Bajrakli džamija u Beogradu

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Bajrakli džamija
Bajraklidzamija.jpg
Bajrakli džamija na mapi Srbije
Bajrakli džamija
Bajrakli džamija
Lokacija na mapi Srbije
Osnovne informacije
LokacijaBeograd
Koordinate44°49′20″ SGŠ; 20°27′27″ IGD / 44.8222° SGŠ; 20.4575° IGD / 44.8222; 20.4575Koordinate: 44°49′20″ SGŠ; 20°27′27″ IGD / 44.8222° SGŠ; 20.4575° IGD / 44.8222; 20.4575
Religijaislam
DržavaSrbija
Arhitektonski opis
Stil arhitektureosmanska arhitektura
Početak izgradnje1575.
Broj minareta1

Bajrakli džamija je sagrađena oko 1575. godine, kao jedna od 273 džamije i mesdžida (posebne islamske bogomolje), koliko ih je u tursko doba bilo u Beogradu (Putopisi Evlije Čelebije).[1] Prvobitno se zvala Čohadži-džamija, po zadužbinaru, trgovcu čohom, Hadži-Aliji. Bajrakli džamija je jednoprostorna građevina sa kupolom i minaretom. U vreme austrijske vladavine (1717—1739) pretvorena je u katoličku crkvu (kada je i srušen najveći broj beogradskih džamija).

Po povratku Turaka, ponovo je postala džamija. Husein-beg, ćehaja (pomoćnik) glavnog turskog zapovednika Ali-paše, obnovio je bogomolju 1741. godine, pa se neko vreme zvala Husein-begova ili Husein-ćehajina džamija. Krajem 18. veka nazvana je Bajrakli-džamija, po barjaku koji se na njoj isticao kao znak za jednovremeni početak molitve u svim džamijama. Posle obnove u 19. veku, koju su preduzeli srpski knezovi, postaje glavna gradska džamija.

Nalazi se u ulici Gospodar Jevremovoj 11, a uz džamiju se nalazi i medresa, verska srednja škola. Bajrakli džamija je zapaljena 18. marta 2004, nakon martovskih nemira na Kosovu i Metohiji, kao „odgovor“ na paljenje srpskih crkava na Kosovu. Džamija je kasnije delimično obnovljena, i trenutno je jedina aktivna džamija u gradu Beogradu.

Istorijat[uredi]

Od nekadašnjih više stotina džamija i brojnih manjih islamskih bogomolja mesdžida,[2] u Gospodar Jevremovoj ulici broj 11 jedini je sačuvani i aktivni objekat islamske verske arhitekture u Beogradu. Nalazi se na padini prema Dunavu, u blizini raskršća sa ulicom Kralja Petra. Nekada je dominirala u ambijentu pretežno niskih prizemnih kuća prometne trgovačke i zanatlijske četvrti beogradske varoši Zereka.

Od osmanlijskog putopisca Evlije Čelebije očuvani su opisi Beograda 17. veka u kojima je slikovito dočaran izgled grada u periodu turske vladavine, sa raznolikim objektima islamske arhitekture. Bajrakli džamiju su u drugoj polovini 19. veka opisivali istoričari i putopisci Konstantin Jireček, Đuzepe Barbanti Brodano kao i arheolog i etnolog Feliks Kanic. Pretpostavlja se da je današnja Bajrakli džamija izgrađena na mestu starijeg mesdžida, najverovatnije u drugoj polovini 17. veka, kao zadužbina turskog vladara sultana Sulejmana II (1687—1691). Prema nekadašnjim obnoviteljima prvobitno je bila Čohadži-hadži Alijina i kasnije Husein-ćehajina džamija, dok je današnji naziv dobila krajem 18.[3] U njoj kao glavnoj džamiji, boravio je i muvekit, čovek koji je proračunavao tačno hidžretsko vreme prema islamskom kalendaru (koji je počinjao od 622, godine, tj. godine hidžre ili prelaska proroka Muhameda iz grada Meke u Medinu) radi određivanja svetih dana, regulisao mehanizam sata i isticao zastavu na minaretu, u znak istovremnog početka molitve u svim ostalim islamskim bogomoljama u beogradskoj varoši. Za vreme austrijske vladavine 17171739. godine, služila je kao katedralna katolička crkva, a sa povratkom Turaka 1741. godine obnovljena je prvobitna namena. U 19. veku su je obnavljali vladari iz dinastije Obrenović, knez Mihailo i kralj Aleksandar Obrenović.

Knez Mihailo Obrenović naložio je 1868. godine ministru prosvete i crkvenih dela da izabere jednu od postojećih džamija i osposobi je za obavljanje muslimanskih verskih obreda, kada je osim džamije popravljena i dvorišna zgrada uz nju. Ministar prosvete i crkvenih dela uputio je Državnom savetu Kneževine Srbije akt od 10. maja 1868. godine sledeće sadržine: ”Da ne bi muhamedanci, koji se po svojim poslovima u Beogradu bave, bez religiozne utehe bili, Njegova Svetlost blagoizvolela je narediti da se jedna od ovdašnjih džamija popravi za bogomolju njihovu. Usled ovog visokog naloga, izabrana je kao najcelishodnija ”Bajrak” džamija i ministar građevina kao po molbi mojoj izaslao je stručne ljude, te su istu džamiju, kao i jednu kuću do nje, gde će hodža obitovati, pregledali ....“

Ukazom kneza Mihaila Obrenovića iz maja 1868. godine ovlašćen je bio ministar prosvete i crkvenih dela da „izdaje hodži po 240, a mujezinu 120 talira godišnje“, a službenici džamije su se izdržavali i zahvaljujući prihodima od nepokretnosti – vakufskih dobara. Prvi imam i mujezin u Bajrakli džamiji postavljeni su iste 1868. godine.

