadi 1896.[1][2][3]
Paraolimpijade Prisutna od inauguracije na paraolimpijadi 1960.[4][5]

Atletika je jedna od temeljnih i najraširenijih sportskih grana, koju karakteriše osnovni ljudski pokret i ponašanje, a koja obuhvata: trkačke, bacačke i skakačke discipline.[6] Zbog svoje sveobuhvatnosti naziva se, i istinski jeste, kraljica sportova. Atletskim vežbama stiče se fizička snaga, izdržljivost, brzina i okretnost a učvršćuju se svojstva volje kao što su hrabrost, odlučnost i upornost. Discipline atletike odlikuju se motoričkim kretanjima koja se uspješno mogu primjenjivati u toku obrazovnog procesa ili kroz druge oblike vježbanja, pomoću kojih se značajno utiče na podizanje opšte psihofizičke sposobnosti pojedinca. Atletika je polazište i temelj za sve ostale sportove. Od 1896. godine uključena je u redovni program Olimpijskih igara.

Ona predstavlja osnovni i najznačajniji sadržaj svakih Olimpijskih igara. Međunarodna atletska federacija (IAAF) osnovana je 1912. godine u Stokholmu i danas ima 212 država - članica. Od 1983. održava se prvo na četiri a sada na dve godine svetsko prvenstvo za seniore i seniorke, od 1986. godine za juniore i juniorke a od 1999. godine i za kadete i kadetkinje. Od 1930. svake četvrte godine održava se prvenstvo Evrope za seniore i seniorke, a od 1929. godine i Balkanske igre. Atletika je najrazvijenija u SAD, a odmah za njom su Rusija, Nemačka, Kuba, Kenija i Jamajka.

Rezultati trkačkih događaje se odlučuju završnom pozicijom (ili vremenom, ako se meri), dok se pobede u skokovima i bacalju postižu najvišim ili najdaljim merenje iz serije pokušaja. Jednostavnost takmičenja i nedostatak potrebe za skupom opremom čini atletiku jednim od najčešćih takmičarskih sportova na svetu. Atletika je uglavnom individualni sport, sa izuzetkom štafetnih trka i takmičenja koja kombinuju performanse sportista u ekipni rezultat, kao što je cros-kantri.

Organizovana atletika datira još iz vremena drevnih Olimpijskih igara iz 776 p. n. e. Pravila i format modernih događaja u atletici su definisana u Zapadnoj Evropi i Severnoj Americi u 19. i ranom 20. veku, i zatim su se proširila u druge delove sveta. Većinu modernih takmičenja najvišeg nivoa sprovodi Međunarodna asocijacija atletskih federacija i njene članice federacije.

Atletska takmičenja su okosnica Letnjih olimpijskih igara. Najznačajnije međunarodno atletsko takmičenje je Svetsko prvenstvo u atletici na otvorenom, koji obuhvata nadmetanja na stazama i polju, trčanje maratona i takmičarsko hodanje. Druga atletska takmičenja istog nivoa su Svetsko prvenstvo u krosu i Svetsko prvenstvo u polumaratonu. Sportisti sa fizičkim invaliditetom takmiče se na Letnjoj paraolimpijadi i Atletskom svetskom šampionatu.

Reč atletika je izvedena od antičke grčke reči ἀθλητής (athlētēs, „borac u javnim igrama“) od ἆθλον (athlon, „nagrada“) ili αθλος (athlos, „nadmetanje“).[7] U početku je termin korišten za uopšteno opisivanje atletskih takmičenja - tj. sportsko nadmetanje zasnovano prvenstveno na ljudskim fizičkim poduhvatima. U 19. veku pojam atletika je dobio užu definiciju u Evropi i počeo je da opisuje sportove koji uključuju takmičarsko trčanje, hodanje, skakanje i bacanje. Ova definicija je i dalje najprominentnija u Velikoj Britaniji i većini područja bivše Britanske imperije. Štaviše, slične reči na mnogim germanskim i romanskim jezicima koje se odnose na termin atletika takođe imaju slično značenje.

