Veliki turski rat

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Veliki turski rat
Deo otomansko-habzburških ratova
Vienna Battle 1683.jpg
Opsada Beča (1683)
Vreme:14. jul 168326. januar 1699.
Mesto:Austrija, Mađarska, Balkan
Rezultat: Mir u Sremskim Karlovcima
Teritorijalne
promene:
Osmansko carstvo gubi većinu Mađarske, Slavonije i Transilvanije
Sukobljene strane
 Osmansko carstvo
Gerae-tamga.svg Krimski kanat
 Sveto rimsko carstvo
 Ruska Imperija
Država Kozaka
Državna zajednica Poljske i Litvanije
Venecija Mletačka republika
 Habzburška Ugarska
Hrvatska Habzburška Hrvatska
Habzburška Španija
Srpski pobunjenici
Albanski pobunjenici
Grčki pobunjenici
Bugarski pobunjenici
Komandanti i vođe
Mehmed IV
Sulejman II
Ahmed II
Mustafa II
Leopold I
Eugen Savojski
Petar I Aleksejevič

Veliki turski rat, Bečki rat ili Rat Svete lige bio je rat između Osmanskog carstva i između više evropskih sila u to vreme (ujedinjenih u tzv. „Svetu ligu“). Ovaj rat, koji je trajao od 1683. do 1699, oslobodio je velike delove srednje Evrope od Turaka, i bitno je oslabio njihovu vojnu moć.

Prilike 1667—1683.[uredi]

Nakon ustanka kozačkog vođe Bogdana Hmeljnickog protiv Poljske vlasti, Rusko carstvo je zauzelo delove istočne Ukrajine od Poljsko-litvanske unije, dobar deo Kozaka ostao je jugoistočno od granica Unije, u Osmanskom carstvu. Njihov vođa, Petro Dorošenko, želeo je po svaku cenu ujedinjenje Ukrajine (čak i kao vazalne države pod sultanovim suverenitetom), pa se obratio i Turcima za pomoć. Istovremeno otpočeo je pobunu protiv svog dojučerašnjeg hetmana (poljskog vojnog zapovednika) Jana Sobjeskog.

Sultan Mehmed IV, znao je dobro da je Poljsko-litvanska unija oslabljena unutrašnjim razdorima, pa je stoga napao Kamjanjec-Podiljski, najveći pogranični grad. Manja poljska vojska bila je poražena od znatno veće osmanske u ratu koji se katkad zove Poljsko-osmanski rat 1672–1676. Prva bitka zbila se kod Sonograda u Mađarskoj, koji je zauzela osmanska vojska. Poljaci su se povukli nakon tri meseca. Oni su nakon toga četiri godine pokušavali bezuspešno poraziti Osmanlije. Međutim, Osmanlije su zadržali prednost u odnosu na Poljake, sve do početka Rusko-turskih ratova.

Na kraju su Poljaci pristali predati Kamjanjec-Podiljski i kraj oko grada, Podolje, i platiti odštetu osmanskom sultanu.[1] Kada je vest o porazu i uslovima mira došla do Varšave i poljskog Sejma to je izazvalo takav bes, da je odbačeno plaćanje odštete, već je nasuprot tomu organizovana velika vojska pod vodstvom Jana Sobjeskog.

Nakon toga Poljaci su pobjedili Osmanlije u bici kod Hotima 1673., ali Osmanlije su zadržali vlast i kontrolu nad gradom Kamjanjec-Podiljski. Nakon smrti poljskog kralja Mihala Koributa Višnjeveckog 1673, Jan Sobjeski je izabran za kralja Poljske.

Tok rata[uredi]

Bitka kod Beča 1683.[uredi]

Kad je isteklo dvadesetogodišnje primirje iz Vašvara, habzburški car Leopold I je najradije hteo da produži to primirje, ali je u Carigradu prevladala ratoborna stranka, pa je sultan Mehmed IV objavio rat Habzburgovcima. Veliki vezir Kara Mustafa krenuo je s velikom vojskom 1683. godine pravo na Beč i počeo ga opsedati. No dok je opsedao grad, u pomoć austrijancima je stigao poljski kralj Jan III Sobjeski i vojvoda Karlo Lotarinški. Oni su do kolena potukli tursku vojsku čime je zauvek srušena moć Osmanskog carstva. Turska vojska se počela povlačiti u haosu. Jedan deo vojske išao je uz Dravu, a kod Bjelovara se odvojio i krenuo prema Savi. Ta pobeda ohrabrila je Austriju, Veneciju i Poljsku na nove napade na Turke, pa je u tu svrhu stvorena Sveta liga 1684.