Između dva svetska rata džamiju je obnavljala i Opština grada Beograda, kada je 1935. godine prvi put zaštićena Uredbom o zaštiti beogradskih starina. Restauracija je izvođena nekoliko puta i nakon Drugog svetskog rata od strane Narodnog odbora grada Beograda i Zavoda za zaštitu i naučno proučavanje spomenika kulture, a od sredine šezdesetih godina XX veka i Zavoda za zaštitu spomenika kulture grada Beograda. Posle novijih oštećenja 2004. godine izvedeni su konzervatorski radovi na sanaciji i restauraciji kamene fasade sa obnovom prozorskih otvora.

Arhitektura[uredi]

Arhitektura džamije pripada tipu jednoprostorne kubične građevine sa kupolom i minaretom. Masivnih zidova i sa malo otvora, građena je od kamena, a neki segmenti izvedeni su u opeci i kamenu. Građevina je kvadratne osnove, dok osmostranu kupolu nose istočnjački potkupolni lukovi i niše – trompe, sa skromnom dekoracijom konzola. Neujednačen je broj prozorskih otvora na fasadama, dok se po jedan nalazi na svakoj strani tambura kupole. Potkupolni nosači i svi otvori na građevini završavaju se karakteristično orijentalnim prelomljenim lukovima. Sa spoljne severozapadne strane postavljeno je minare – uska kula kupastog krova, sa kružnom terasom pri vrhu, sa koje mujezin poziva vernike na molitvu. Naspram ulaza, u unutrašnjosti džamije nalazi se najsvetiji prostor – mihrab, plitka niša sa raskošnim ukrasom svoda, postavljena u pravcu svetog grada Meke ka jugoistoku, dok je uzdignuta drvena propovedaonica (minber ili mimbar) postavljena desno od mihraba, u jugozapadnom uglu. Nad ulazom je drvena galerija (mahfil) sa koje se dospeva i do šerefe, terase na minaretu.[4]

Unutrašnja dekoracija džamije je veoma skromna. Zidovi su neomalterisani sa plitkim profilacijama, retkim stilizovanim floralnim i geometrizovanim motivima i kaligrafskim natpisima stihova iz muslimanske svete knjige Kurana, zatim imenima prvih pravednih verskih poglavara halifa, kao i božjih tj. Alahovih veličanstvenih osobina i imena, ispisanih arapskim pismom na posebno ukrašenim rezbarenim pločama levhama. Pred ulazom u džamiju je postojao i zasvedeni arkadni trem sa tri manje kupole. U dvorištu se nalazi česma za molitveno umivanje, kao i verska škola (medresa) sa bibliotekom. Bajrakli džamija predstavlja glavni islamski kulturni centar u Beogradu. Danas je pomalo skrivena u ambijentu viših stambenih objekata u Gospodar Jevremovoj ulici.

Zbog starine, retkosti, očuvanosti izvorne namene, kao i reprezentativnosti verske arhitekture i islamske kulture stavljena je 1946. godine pod zaštitu države kao spomenik kulture, a 1979. godine utvrđena za kulturno dobro od velikog značaja.[5]

Galerija[uredi]

Vidi još[uredi]

Literatura[uredi]

  1. E. Čelebija, Putopis: odlomci o jugoslovenskim zemljama I, Sarajevo 1979. (17. vek; Istanbul 1896)
  2. F. Kanic, Srbija – zemlja i stanovništvo, knj.1, Beograd 1986. (Lajpcig 1909)
  3. A. I. Hadžić, Bajrakli džamija u Beogradu, Godišnjak Muzeja grada Beograda br.4, Beograd 1957.
  4. Ž. P.Jovanović, Iz starog Beograda, Beograd 1964.
  5. R. Samardžić, Novi vek: doba turske vlasti 1521-1804, u: Istorija Beograda 1, Beograd 1974.
  6. D.Đurić Zamolo, Beograd kao orijentalna varoš pod Turcima 1521-1867, Beograd 1977.
  7. A. Talundžić, Bajrakli džamija u Beogradu, Most – časopis za obrazovanje, nauku i kulturu br.183, 94-nova serija, Mostar 2005.
  8. S. Bogunović, Arhitektonska enciklopedija Beograda XIX i XX veka, Beograd 2005.
  9. M.Đ. Milićević, Topografske beleške, u: Stari Beograd – putopisi iz XIX veka, Beograd 2005.
  10. S.i D. Vicić, Pozdrav iz Beograda 1895 – 1941, knj. 1, Beograd 2008.
  11. Bajrakli džamija, dosije spomenika kulture, Dokumentacija Zavoda za zaštitu spomenika kulture grada Beograda.
  • Zdravković, Ivan (1964). Izbor građe za proučavanje spomenika islamske arhitekture u Jugoslaviji. Beograd: Jugoslovenski institut za zaštitu spomenika kulture, (Beograd : Beogradski grafički zavod).  COBISS.SR 43669767 (COBISS.RS 43669767) COBISS.BIH 7178246

Reference[uredi]

  1. ^ Abdulah Talundžić, Džamije u Beogradu
  2. ^ Zavod za zaštitu spomenika kulture grada Beograda, katalozi 2011,Bajrakli džamija, autor Hajna Tucić - Bajrakli džamija (1-4)
  3. ^ E. Čelebija, Putopis: odlomci o jugoslovenskim zemljama I, Sarajevo 1979. (17. vek; Istanbul 1896)
  4. ^ M.Đ. Milićević, Topografske beleške, u: Stari Beograd – putopisi iz XIX veka, Beograd 2005.
  5. ^ Odluka, "Sl. glasnik SRS" br. 14/79

Spoljašnje veze[uredi]