U većem delu Severne Amerike, atletika je sinonimna sa sportovima uopšte, što odražava u većoj mori istorijsku upotrebu termina. Reč atletika se retko koristi u smislu sporta atletike u ovom regionu. Termin staza i polje (engl. Track and field) se preferentno se koristi u Sjedinjenim Državama i Kanadi za većinu atletskih događaja, uključujući takmičarsko hodanje i trčanje maratona (mada se kros kantri trčanje obično smatra zasebnim sportom).

Istorija atletike[uredi]

Atletika je jedan od najstarijih oblika sportskih natiecanja, još od vremena orginalnih Olimpijskih igara iz vremena stare Grčke pa do modernih Olimpijskih igara današnjih dana. Kako se radi o osnovnim disciplinama trčanja, skokova i bacanja tradicija takvih naticanja je stara koliko i tradicija sporta, te je istorija atletike i istorija sporta uopšte.

Antika[uredi]

Kopija drevne grčie statue diskobolosa, koja prikazuje bacača diska[8]

Atletska takmičenja u trčanju, hodanju, skakanju i bacanju su među najstarijim od svih sportova i njihovi koreni su preistorijski.[9] Atletski događaji su prikazani u drevnim egipatskim grobnicama u Sakari, sa ilustracijama trčanja u Heb Sed festivalu i skakanje u vis se javlja u grobnicama od još pre 2250 p. n. e.[10] Tajlteanske igre su bile drevni keltski festival u Irskoj. One su osnovane oko 1800 p. n. e, i tridesetodnevno okušljanje je obuhvatalo trčanje i bacanje kamena između ostalih sportskih događaja.[11] Originalni i jedini događaj u prvim Olimpijskim igrama 776 p. n. e. je bilo trčanje na rastojanju dužine jednog stadiona, poznato kao stadion. Igre su kasnije proširene da obuhvate takmičenja u bacanju i skakanju u okviru antičkog petoboja. Atletska takmičenja su se takođe odivijala pri drugim Panhelenskim igrama, koje su bile osnovane kasnije oko 500 p. n. e.[12]

Moderna era[uredi]

Kotsvoldove olimpiske igre, sportski festival koji se pojavio u 18. veku u Engleskoj, sadržao je atletiku u vidu nadmetanja u bacanju malja.[13] Na godišnjoj bazi od 1796 do 1798, L'Olympiade de la République je održavana u revolucionarnoj Francuskoj, i smatra se prvim pretečom modernih letnjih Olimpijskih igara. Premijerni događaj tog takmičenja je bilo naticanje u trčanju, mada su održavana i takmičenja u raznim drugim drevnim grčkim disciplinama. Godine 1796, Olimpijada je označila uvođenje metričkog sistema u sport.[14]

Atletska takmičenja su održavana oko 1812. godine u Kraljevskom vojnom koledžu, Sandhurst,[15] i 1840. godine u Šruzberiju u Šropširu u kraljevskoj školi Šruzberija. Kraljevska vojna akademija u Vulviču je održala oranizovano takmičenje 1849. godine, i regularnu seriju zatvorenih takmičenja otvorenih samo za studente je održavao Ekseter koledž, Oksford od 1850.[16] Godišnje Venlokove olimpijske igre, su privi put održane 1850. u Venloku u Engleskoj, i obuhvatale su atletska nadmetanja u svom sportskom programu.[17]

Prva moderna atletska nadmetanja u zatvorenom prostoru bili su zabeležena ubrzo nakon 1860-ih, uključujući i susret u dvorani Ašbernam u Londonu, kojim su bila obuhvaćena četiri trkačka nadmetanja i takmičenje u trostrukom skoku.[18][19]

