Bijeljina

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Ukoliko ste tražili jedinicu lokalne samouprave (nekadašnju opštinu), pogledajte članak Grad Bijeljina.
Bijeljina
Trg kralja Petra I Karađorđevića
Trg kralja Petra I Karađorđevića
Grb
Osnovni podaci
Država Zastava Bosne i Hercegovine Bosna i Hercegovina
Entitet Zastava Republike Srpske Republika Srpska
Grad Bijeljina
Stanovništvo
Stanovništvo (2013) Increase 45.291
Položaj
Koordinate 44°45′00″N 19°12′58″E / 44.75, 19.216
Vremenska zona UTC+1 (CET), ljeti UTC+2 (CEST)
Bijeljina na mapi BiH
{{{alt}}}
Bijeljina
Bijeljina na mapi BiH
Ostali podaci
Poštanski broj 76300
Pozivni broj 055


Koordinate: 44° 45′ 00″ SGŠ, 19° 12′ 58″ IGD


Bijeljina (pogrešno Bjeljina) je gradsko naselje u gradu Bijeljina u Republici Srpskoj (BiH). Prema preliminarnim podacima popisa stanovništva 2013. godine, u naseljenom mjestu Bijeljina popisano je 45.291 lica.[1], dok je na području grada (nekadašnje opštine) popisano 114.663 lica.[2]

Geografija[uredi]

Bijeljina se nalazi u sjeveroistočnom dijelu Republike Srpske (Bosna i Hercegovina) na koordinatama 44°49′14" sjeverno i 20°27′44" istočno, na 119 metara nadmorske visine. To je nakon Banjaluke drugo naselje po veličini u Republici Srpskoj i peto u Bosni i Hercegovini. Smještena je u ravnici Semberiji i predstavlja raskršće puteva za Srbiju, Hrvatsku i unutrašnjost Bosne i Hercegovine. Smatra se nezvaničnim centrom istočnog dijela Republike Srpske sa oko 45.000 stanovnika.[2] Udaljena je 6 km (4 km) od granice sa Srbijom i 40 km (25 km) sa Hrvatskom. Pošto se nalazi praktično u središtu plodne ravnice, predstavlja jedan od centara proizvodnje i trgovine hrane. Glavninu proizvodnje čine žitarice pšenica i kukuruz te povrće kao kupus, paprika i paradajz. Voćarstvo i stočarstvo su takođe zastupljeni, ali u manjoj mjeri. Bijeljina je prepoznatljiva po velikom centralnom trgu, čiju ljepotu upotpunjava ambijent obližnjeg gradskog parka.[3]

Klima[uredi]

Na klimatske uslove koji vladaju na ovom prostoru najviše utiče sjeverni peripanonski dio, koji pripada umjereno–kontinentalnom panonskom pojasu, što znači da su ljeta topla a zime umjereno hladne, dok prosječna godišnja temperatura iznosi 10 °C. Srednja julska temperatura iznosi 22 °C, januarska -1 °C. Padavine su kroz godinu uglavnom ravnomjerno raspoređene, a najintezivnije su u periodu majjuni, kada su i najpotrebnije poljoprivrednim kulturama. Prosječno ostvarena količina padavina kreće se od 1000 do 1100 mm/m².[4]

Istorija[uredi]

Najstariji pronađeni tragovi obitavanja datiraju iz perioda neolita - starčevačke kulture, 5-4. milenijum stare ere. Važno raskršće kulturnih uticaja u neolitu, bronzanom dobu i kasnije.

Bijeljina je bila jedno od središta panonsko-ilirskog ustanka.

Među značajne ličnosti 19. vijeka ubrajaju se Filip Višnjić i Ivo od Semberije, knez bijeljinske nahije, čiji likovi se nalaze na grbu grada Bijeljine.

Iako se ime „Bijeljina“ prvi put pominje već 1446. godine, ozvaničeno je tek 1918. godine. Tokom vladavine Austrougarske grad je nosio ime „Bjelina“ a prije toga „Belina“ i „Bilina“.

