Vaso Pelagić

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
(preusmereno sa Васа Пелагић)
Idi na: navigaciju, pretragu
Vasa Pelagić
Vasa Pelagic.jpg
Vasa Pelagić
Datum rođenja 1833.
Mesto rođenja Gornji Žabar
 Osmansko carstvo
Datum smrti (1899-01-25)25. januar 1899.
Mesto smrti Požarevac
 Kraljevina Srbija

Vasa Pelagić (Gornji Žabar 1833Požarevac 1899) je bio predstavnik utopijskog socijalizma kod Srba u drugoj polovini XIX veka,[1] prosvetni radnik i narodni lekar.

Biografija[uredi]

Spomenik Vasi Pelagiću u Karađorđevom parku, Beograd

Pohađao je nižu gimnaziju. Đak Bogoslovije u Beogradu postao je 1857. Godine 1860. postao je učitelj srpske osnovne škole u Brčkom, gde je osnovao srpsku čitaonicu, jednu od prvih u Bosni. Odatle preko Beograda je krenuo u Rusiju. Na Moskovskom univerzitetu je slušao predavanja iz političke medicine i istorije medicine.

Posle 2 godine boravka u Rusiji, vratio se u Banjaluku i postao je upravnik Srpsko pravoslavne bogoslovije, koja je bila i prva srednja škola u Bosni. Za školske potrebe i radi širenja prosvete u narodu štampao je 1867. godine u Beogradu „Rukovođu za srpsko-bosanske, hercegovačke, starosrbijanske i makedonske učitelje“. Primio je čin arhimandrita da bi zaštitio Bogosloviju u Banjoj Luci od reakcionarnih elemenata sve tri vere, kojima se nije dopadao njegov slobodouman školski program.

Godine 1869. biva prognan u Malu Aziju (tačnije u Kjutjaju), pod optužbom da kritikuje turski režim u Bosni. Iz progonstva se spasao 1871. godine uz pomoć Rusije i preko Carigrada je došao u Srbiju. Učestvuje u radu Ujedinjene omladine srpske i predsedava njenoj skupštini u Vršcu. Odatle odlazi na Cetinje i učestvuje u pokretu Družine za oslobođenje srpstva. Dolazi u sukob sa knjazom Nikolom i 1872. godine odlazi u Novi Sad. Godine 1873. boravi u Gracu, Pragu, Trstu i Cirihu; tada se odriče verske službe.

Učestvuje u bosanskom ustanku 1875. godine i piše Program ustaških prava i druge memorandume za bosanske ustanike. Tokom osamdesetih godina je boravio u Srbiji, ali zbog širenja socijalističkih ideja biva proteran nekoliko puta u Rumuniju i Bugarsku. Godine 1888. sarađuje u socijalističkom listu Srpski zanatlija. Učestvuje na skupštini Zanatlijskog udruženja u Vranju 1892. i nastoji da se osnuje Socijalistička partija Srbije. Izdaje niz brošura i knjiga o socijalizmu i sarađuje u listovima Zanatlijski savez i Socijal-demokrat kojima je bio i jedan od osnivača. Članke objavljuje i u bugarskoj socijalističkoj štampi, a radovi se prevode i na bugarski. Zbog svog slobodnog stava bio je trn u oku režimu u Srbiji. Javno je raščinjen, zatvaran u ludnicu i posle osuđivan na zatvor. Svoj život je okončao u požarevačkom kaznenom zatvoru 25. januara 1899. godine.

Svojim idejama koje je objavio u svojim knjigama, brošurama i novinskim člancima, je puno uticao na radničke i seljačke mase na prostorima Srbije, Hrvatske, BiH, Crne Gore i Bugarske.

Dela i radovi[uredi]

Sem dela

  • Istorija bosansko-ercegovačke bune u svezi sa srpsko- i rusko-turskim ratom (študija za narod i državnike), V. Hornjanski, Budimpešta, 1879.
  • Knjiga za narod ili Stvarni narodni učitelj, Novi Sad, 1879.

napisao je dela iz domena socijalizma:

  • Spas Srbije i srpstva,
  • Narodni dobronoša ili Blagodatnik, Štamparija Narodne Radikalne Stranke, Beograd, 1889.
  • Odgovor na četiri društvena pitanja - Šta je socijalizam? Šta oće socijaliste? Koje nauke i kakve nužde gone ljude u u socijalizam? Ima li u Srbiji mesta socijalizmu?, Smiljevo, Beograd, 1892.
  • Socijalizam ili Osnovni preporođaj društva, Štamparija M. Jovanovića, Beograd, 1894.
  • Nauka i radni narod ili Šta veli nauka u korist radnog naroda, Štamparija Savića i Kompanije, Beograd, 1895.

Zalagao se za reformu školstva i te ideje je izlagao u delima:

  • Rukovođa za srpsko-bosanske, hercegovačke, starosrbijanske i makedonske učitelje,
  • Preobražaj škole i nastave (suvremena potreba), Štamparija Narodne Radikalne Stranke, Beograd, 1889.
  • Nova nauka o javnoj nastavi ili Omladinski i narodni dobrotvor - študija za nastavnike i državnike, za narod i omladinu, “Smiljevo” Štamparija P.Todorovića, Beograd, 1891.

Anitireligiozne teze je izložio u delima:

  • Koliko nas košta Bog i gospodar?
  • Umovanje čistoga razuma ili šta veli arhimandrit, profesor i direktor jedne bogoslovije - o religiji i njenim dogmama, Štamparija Viktora Hornjanskoga, Budimpešta, 1880.
  • Poslanica Bogu ili Predlog pobožnim narodima, Štamparija M. Jovanovića, Beograd, 1891.

Reference[uredi]

  1. Daskalov, Roumen; Mishkova, Diana (12. 11. 2013). Entangled Histories of the Balkans - Volume Two: Transfers of Political Ideologies and Institutions. BRILL. str. 233. ISBN 978-90-04-26191-4. 

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]