Vidovdanski ustav

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Prva strana ustava

Vidovdanski ustav, odnosno Ustav Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca je bio prvi ustav novostvorene Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.[1] Donet je od strane Ustavotvorne skupštine, a proglašen je na Vidovdan, 28. juna 1921. godine, te je po tome u javnosti prozvan Vidovdanskim ustavom. Ostao je na snazi do 6. januara 1929. godine.[2]

Usvajanje[uredi]

Proces usvajanja Vidovdanskog ustava pokazaće velike političke sukobe u novoj državi. Iako su postojali raniji planovi o donošenju ustava (vidi Uputstva (naputci), Krfska deklaracija, Ženevski sporazum), Ustav je na kraju donet tesnom većinom i preglasavanjem na nacionalnoj osnovi. Za ustav je glasalo 223 poslanika Ustavotvorne skupštine (Narodna radikalna stranka, Demokratska stranka, Vošnjakovi zemljoradnici, Jugoslovenska muslimanska organizacija i Nacionalna turska stranka). Protiv je bilo 35 poslanika (socijalisti, republikanci i Srpska zemljoradnička stranka) a apstinirao je čak 161 poslanik - Hrvatska republikanska seljačka stranka (bojkotovala od početka rad skupštine), Komunistička partija Jugoslavije, Narodni klub i Jugoslovenski klub. Uz to, nije bilo predstavnika tzv. treće zone, koja je bila pod italijanskom okupacijom. U ime kralja saglasnost je dao prestolonaslednik-regent Aleksandar, što ovaj ustav svrstava u kategoriju ustava-paktova.

Odredbe[uredi]

Kraljevina SHS je određena kao ustavna, parlamentarna i nasledna monarhija, čiji je jezik srpsko-hrvatsko-slovenački (očigledna politička formulacija). Uspostavljeno je unitarno uređenje (teorija o troplemenom narodu). Proklamovana načela podele vlasti bila su deformisana kasnijim odredbama, ali je u principu postojao parlamentarizam.

Zakonodavnu vlast delili su kralj i Narodna skupština. Kralj je imao širok krug ovlašćenja - zakonodavna inicijativa, sankcija, promulgacija zakona kao i inicijativa i saglasnost za promenu ustava. Imao je i pravo proglašenja rata i zaključenja mira. Posedovao je i široka ovlašćenja u pogledu postavljanja sudija i raspuštanja skupštine. Uz to imao je klasična ovlašćenja šefa države.

Narodna skupština je bila jednodomno predstavničko telo. Građani su po Vidovdanskom ustavu imali politička prava - biračko pravo, pravo na udruživanje, zbor i dogovaranje. Biračko pravo bilo je bilo ograničeno relativno visokim starosnim cenzusom, a nisu ga imale ni žene. Za žene je ustav predviđao donošenje zakona koji bi rešio pitanje njihovog biračkog prava, ali on nije donet u toku čitavog života kraljevine. Svaki član skupštine imao je pravo zakonodavne inicijative, poslaničkog pitanja, interpelacije. U slučaju promene ustava skupština se raspuštala i birala nova, što je imalo značenje skrivenog ustavotvornog referenduma.

Ministarski savet je bio odgovoran i kralju i Narodnoj skupštini (orleanski parlamentarizam) a ministri nisu morali biti iz redova poslanika. Postojala je i krivična i građanska odgovornost ministara, uz specijalan Državni sud. Ministarski savet imao je pravo zakonodavne inicijative, izdavanje uredaba za primenu zakona i onih sa zakonskom snagom u posebnim slučajevima.

Sudovi su bili nezavisni i organizovali su se kao prvostepeni, apelacioni i Kasacioni sud (sa sedištem u Zagrebu). Bili su predviđeni i posebni upravni sudovi (Državni savet i Glavna kontrola).

Bio je propisan i veliki broj socijalno-ekonomskih prava, kao i poseban Privredni savet.

Jedinice teritorijalno-administrativne podele su bile oblasti, okruzi, srezovi i opštine.

Ustavna praksa[uredi]

U praksi ustav nije funkcionisao kako je zamišljeno. Neke odredbe, pre svega u sudstvu nisu poštovane i sudstvo je ostalo razjedinjeno. Parlament je bio izložen opstrukcijama, a kralj sklon radu na svoju ruku. Ispunjavanje prava građana nije bilo na visokom nivou u praksi. Čitav ustav delio je sudbinu politički i nacionalno rastrzane zemlje. Istorija Vidovdanskog ustava pokazala je da nije moguće održati jedno ustavno stanje koje je stvoreno bez učešća Hrvata.[3]

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]