Praistorija i antika[uredi]

Najstariji potvrđeni tragovi života ljudi na prostoru današnjeg grada Bijeljine potiču iz mlađeg kamenog doba - neolita - starčevačke kulture (5.000 - 3.000 godina p. n. e.). Takođe, pronađeni su i materijalni ostaci iz perioda bronzanog i gvozdenog doba. Najviše nalaza iz ovih perioda praistorije pronađeno je u atarima sela Ostojićevo, Batković, Glavičice, Dvorovi, Kojčinovac, Patkovača i Triješnica. Karakteristike grnčarije, oruđa i oružja nedvosmisleno potvrđuju kulturne veze prastanovnika Semberije sa vinčanskom neolitskom kulturom, odnosno, sa kulturama bronzanog dobavučedolskom, kostolačkom i badenskom.

U Dvorovima kod Bijeljine otkriveni su eksponati s kraja bronzanog doba. Pronađeni predmeti potiču iz ženskog groba, iz sedmog vijeka stare ere. Riječ je o garnituri pojasnih okova i spiralnih ukrasa, niski od ćilibarskih perli i staklene paste. Ovi arheološki nalazi vezuju se za proizvode trakijsko-kimerijskog kulturnog kraja, iz perioda Glasinačke kulture, kruga čiji je centar bio na prostoru današnje Rumunije i Karpata, pa čak možda i za drevni narod Skite.[5]

Arheološki nalazi iz gvozdenog doba vezuju se za dolazak keltskih plemena, u predvečerje rimskih osvajanja (8-1. vijek p.n.e). U antičkom periodu (1-5. vijek nove ere) Semberija je, kao i cijela Posavina, bila dio rimske provincije Panonije. Najznačajnija arheološka otkrića iz rimskog perioda nalaze se na lokalitetima Prekaje u Brocu (rimska vila), Kojčinovac (nadgrobni spomenik), Velika Obarska (olovna pločica kultne namjene sa predstavom tzv. Podunavskih konjanika), Amajlije (bronzana figurina visine 13 cm), Modran (ostava rimskog novca), Dijelovi (dvije kamene skulpture lavova), a otkriveni su i lokaliteti u Janji, Dvorovima, Batkoviću i Patkovači. Negdje na prostoru Donjeg Podrinja (na jednoj od strana Drine) nalazilo se rimsko naselje Ad Drinum (Na Drini), ali još uvijek nije poznato njegovo tačno mjesto.[6]

Stari Sloveni[uredi]

Najstariji staroslovenski lokalitet u Semberiji nalazi se s obje strane Bistrika, između sela Batković i Ostojićevo i sastoji se od četiri manja lokaliteta (Jazbine, Oraščić, Gradine i Čelopek) koji potiču iz perioda od 7. do 12. vijeka. Na lokalitetima Jazbine i Oraščić pronađeni su ostaci naselja iz 7-9., odnosno 10-12. vijeka, sa poluukopanim zemunicama čiji su zidovi izgrađeni od šepera i nabijene zemlje, dok je najznačajniji nalaz kompleks metalurških radionica na lokalitetu Čelopek u kojima se u 8. vijeku topilo gvožđe i proizvodile gvozdene alatke o čemu jasno svjedoči nalaz gusano-grafitnog lonca koji se čuva u Muzeju Semberije u Bijeljini.[7] U to vrijeme naselje na Bistriku, vjerovatnog naziva Bistrica, bilo je bez sumnje centar župe koja je obuhvatala cijelu ravnicu prije nego što je nastala Bijeljina.[6]

Srednji vijek[uredi]

Prvo pominjanje imena Bijeljina gubi se u dalekoj prošlosti. U „Ljetopisu popa Dukljanina“ pominje se jedna pobjeda zahumskog kneza Bele-Pavlimira protiv Mađara „u ravnici Belina“. Ipak, zbog krajnje nepouzdanosti ovog spisa i brojnih dokazanih netačnosti, danas se u nauci smatra da je prvi siguran pomen naselja Bijeljine onaj od 3. marta 1446. kada je ovde opljačkan jedan dubrovački trgovac od strane ljudi iločkog bana. Dokument na latinskom jeziku o ovom događaju čuva se u Dubrovačkom arhivu, u zbirci Lamenta de foris, tom 20, pagina 71, koji u prevodu glasi:

„Dan 3. marta 1446.

