Varšavski pakt

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Varšavski pakt
Dogovor o družbe, sotrudničestve i vzaimnoй pomoщi
Warsaw Pact Logo.svg
Logotip Varšavskog pakta
Warsaw Pact in 1990 (orthographic projection).svg
Varšavski pakt 1990.
     Članice     Bivše članice (Albanija)
MotoSoюz mira i socializma
(Savez mira i socijalizma)
Datum osnivanja14. maj 1955. Varšava,
 Poljska
Datum gašenja1. jul 1991.
Tipvojna alijansa
SedišteMoskva,
 Sovjetski Savez
Članovi Albanija (do 1968)
 Bugarska
 Čehoslovačka
 Istočna Nemačka (do 1990)
Mađarska Mađarska
Poljska
Rumunija Rumunija
 Sovjetski Savez
Službeni jeziciruski, nemački, poljski, bugarski, mađarski, rumunski, češki, slovački, albanski
Map of Warsaw Pact countries.png

Varšavski pakt ili Varšavski sporazum, zvanično nazvan Sporazum o prijateljstvu, saradnji i uzajamnoj pomoći (rus. Договор о дружбе, сотрудничестве и взаимнной помощи) bio je vojna organizacija srednjoevropskih i istočnoevropskih socijalističkih zemalja. Uspostavljen je 14. maja 1955. godine, da bi odbio mogući napad NATO-a (koji je stvoren u aprilu 1949).[1] Stvaranje Varšavskog pakta je bilo izazvano uključivanjem ponovo naoružane Zapadne Nemačke u NATO usvajanjem Pariskog sporazuma. Pakt je postojao tokom Hladnog rata, sve dok, nakon kolapsa komunističkih zemalja u Evropi i političkih promena u Savezu Sovjetskih Socijalističkih Republika, članice nisu počele da se povlače 1991.[2] Varšavski pakt je zvanično raspušten u julu 1991. godine.[1]

Članice[uredi]

Sve komunističke zemlje centralne i istočne Evrope su bile potpisnice osim Jugoslavije. Članice Varšavskog pakta su se obavezale da će braniti jedne druge ako jedna ili više članice bude napadnuto. Ugovor je takođe tvrdio da su odnosi između potpisnika zasnovani na uzajamnom nemešanju u unutrašnje probleme i poštovanje nacionalnih suvereniteta i nezavisnosti. Pravilo o nemešanju je kasnije prekršeno intervencijama u Mađarskoj (Mađarska revolucija 1956) i Čehoslovačkoj (Praško proleće, 1968). Ipak, u oba slučaja, interventne snage su tvrdile da su bile pozvane i da se to pravilo nije zvanično smatralo prekršenim.

Narodna Republika Albanija je prestala da podržava savez 1961. kao rezultat Kinesko-sovjetskog razlaza u kojoj se tvrdokorni staljinistički režim u Albaniji udružio sa Kinom, a zvanično se povukla iz pakta 1968. godine.

U Istočnom Berlinu, 24. septembra, Istočna Nemačka je potpisala sporazum sa Sovjetskim Savezom kojim bi se članstvo Istočne Nemačke završilo 3. oktobra 1990. (tj, danom ujedinjenja Nemačke).

Istorija[uredi]

Tokom Mađarske revolucije iz 1956, vlada predvođena premijerom Imreom Nađom, je objavila povlačenje Mađarske iz Varšavskog pakta. Kao odgovor, sovjetske trupe su ušle u Mađarsku i slomile pobunu za dve nedelje, koristeći Varšavki pakt kao opravdanje.

Snage Varšavskog pakta su korišćene povremeno, kao što je bilo tokom Praškog proleća, kada su napale Čehoslovačku da bi zbacile reformski pokret koji je sprovodila vlada Aleksandra Dubčeka.

General-pukovnik Vaclav Prčlik je već bio javno optužio Varšavski pakt na televizijskoj novinskoj konferenciji da je neravnopravan savez i izjavio da je čehoslovačka armija spremna da, u slučaju potrebe, silom brani suverenitet zemlje. 20. avgusta 1968, sila koja se sastojala od 23 sovjetske divizije je ušla u Čehoslovačku. Učešće u invaziji su imale i jedna mađarska, dve istočnonemačke i dve poljske divizije zajedno sa jednom bugarskom brigadom. Rumunija je odbila da pošalje trupe.