Amaterska atletska asocijacija (AAA) je osnovana u Engleskoj 1880. godine kao prvo nacionalno telo za atletski sport i počela je da održava svoja godišnja atletska takmičenja – AAA šampionate. Sjedinjene Američke Države su takođe počele da održavaju godišnja nacionalna takvmičenja – SAD šampionat na stazi i polju na otvorenom – privi je održan 1876. posredstvom Njujorškog atletskog kluba.[20] Atletika je postala kodifikovana i standardizovana preko engleske AAA i drugih opštih sportskih organizacija krajem 19. veka, kao što je Amaterska atletska unija (osnovana u SAD 1888. godine) i Savez francuskih atletskih sportskih društava (osnovan u Francuskoj 1889. godine).

Atletsko takmičenje je bilo uključeno u prvim modernim Olimpijskim igrama 1896. i od tada je bilo jedno od najvažnijih takmičenja u ovom višesportskom događaju koje se odvija svake četiri godine. Prvobitno su učestvovali samo muškarci, a na Olimpijskim igrama 1928. uvedena su ženska takmičenja u atletski program. Atletika je deo Paraolimpijskih igara od inauguralnih igara 1960. Atletika ima veoma visok profil tokom velikih prvenstava, posebno na Olimpijadi, mada je inače manje popularna.

Međunarodno upravno telo, Međunarodna amaterska atletička federacija (IAAF), osnovana je 1912. godine. Ona je usvojila svoje današnje ime 2001. godine. IAAF je 1983. godine ustanovila zasebno Svetsko prvenstvo u atletici na otvorenom. U modernom doba, sportisti mogu da dobiju novac za učešće u trkama, čime je okončan takozvani „amaterizam“ koji je postojao ranije.

Međunarodni sportski komitet za gluve je formiran 1922, radi upravljanja međunarodnim događajima gluvih sportista, uključujući i atletičare.[21]

Prvo organizovano međunarodno takmičenje za sportiste sa fizičkim invaliditetom (osim gluvoće) počelo je 1952. godine, kada su prve međunarodne Stouk Mandervil igre organizovane za veterane Drugog svetskog rata.[21][4] Ovim su jedino bili obuhvaćeni atletičari u invalidskim kolicima. Odatle je proistekla inspiracija za Paraolimpijske igre, koje su održane 1960. godine. Takmičenja su vremenom proširena tako da uključuju uglavnom sportiste sa amputacijama, cerebralnom paralizom i oštećenjem vida, pored takmičenja u invalidskim kolicima.

Atletska borilišta[uredi]

Atletika je započela kao sport na otvorenom, te su se naticanja odvijala u skladu s vremenskim uslovima. Danas je uobičajeno da se atletičari tokom zimskog perioda pripremaju i natiču i u zatvorenim prostorima - atletskim dvoranama.

Atletika na otvorenom[uredi]

Atletski stadion u Atlanti za vreme OI 1996.
Tipična staza na ovalnom stadionu sa travnatim unutrašnjim poljem

Standardno borilište za atletska naticanja je atletski stadion. Često integrisan s fudbalskim stadionom, ovo se borilište sastoji od tipično 8 kružnih eliptičnih staza, od kojih je dužina unutarnje staze, koja se označava kao staza 1.400 metara. Na obe duže strane nalazi se ravan deo od 100 m. Staze su označane crtama koje odvajaju staze 1 do 8. Uz samu stazu tipično se nalaze i zaletište i doskočište za skok u dalj, skok u vis te skok s motkom, bazen s preponom za trkačku utrku na 3.000 m s preponama, te bacališta kugle, koplja i kladiva. Atletski stadion je opremljen i brojnom pomoćnom opremom koja se koristi zavisno od discipline: preponama za preponske utrke, zaštitne mreže za bacačke disicpline, nosači i letvice za skok u vis i skok s motkom, itd.

Atletski stadion je poprište svih atletskih naticanja osim maratona, za koji se zbog dužine staze ne koristi kružna staza na stadionu, osim kao početno i završno mesto trke.