Oslobađanje Ugarske, Hrvatske, Slavonije i Dalmacije[uredi]

Rat se vodio na tri fronta. U Ugarskoj je ratovala carska vojska, u Hrvatskoj banska pod banom Nikolom Erdedijem koju su pomagali hajduci i u Dalmaciji mletačka vojska sastavljena od domaćih hrvatskih i srpskih četa. Kao glavni vođe pokreta u Dalmaciji isticali su se knez Posedarski i Stojan Janković, oko Požege se svojim junaštvom iskazao fra Luka Ibrišimović (u puku zvan Sokol jer je Turke potukao kod Sokolovca), a u Lici Marko Mesić (uz pomoć Herberštajna zauzeo je posljednju tursku utvrdu u Lici, Udbinu). Godine 1683. već se diže narod pod mletačkom vlašću i oslobađa Drniš, Obrovac, Benkovac i Skradin. Od 1684. započinje rat za oslobođenje Slavonije, oslobođenjem Virovitice. Najvažniji vojskovođe su ban Erdedi koji oslobađa Kostajnicu i general Herberštajn. 1686. osvaja se Pečuj. Do godine 1687. najveći deo Ugarske i Slavonije bio je oslobođen, osvojeni su Osijek, Požega, Udbina i Knin, a carska je vojska 1688. godine osvojila i Beograd i Budim.

U strahu da pokret naroda u Dalmaciji ne iskoristi Venecija i pod svoju nadležnost stavi i Dubrovnik, dubrovačko veliko vijeće donosi odluku da priznaje Leopolda I za svoga vrhovnog gospodara i zaštitnika, pa je Dubrovnik sve do 1806. godine uživao zaštitu Habzburgovaca. 1699. godine Turcima je prepušten Neum i Klek da bi se Dubrovačka republika fizički odvojila od Mlečana.

Nove pobjede Habzburgovci su iskoristili i u političke svrhe. Na vijećanju ugarskog sabora u Požunu isposlovali su da im se prizna pravo nasledstva u muškoj lozi u Hrvatskoj i Ugarskoj, a to je značilo da te zemlje neće više posebno birati kralja. Plemstvo se ujedno odreklo svog prava na pobunu, koje im je jamčila Zlatna bula Andrije II iz 1244.

Veliki turski rat u Srbiji i Makedoniji[uredi]

Paja Jovanović, Seoba Srba

Nakon osvajanja Beograda, carska vojska pod prodire dalje u Srbiju. Ona prodire sve do Kosova, a carski generali pozvali su tada Srbe, Bugare i druge hrišćanske narode na Balkanu na ustanak protiv Turaka. Odazvali su se samo Srbi pod svojim patrijarhom Arsenijem Crnojevićem. No kad je carska vojska već došla do Kosova, Luj XIV je napao snage habzburške monarhije na Rajni, a glavnina austrijske vojske bila je prisiljena da se povuče. S njom se povukao i velik broj Srba koji su se naselili u južnoj Ugarskoj i Sremu. Isto tako za vreme turskih ratova dogodile su se i seobe Bunjevaca i Šokaca. Iz dalmatinskog Zaleđa seli se posljednja veća grupa katolika Bunjevaca u današnju Bačku, dok se u Podunavlje naseljavaju Šokci iz Bosne.

Turska ofanziva u južnu Ugarsku[uredi]

Godine 1691. pokušao je sultan Sulejman III povratiti izgubljeno. Vojsku vodi veliki vezir Ahmed Ćuprilić koji nakratko ponovno osvaja Osijek, ali je poražen u bici kod Slankamena. Turci su poraženi i 1697. u bici kod Sente, kada je zapečaćena njihova sudbina. Eugen Savojski ulazi tada u Bosnu i osvaja Sarajevo, ali nije ga mogao zadržati. Pri povlačenju austrijske vojske s njime se povuklo više od 10.000 katolika koji su se naselili u Slavoniji.

Mir u Sremskim Karlovcima[uredi]

Mir je sklopljen u Sremskim Karlovcima 1699. Habzburška monarhija je dobila svu Ugarsku osim Banata, Hrvatsku do Une i južnog Velebita (Kordun, Liku i Krbavu) te Slavoniju osim jugoistočnog Srema sa Zemunom i Mitrovicom. Teritorija Hrvatske se tako povećala sa 18.200 km² na 40.000 km², no i dalje je više od polovine teritorija bio u okviru Vojne krajine kojom nije upravljao ban i sabor. Granica s Bosnom od tada je išla rekama Savom, Unom, Glinom i Koranom. Erdelj prestaje biti nezavisna kneževina i sjedinjen je s Ugarskom. Venecija je dobila sve ono što je u ratu osvojila: Knin, Sinj i Vrgorac, Obrovac i Drniš sve do ušća Neretve i tada se uspostavila granična crta Linija Grimani. Delove Hercegovine koju su Mlečani osvojili u zaleđu Dubrovnika, morali su pod pritiskom Austrije vratiti Turskoj na intervenciju Dubrovnika. Tako se Dubrovnik spasio iz mletačkog okruženja.

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. ^ Kemp 2008, str. 38.

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]