Bogiša Bogmilović pred gospodinom Alojzom knezom dubrovačkim podnosi tužbu protiv Vučića Pribiševića i Vučića Ugrinovića i Radića Gučića i ostalih ljudi iločkog bana Osvarta; izjavljujući da su ga oni opljačkali u Bielini i oduzeli mu: u robi, dukatima, srebru i suknu – 435 dukata i dva konja sa oružjem i njegovu odjeću i jedan srebreni poslužavnik.“[8]

Pored ovoga, nalazi srednjovjekovnih nadgrobnih spomenika sa staroćirilskim natpisima, prilikom radova na obnovi Atik džamije u centru Bijeljine, bacaju novo svjetlo na prošlost ovog kraja u predturskom periodu.[9] Iako nijedan spomenik nema siguran datum, paleografska analiza pokazuje da su natpisi nastajali u dugom vremenskom rasponu od druge polovine 14. do sredine 15. vijeka, što znači da su neki podignuti i prije bilješke u Dubrovačkom arhivu. Ovim se još jednom potvrđuje da je Bijeljina u predturskom periodu bila zasebna župa, a da je njeno sjedište svakako bilo na mjestu gdje se nalazila crkva. Kroz tu župu je prolazio put koji je vodio iz Podrinja, tj. preko Srebrenice, Kušlata, Zvornika, Teočaka i Bijeljine prema Mitrovici i Iloku. S tim glavnim putem ovdje se sastajao i put koji je vodio od rijeke Bosne tj. Doboj grada dolinom Spreče, zatim preko Srebrenika i Soli.[8]

Srednji vijek u Semberiji obilježile su stalne borbe za porevlast u ovim krajevima između vladara Srbije, Bosne i Mađarske, kao i sitnijih feudalaca. Iz vremena srednjeg vijeka potiče najstarija građevina u Semberiji i jedan od simbola Bijeljine – manastir Tavna, za koji se vjeruje da je zadužbina sinova kralja Dragutina kralja Vladislava II i kneza Uroša Nemanjića te da potiče s početka 14. vijeka.[8]

Franjevački samostan Svete Marije, u poljima, u okolini Bijeljine pominje se 1514. godine. Tom razdoblju pripadaju trinaest stećaka, od kojih su dva dekorisana, a na četiri se nalaze fragmentarno čitljivi napisi. U zaseoku Mitrovićima, selo Gornji Dragaljevac, na dva lokaliteta nalaze se tri stećka, od kojih je jedan ukrašen motivima biljne stilizacije i predstavom životinje; kao takav prenijet je na zgradu dragaljevačke osnovne škole.[10]

Osmansko carstvo[uredi]

Prvi srpski ustanak[uredi]

Srbija 1809. godine

Srbi ovog kraja su iskreno podržali Karađorđev ustanak i veličanstveno buđenje srpskog naroda, ali pokušaj oslobađanja nije imao uspjeha. Najveći doprinos u pokušaju oslobađanja „prekodrinskih Srba“ dali su čuvene ustaničke vođe – Jakov Nenadović, pop Luka Lazarević, Stojan Čupić i pop Nikola Smiljanić. Rezultati ovih akcija u Semberiji i okolini bili su rušenje starog utvrđenja u Teočaku 1805. godine, spaljivanje Janje 1807. godine, a 1809. godine kratkotrajno je bila oslobođena Bijeljina i gotovo cijela Semberija i Majevica.[6]