Atletika u dvorani[uredi]

Atletska dvorana ima gotovo sve elemente kao i atletski stadion, osim što je zbog jednostavnosti konstrukcije dvorane najčešća dužina kružne staze 200 m te je borilište bitno manje nego stadion na otvorenom, i u dvorani nema vetra. Neke discipline koje su na otvorenom standardne zbog manjeg se raspoloživog prostora ne izvode u dvorani, tu spadaju bacenje kladiva i koplja, trka na 3.000 m prepone, maraton. Takođe, neke su discipline prilagođene dvorani, te se tako utrka na 100 m u dvorani najčešće smanjuje na 60 m, slično kao i 100/110 metara prepone na 60 m, te neke discipline dugih pruga.

Atletske discipline[uredi]

Atletske discipline su brojne, koje obično delimo na trkačke, bacačke, skakačke i višeboj. Iako se najčešće koristi metrički sistem za meru udaljenosti ili ostvarene dužine/visine skoka ili dužine bacanja, ponekad se javljaju i drugačije mere, pa je recimo uobičajena trka na jednu milju.

Trkačke discipline[uredi]

Bacačke discipline[uredi]

Skakačke discipline[uredi]

Naticanja u atletici[uredi]

Atletika je zasigurno najrašireniji sport na svjetu. Vrste i nivoi naticanja su brojni. Prema dobu naticatelja razlikuju se predškolska i školska naticanja, srednjoškolska i studentska, pa sve do naticanja veterana u različitim kategorijama. Prema nivou naticanja postoje amaterska naticanja za građane i rekreativce, pa sve do profesionalnih naticanja. Kvalitativni vrhunac atletike su Olimpijske igre, koje su uvek do sada u istoriji imale u programu neko od atletskih naticanja. Prema kvalitetu se ističu sledeća atletska naticanja:

Višeboj[uredi]

Sportisti sa invaliditetom[uredi]

Glavni članak: Paraolimpijska atletika

Atletičari sa fizičkom invalidnošću su se takmičili u zasebnim međunarodnim takmičenjima od 1952. Međunarodni paraolimpijski komitet reguliše takmičenja u atletici, i domaćin je paraolimpijskih igara, koje se odvijaju od 1960.[21][4]

Takmičari u takmičenjima na elitnom nivou se klasifikuju po invaliditetu, da bi se nadmetali takmičari sa sličnim invaliditetom u istom događaju. Klasifikovani T12 sportista, na primer, je atletičar na stazi sa oštećenjem vida.[23]

U trkama u invalidskim kolicima atletičari se nadmeću u laganim trkačkim stolicama. Većina velikih maratona ima odsek za invalidska kolica, a elitni trkači dosledno su nadmašivali trkače na nogama. Brzina trkača u invalidskim kolicima izazvala je poteškoće organizatorima trka pri izboru adekvatnog vremena njihovog starta u odnosu na obične trkače. Sudar Džoša Kasidija (trkača u invalidskim kolicima) i Tiki Gelane (vodeće maratonke) na Londonskom maratonu 2013. doveo je ovo pitanje u centar pažnje.[24]

Povremeno se sportisti sa invaliditetom takmiče sa regularnim sportistima. Legalno slepa Marla Runijan je trčala na Olimpijskim igrama 2000. i 2004.[25] i osvojila zlatnu medalju na 1500 metara na Panameričkim igrama 1999.[26] Oskar Pistorijus, kome su amputirane obe noge, se takmičio na Olimpijadi 2012.[27][28][29] Na Svetskom prvenstvu 2011. godine Pistorijus se uspešno plasirao do polufinalne runde na 400 metara i osvojio srebrnu medalju kao deo južnoafričkog 4k400 metara štafetnog tima. U Masters atletici je daleko uobičajenije da se omogući učešće sportista sa invaliditetom. Slepi Ajvi Granstrom postavio je brojne svetske rekorde u masterskoj atletici dok je bio vođen na stazi.