Intervencija je bila objašnjena Brežnjevljevom doktrinom, koja glasi: ”Kada snage koje su neprijateljske prema socijalizmu pokušaju da preokrenu razvoj nekih socijalističkih zemalja prema kapitalizmu, to postaje ne samo briga zemlje, već i zajednički problem i briga svih socijalističkih zemalja”. Podrazumevano u ovoj doktrini je bilo da je vođstvu Sovjetskog Saveza bilo rezervisano pravo da definiše socijalizam i kapitalizam. Tako je socijalizam bio definisan prema sovjetskom modelu, a bilo koja značajnija razlika od ovog modela se smatrala korak napred ka kapitalizmu.

Nakon invazije Čehoslovačke, Albanija je protestovala zvanično napuštajući Varšavski pakt, iako ga je prestala podržavati još 1962. Rumunski vođa, Nikolaje Čaušesku je proglasio invaziju za kršenje i međunarodnih prava i principa Varšavskog pakta o uzajamnom nemešanju u unutrašnja pitanja, kazavši da je jedino zajednička samoodbrana protiv spoljašnje agresije bila opravdana misija Varšavskog pakta.

Varšavski pakt i NATO se nikad nisu sukobili jedno protiv drugog u oružanom sukobu, ali su se borili više od 35 godina u Hladnom ratu kroz ”zastupničke ratove”. Decembra 1988, Mihail Gorbačov, tadašnji vođa Sovjetskog Saveza, je predložio takozvanu Sinatrinu doktrinu u kojoj je navedeno da se Brežnjevljeva doktrina napušta i da evropski saveznici Sovjetskog Saveza mogu da rade šta žele. Uskoro nakon toga, nizovi političkih promena su se desili širom istočne i centalne Evrope, dovodeći do kraja evropskih komunističkih zemalja.

Ironično je da ima mnogo primera da su vojnici Varšavskog pakta služili zajedno sa NATO vojnicima u operacijama pod mandatom Organizacija ujedinjenih nacija, na primer kanadski i poljski vojnici su služili u UNEFME (Snage Ujediljenih Nacija u slučaju nužde, Bliski istok), poljske i kanadske trupe su takođe zajedno služile u Vijetnamu u Međunarodnoj komisiji za kontrolu i nadgledanje (ICCS)

Istorijski kuriozitet je da je nakon ujedinjenja Nemačke oktobra 1990, nova ujedinjena Nemačka bila član NATO (članstvo u Varšavskom paktu se okončalo sa ujedinjenjem), ali ipak sovjetski vojnici su ostali stacionirani u njenim istočnim krajevima.

Nakon 1989, nove vlade u istočnoj i srednjoj Evropi su mnogo manje podržavale Varšavski pakt i januara 1991. Čehoslovačka, Mađarska i Poljska su objavile da će povući svu svoju podršku 1. jula iste godine. U februaru naredne godine je i Bugarska izašla i već je bilo jasno da Varšavski pakt puca po svim šavovima, da bi zvanično bio raspušten sastankom u Pragu 1. jula 1991.

Nakon Varšavskog pakta[uredi]

Dana 12. marta 1999, bivše članice Varšavskog pakta i zemlje naslednice Mađarska, Poljska i Češka su pristupile u NATO. Bugarska, Estonija, Letonija, Litvanija, Rumunija i Slovačka su se pridružile u martu 2004.

Dana 1. maja 2004, Češka, Estonija, Mađarska, Letonija, Litvanija, Poljska i Slovačka su postale članice Evropske unije. 2007. god. su im se pridružili Bugarska i Rumunija

Novembra 2005, Poljska je odlučila da učini svoje vojne dokumente javno dostupnim kroz Institut nacionalnog sećanja. Sa oko 1.300 dokumenata je skinuta oznaka tajnosti u januaru 2006, a preostale dokumente (oko 100) proučava istorijska komisija.

Reference[uredi]

  1. 1,0 1,1 „Varšavski ugovor”. Enciklopedija. Pristupljeno 19. 1. 2019. 
  2. ^ „Stvoren Varšavski pakt, odgovor Sovjetskog Saveza na formiranje NATO pakta – 1955. godine”. Dnevno. Pristupljeno 19. 1. 2019. 

Vidi još[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]