Početkom aprila 1807. godine Karađorđe je naredio da se prikupi valjevska, šabačka i mačvanska vojska i uputi u Bosnu. Stojanu Čupiću je palo u udio da, sa potrebnim snagama, zapali Janju i Bijeljinu i pobuni okolna sela. Sudeći po oskudnim austrijskim izvještajima, ustanici su u Bosni pretrpjeli znatne gubitke. Čak je javljeno da je Čupić poginuo, ali ta vijest nije bila tačna. Operacije u istočnoj Bosni su nastavljene i kasnije, a za komandanta srpskih trupa postavljen je Jakov Nenadović. Pod njegovom komandom je bio i Stojan Čupić koji, sa 1000 svojih vojnika, polovinom aprila prodire duž Save, pali turska sela i mobiliše sav živalj koji je sposoban da nosi oružje. Ipak, pred jačim i brojnijim turskim snagama, ustanici su se morali povući u Srbiju.[11]

Ova teška vremena iznjedrila su i dvojicu najznamenitijih velikana ovog kraja: kneza Ivana Kneževića (1760—1840) kao simbola srpske plemnitosti, i Filipa Višnjića (1767—1834), najpoznatijeg srpskog guslara. Kao simboli Bijeljine i Semberije, na velikom grbu Grada su predstavljeni kao čuvari štita. U Prvom srpskom ustanku istakao se i Simo Katić (1783—1832) iz Dvorova koji je bio komandant odbrane granice od Badovinaca do ušća Drine u Savu, a kasnije, za vrijeme vladavine kneza Miloša Obrenovića, pomoćnik starješine Mačve. Čuveni junak je bio i Zeko Buljubaša – Jovan Gligorijević (1770—1813) iz Broca – „Srpski Leonida“ koji je zajedno sa ostalim „golaćima“, herojski poginuo u bici na Ravnju, posljednjoj bici Karađorđevog ustanka.[6]

Austrougarska monarhija[uredi]

Drugi svjetski rat[uredi]

Oko 300 Srba uhapšenih u bijeljinskom srezu dovedeni su u Bijeljinu, u zatvor sreskog načelstva. Uveli su ih u jednu prostoriju sa podom od cementa. Naredili su seljacima i seljankama da se izuju, obuću su odnijeli u drugu sobu, a pustili unutra kod njih vodu da ovi jadnici ne bi mogli leći, nego da moraju stalno stajati. Kako je bio januar mjesec 1942. godine i užasna zima, počele su im se noge u vodi mrznuti.[12]

Raspad Jugoslavije[uredi]

Za više informacija pogledajte članak Rat u Bosni i Hercegovini.

Bijeljina je tokom rata u Bosni i Hercegovini bila centar Srpske autonomne oblasti, SAO Semberija i Majevica, koju su organizovale srpske vlasti. Tokom i neposredno nakon tog rata izvršene su značajne demografske promjene. Prije rata, glavninu stanovništva u gradskom naselju je činilo muslimansko i srpsko stanovništvo, a većinu sela su naseljavali skoro isključivo Srbi, osim sela Janja. U prvim danima aprila 1992. godine, paravojne snage vođene Željkom Ražnatovićem „Arkanom“ su ušle u naselje, nakon čega je veliki broj nesrpskog stanovništva iz njega nasilno iseljen. Tokom preuzimanja Bijeljine početkom aprila, najmanje 48 Muslimana civila je ubijeno. U isto vrijeme su u Bijeljinu pristigle brojne izbjeglice srpske pripadnosti iz ostalih dijelova Bosne i Hercegovine koji su bili pod muslimanskom i hrvatskom vlašću, te se struktura stanovništva značajno promijenila u korist Srba. Na dan 13. marta 1993. srušeno je nekoliko džamija, među kojima i Atik-džamija u centru grada.

Po završetku rata, povratkom jednog dijela stanovništva porastao je broj Muslimana u odnosu na Srbe, ali je većinsko stanovništvo ostalo srpsko.

Arhitektura[uredi]

Najstarija javna građevina u Bijeljini bila je srpska pravoslavna crkva koju su porušili Turci osmanlije i na čijim su temeljima izgradili Atik džamiju 1520. godine kao zadužbina Sulejmana Veličanstvenog ili 1687-1891 kao zadužbina Sulejmana Drugog,[13], na što ukazuju nadgrobni spomenici pronađeni prilikom obnove Atik džamije poslije Odbrambeno-otadžbinskog rata; pri iskopavanju temelja na kojima se nalaze ćirilični natpisi. Drugi važan objekat je Crkva svetog Đorđa, sagrađena 1872. godine. I treća najstarija građevina koja potiče iz 1876. godine je zgrada u kojoj se nalazi Muzej Semberije. Gradski park datira od 1892.