Reference[uredi]

  1. 1896 Summer Olympics official report. Volume 2. str. 31-49. Pristupljeno 3 October 2010.
  2. Lennartz, Karl; Wassong, Stephen (2004). „Athens 1896”. Ur.: John E. Findling, Kimberly D. Pelle. Encyclopedia of the Modern Olympic Movement. Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-313-32278-5. OCLC 52418065. 
  3. 1896 Summer Olympics official report. Volume 2. str. 86-90, 100-2. Pristupljeno 3 October 2010.
  4. 4,0 4,1 4,2 Rome 1960, International Paralympic Committee (IPC)
  5. "Summer Games Governance 1960 to 1992", IWAS
  6. „Athletics”. Oxford English Dictionary (3rd izd.). Oxford University Press. decembar 2013. Pristupljeno 9. 3. 2015. 
  7. Athlete – Online Etymology Dictionary
  8. Woodford, Susan. The Art of Greece and Rome. Cambridge: Cambridge University Press. 1982. ISBN 978-0-521-29873-5. str. 16.
  9. Intro – What is Athletics?. IAAF. Retrieved on 2010-05-28.
  10. Touny, Ahmed D. 84.85–90 History of Sports in Ancient Egypt Archived 29 October 2006[Date mismatch] at the Wayback Machine.. Retrieved on 2010-05-28.
  11. Diffley, Seán (2007-07-14). Tailteann Games' place in history going for a song. The Irish Independent. Retrieved on 2010-05-28.
  12. The Ancient Olympic Games: Mythic Worship of Gods and Athletes. e-Legacies. Retrieved on 2010-05-28.
  13. Origins of Robert Dover's Games . Olympick Games. Retrieved on 2010-05-28.
  14. Alain Arvin-Bérod, Les enfants d’Olympie, Paris, CERF, 1996 (pp. 27–40)
  15. Frank Moore Colby; Williams, Talcott (1914). The New International Encyclopædia. Dodd, Mead. str. 316. 
  16. Oxford Companion to Sports and Games, ed. J.Arlott, O.U.P. (1975)
  17. The Modern Olympics: a Struggle for Survival, by David C. Young,Johns Hopkins University Press (1996)
  18. Hoshino, Atsushi The Origin of Indoor Track and Field Meets. IAAF. Retrieved on 2011-04-09.
  19. European Athletics, Inside Track: Newsletter of European Athletics, Vol. 1/2011 (February 2011); Records could be broken as indoor athletics returns home. str. 4; accessed 6 March 2011
  20. The United States' National Championships In Track & Field Athletics: Introduction. Track and Field News. Retrieved on 2009-09-19.
  21. 21,0 21,1 21,2 Para- Athletics – History, Athletics Canada
  22. „Schedules and Results - Athletics”. The Beijing Organizing Committee for the Games of the XXIX Olympiad. Arhivirano iz originala na datum 6. 9. 2008. Pristupljeno 8. 9. 2008. 
  23. International Paralympic Committee, IPC Athletics Classification
  24. Gareth A Davies, London Marathon 2013: rethink over wheelchair race start time to avoid repeat of Josh Cassidy collision, The Guardian, 22 April 2013.
  25. „IPC Athletics World Records – Women's”. Pristupljeno 22. 4. 2014. 
  26. "Paralympic Athletics", London 2012
  27. Oscar Pistorius set to make history at Olympics, BBC Sport, 4. 7. 2012 
  28. Bladerunner Pistorius included in SA's Olympic team, South African Sports Confederation and Olympic Committee, 4. 7. 2012, Arhivirano iz originala na datum 4. 8. 2012 
  29. „Oscar Pistorius set for long-awaited Olympic debut”, The Times of India, 18. 7. 2012, Arhivirano iz originala na datum 4. 8. 2012 

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]