Znamenitosti[uredi]

Spomenik Kralju Petru Karađorđeviću

Na glavnom trgu Bijeljine, ispred gradske skupštine, nalazi se spomenik Kralju Petru Karađorđeviću, replika spomenika podignutog prije Drugog svjetskog rata. Autor originalnog spomenika je hrvatski vajar Rudolf Valdec. Tokom Drugog svjetskog rata ustaše su spomenik sklonile sa trga i uništile, a komunistička vlast je po završetku rata odbila da ga vrati. Tek prve godine rata u Bosni i Hercegovini, 1992., replika spomenika je postavljena na mjesto na kome se nalazio i originalni spomenik, a na čijem mjestu je za vrijeme SFRJ bio postaljen spomenik borcima NOR-a. Autor replike je akademski vajar Zoran Jezdimirović.

Kultura[uredi]

Srpsko kulturno umjetničko društvo „Semberija“ na „Folk festu“ 2006. godine

U Bijeljini radi Srpsko kulturno umjetničko društvo Semberija koje njeguje folklornu i muzičku baštinu srpskog naroda i drugih naroda koji žive na prostoru bivše Jugoslavije[14]. U Bijeljini takođe radi i Srpsko kulturno umjetničko društvo „Velika Obarska“.

Muzeji[uredi]

Za više informacija pogledajte članak Muzej Semberije u Bijeljini.

Bijeljina ima muzej Muzej Semberije koji se nalazi u najstarijoj zgradi u Bijeljini a čiji istorijat je zanimljiv. Pored stručnog kadra Muzej raspolaže sa četiri izložbene sale površine po 105 m kvadratnih i salom za povremene izložbe, u kojima se nalaze tri stalne muzejske postavke sa cjelodnevnom i svakodnevnom otvorenošću. Arheološka izložba se nalazi u prizemlju muzeja i obuhvata materijalne ostatke civilizacije od neolita do kasnog srednjeg vijeka. Tu je smještena najveća i najznačajnija kolekcija srednjovjekovnih natpisa u BiH i šire sa 23 ćirililična natpisa na staroslovenskom jeziku srpske redakcije.[15]

Školstvo[uredi]

U srednjem vijeku hrišćani su se pismu učili uglavnom u manastirima. Prva osnovna škola u Bijeljini je otvorena 1838. godine. 1902. godine ova škola je renovirana, dodan je jedan sprat i još nekoliko učionica. U periodu između 1893. i 1895. godine tu je kao nastavnik radio Jovan Dučić. Sve do 1919. godine škola je bila smještena u ovoj zgradi, kada je predana na upravu novootvorenoj realnoj gimnaziji.

Osnove škole[uredi]

Krajem Drugog svjetskog rata je promijenjen školski sistem, pa je 1951. godine otvorena prva osmogodišnja osnovna škola, a pet godina iza toga i druga. Kasnije su otvorene osnovne škole 1959. i 1966. godine. Od 1953. godine u gradu postoji i osnovna muzička škola, u zgradi bivše Srpske štedionice.

Srednje škole[uredi]

Srednje škole u Bijeljini su sljedeće:

Visoko školstvo[uredi]

Od 1992. godine, Bijeljina ima i ustanove za visoko i više školovanje. Tokom godina su se otvarali novi privatni i državni fakulteti, a danas funkcionišu sljedeći:

Transport[uredi]

Od Bijeljine vodi samo jedna pruga i to ka Šidu u Srbiji i nije u funkciji. Pored toga Bijeljina ima i avionsko uzletište.

Gradski prevoz povezuje gradsko naselje sa prigradskim naseljima i saobraća svakog dana prema redu vožnje. Gradski prevoz je u organizaciji auto-prevoznika „Semberija transport“

Stanovništvo[uredi]

Nacionalnost[16] 1991. 1981. 1971.
Muslimani [a] 19.024 (52,24%) 15.015 (48,24%) 14.929 (60,29%)
Srbi 10.450 (28,69%) 7.866 (25,27%) 7.630 (30,81%)
Jugosloveni 3.452 (9,47%) 6.028 (19,36%) 637 (2,57%)
Hrvati 366 (1,00%) 409 (1,31%) 677 (2,73%)
ostali i nepoznato 3.122 (8,57%) 1.806 (5,80%) 888 (3,58%)
Ukupno 36.414 31.124 24.761
Demografija
Godina Stanovnika
1879. 34.479 (kotar)
1885. 38.455 (kotar)
1895. 47.468 (kotar)
1910. 58.002 (kotar)
1921. 58.142 (kotar)
1931. 78.602 (srez)
1948. 12.660 [16]
1953. 14.303
1961. 17.340
1971. 24.761
1981. 31.124
1991. 36.187

Tokom rata u BiH muslimansko stanovništvo se većinom iseljavalo iz Bijeljine, odnosno Republike Srpske, dok je veliki broj Srba iz Federacije Bosne i Hercegovine i Hrvatske bio prognan u Bijeljinu, odnosno Republiku Srpsku. Na taj način je Bijeljina odigrala značajnu ulogu za srpske izbjeglice, najviše iz Sarajeva, Tuzle, i Zenice i drugih krajeva Federacije Bosne i Hercegovine. U toku ovog rata broj stanovnika Bijeljine je porastao za 30-40%.

Poznate ličnosti[uredi]

Sljedeće poznate ličnosti su rođene u Bijeljini:

Galerija[uredi]

Napomene[uredi]

  1. Za sadašnji status Muslimana vidi članak Muslimani.

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 na teritoriji Republike Srpske — Preliminarni rezultati, Republički zavod za statistiku, Banja Luka, 2013.[mrtva veza od March 2015]
  2. 2,0 2,1 Popis stanovništva u BiH 2013.
  3. „Gradovi u Bosni i Hercegovini”. Приступљено 26. 9. 2014.. 
  4. http://virtual-srpska.com/geografija-bijeljina/
  5. „Bijeljina: Perle iz bronzanog doba”. Приступљено 26. 9. 2014.. 
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 „Istorija :: ZVANIČNA PREZENTACIJA GRADA BIJELjINA ::”. Приступљено 26. 9. 2014.. [mrtva veza od March 2015]
  7. „Музеј Семберије - Раносредњовијековни локалитет Јазбине у Батковићу”. Приступљено 26. 9. 2014.. 
  8. 8,0 8,1 8,2 „Историја :: ЗВАНИЧНА ПРЕЗЕНТАЦИЈА ГРАДА БИЈЕЉИНА ::”. Приступљено 26. 9. 2014.. [mrtva veza od March 2015]
  9. „Stećci u Bijeljini”. Приступљено 26. 9. 2014.. 
  10. zzzeee40. „Bijeljina”. Приступљено 26. 9. 2014.. 
  11. „Junaci Prvog srpskog ustanka”. Приступљено 26. 9. 2014.. 
  12. Najveći zločini sadašnjice: (patnje i stradanje srpskog naroda u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj od 1941-1945), Dr. Dragoslav Stranjaković, Gornji Milanovac Dečje novine 1991. pp. 200, 201
  13. Šta se krilo ispod Atik džamije? (5. januar 2009)
  14. SKUD Semberija Bijeljina, Pristupljeno 5. 5. 2013.
  15. „Muzej Semberija”. Bijeljina Danas. 25. 9. 2014.. Приступљено 26. 9. 2014.. 
  16. 16,0 16,1 Savezni zavod za statistiku i evidenciju FNRJ i SFRJ: Popis stanovništva 1948, 1953, 1961, 1971, 1981. i 1991. godine.

Spoljašnje veze[uredi]

Sa drugih Vikimedijinih projekata: