Vuk

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Skoči na: navigacija, pretraga
Disambig.svg
Za drugo značenje, pogledajte članak Vuk (višeznačna odrednica).
Sivi vuk
Istorija grupe: kasni pleistocen - danas
Canis lupus
Canis lupus
Status ugroženosti:
Niži stepen opasnosti - poslednja briga[1]
Sistematika
carstvo: Animalia
tip: Chordata
klasa: Mammalia
red: Carnivora
porodica: Canidae
rod: Canis
Binomijalna nomenklatura
Canis lupus
Linnaeus, 1758.
Areal rasprostranjenja vuka
Areal rasprostranjenja vuka
Ekologija taksona
Vikiostava
Vikimedijina ostava ima još multimedijalnih datoteka vezanih za: Vuk

Vuk ili sivi vuk (Canis lupus) je holarktička vrsta, roda Canis, srodnik domaćeg psa.

Osobine[uredi]

Veličina i masa vukova variraju, usled velike površine areala i naseljavanja različitih staništa.

Skelet vuka
  • Najveći vukovi (žive u šumskim područjima Letonije, Belorusije, Aljaske i Kanade) dosežu dužinu tela (od vrha njuške do početka repa) do 160 cm, a rep je dugačak još do 52 cm. U ramenima je visok oko 80 cm a mogu doseći težinu do 80 kg.
  • Najmanji vukovi žive na Bliskom istoku i na Arabijskom poluostrvu. Dužina tela im je oko 80 cm, težina 20 kg a rep je dug oko 29 cm.

Ženke su oko 2 do 12% manje od mužjaka i 20 do 25% lakše od njih.

Rasprostranjenost[uredi]

Arapski vuk

Do početka razvitka poljoprivrede i stočarstva vuk je bio najrasprostranjenija zvijer na zemlji. Bio je rasprostranjen u cijeloj Evropi i Aziji sve do severne Afrike kao u severnoj Americi. U velikim delovima tog nekada divovskog područja rasprostranjenosti, a naročito u zapadnoj Evropi i severnoj Americi, ljudi su ga gotovo iskorenili. U istočnoj Evropi, na Balkanu, u Kanadi, Sibiru, Mongoliji i u manjoj meri u Iranu još postoje veće međusobno povezane populacije vukova. U ostalim dijelovima areala, vuk se sreće još samo u malim, međusobno izolovanim populacijama koje obuhvataju i manje od 100 životinja.

Životni prostor[uredi]

Vukovi žive u velikom broju najrazličitijih mesta. Zahvaljujući svojoj velikoj prilagodljivosti, uspevaju da žive i u ledenim područjima Grenlanda i Arktika, kao i u pustinjama Severne Amerike i Centralne Azije. Većina vukova nastanjuje travnata područja i šume. Danas je poznat pre svega kao šumska životinja, ali to je posledica činjenice da ga je čovek vrlo davno potisnuo s otvorenih područja.

Način života[uredi]

Ponašanje i socijalna organizacija[uredi]

Iako se u divljini može doći do susreta sa usamljenom jedinkom vuka, normalan socijalni život vukova odvija se u čoporu. Vučji čopor se u pravilu sastoji od roditeljskog para i njihovih potomaka, dakle, reč je o porodici. Vukovi (za razliku od domaćih pasa) polno sazrevaju tek s dve godine i do tog vrijemena ostaju s roditeljima. Prošlogodišnji mladunci pomažu roditeljima u podizanju mlađe generacije. U normalnim okolnostima, u jesen se vučji čopor sastoji od roditeljskog para, njihovih prošlogodišnjih, kao i mladunaca iz te godine. S dostizanjem polne zrelosti, mladi vukovi po pravilu napuštaju teritoriju svojih roditelja i kreću u potragu za vlastitim. Roditelji se zovu alfa-par i dominantniji su u odnosu na svoj podmladak, pa stoga nema borbi oko dominacije. Jedino se mladi vukovi takmiče oko pozicije beta vukova. Oni koji ne uspeju da dostignu ovaj rang postaju omega-vukovi, na najnižem položaju. Do parenja između srodnika nikad ne dolazi, čak i kad ne postoji drugi seksualni partner. Pri tome, mužjak je taj koji odbija parenje.

Razdoblje skotnosti je oko šezdeset dana, a u jednom leglu je u pravilu između troje i sedam (ponekad se dogodi i četrnaest) mladunaca. Vukovi u divljini obično žive 8 do 9 godina.

Američki bizon se brani od čopora vukova

Ishrana[uredi]

Osnovu vučje hrane čine veliki biljojedi, pri tome lovi onu vrstu koja je najčešća u području na kojem živi. Na severnim delovima teritorije na kojem su rasprostranjeni pretežno love u čoporu sobove, irvase, srne ili neku drugu divljač iz porodice jelena. U njihovu lovinu u Istočnoj Evropi spadaju i divlje svinje. Redovno love i male glodare kao što su zečevi, kunić, krtice, pacovi i miševi. U slučaju nestašice divljači, vukovi će jesti i strvinu i otpatke, kao i lubenice, krastavce i dinje.

U krajevima sa razvijenim ekstenzivnim stočarstvom hrane se i stokom koju – ako nije čuvana – lakše love nego divljač, nanoseći time velike štete ljudima.

Vitamine i neophodne elemente za razvoj organizma vukovi ne dobijaju isključivo hraneći se biljojedima, nego i sami jedu biljnu hranu. U vrlo kvalitetnu hranu za vukove ubraja se razno bobičasto voće, kao i listovi nekog bilja i trave.

Ogromna i neutoljiva proždrljivost vukova spada u područje bajki i legendi. Prema aktuelnim istraživanjima, godišnja potreba jednog vuka za hranom kreće se između 500 i 800 kg po pojedincu. U proseku, vuk jede oko 2 kg dnevno, ali se pri tome mora uzeti u obzir i duža razdoblja u kojima vuk ne uspeva da ulovi ništa. Zanimljivo je to da, vuk može pojesti odjednom i do 10 kg mesa, ali on je veoma snalažljiv i umesto da sve to lepo svari, on deo tog mesa povrati i zakopa ga kao zalihu. Mladi vukovi često love i jedu insekte.

Vukovi su na zlom glasu zbog navike da ubiju mnogo više plena nego što mogu da pojedu, kada im se ukaže povoljna prilika.[2][3]

Postoji opšterašireno verovanje da vukovi love samo stare i bolesne životinje, održavajući na taj način opšte zdravlje populacije biljojeda. Nažalost, ovo verovanje nije u potpunosti tačno: kad je u pitanju jelenska divljač, vukovi često love mlade i zdrave životinje (mlade i skotne ženke i mladunčad), ponekad namerno preskačući bolesne i izgladnele[4] i tako znatno smanjuju priraštaj jelenske divljači. U Jeloustonu, za samo deset godina od ponovnog naseljavanja vukovi su prepolovili populaciju vapiti jelena.[5]

Čovek i vuk[uredi]

Pripitomljavanje vuka[uredi]

Danas je dokazano da domaći pas potiče od vuka. Genetička istraživanja su pokazala da se tzv. „pra-pas“ odvojio od vuka još prije više od 100.000 godina.

Jedna pretpostavka je, da se vuk priključio čoveku prije oko 14.000 godina kako bi se hranio ostacima ljudske hrane. S vremenom je postao pitomiji, a ljudi su spoznali moguću korist od njih (tzv. torf-pas). Prema drugoj pretpostavci, vuk je u početku služio kao izvor mesa, prije nego se spoznalo da kao domaća životinja može biti koristan i na drugi način.

Kod nekih pasmina domaćih pasa se srodnost s vukom još jako dobro može videti. Psi pratipa (grupa 5 u FCI kasifikaciji) kao što su samojed, sibirski haski, aljaški malamut, kanaanski pas i akita pokazuju i danas svojim izgledom srodnost s vukom, kao što je šiljasta njuška, špicaste i uspravne uši i četvrtasta građa tela. I neke druge pasmine, kao recimo nemački ovčar pokazuju još određeniju sličnost s vukom. Ali mišljenja da to dokazuje njihovu bližu srodnost s vukovima od ostalih pasmina spada u područje mitova.

Tokom 20. veka su u Češkoj, Holandiji i Italiji rađeni eksperimenti s uzgojnim pokrštavanjem nekih psećih pasmina s vukom. U međuvremenu se ti ogledi smatraju neuspehom, jer je kod pokrštenih vukova u većini slučajeva dolazilo do dominantnog izbijanja vučjih osobina, kao što je plašljivost, neprilagodljivost življenju uz čoveka u urbanim uslovima.

Odnos čoveka prema vuku[uredi]

Pripitomljavanje

Veliki broj naroda koji su živeli od lova su u vuku videli ravnopravnog ili čak nadmoćnog konkurenta čijoj su se spretnosti i izdržljivosti divili i pripitomljavali ih. Imena koja su česta u Srednjoj Evropi a u osnovi imaju naziv „vuk“ (Wolf, Wolfgang, Wolfhard) podsećaju na poštovanje prema vukovima prisutno u kulturama naroda lovaca. Osim toga, smatralo se da određeni delovi vučjeg tela imaju i lekovita svojstva.

Vuk kao čovekov neprijatelj

Nasuprot navedenom, u tzv. starosedelačkim kulturama se vuk smatrao neprijateljem koji ubija korisne životinje. Od srednjeg veka pa sve do ranog razdoblja novog vremena je odnos čoveka prema vuku bivao sve više određen strahovima i zaziranjem prema vuku. Veliko širenje naselja i poljoprivrednih površina i držanje stoke na otvorenom, kao i naročito, sve do 19. veka raširena, šumska ispaša goveda, ovaca, svinja i konja, dovodila je do velikih gubitaka tih životinja od vukova. Ovoj konkurenciji oko hrane između čoveka i vuka, ubrzo se pridružila i konkurencija u lovu, pošto velika populacija vukova u lovištu obično znači manje divljači za lovce.

Ovakav odnos prema vuku doveo je u zapadnoj i srednjoj Evropi do nemilosrdnih progona, čiji je cilj bio, nezavisno o mogućim posledicama, potpuna eliminacija vukova. Vuk je tako, između ostalog, proteran u Ujedinjenom Kraljevstvu (zadnji vuk ubijen 1743.), Danskoj (1772) i Nemačkoj (1904). U južnoj i istočnoj Evropi je postojala puno veća tolerancija prema vuku (kao i drugim velikim zverima). I tu je, nakon značajnijih šteta, odlučeno da se progone vukovi, ali njihov cilj nikada nije bio uništenje cele populacije.

U kontinentalnom delu Sjedinjenih Američkih Država (osim Aljaske) vukovi su u potpunosti istrebljeni početkom XX veka. Sredinom devedesetih godina prošlog veka započeo je program ponovnog naseljavanja vukova, pre svega u nacionalnim parkovima.

U Sovjetskom Savezu je takođe sprovođen program aktivnog istrebljenja vukova; između 1925. i 1990. ubijeno je oko 1,5 milion vukova. Posle raspada Sovjetskog Saveza, zbog nedostatka sredstava, akcija je obustavljena, usled čega se broj vukova od 1992. do 2010. udvostručio.

Napadi na čoveka[uredi]

Iako se često mogu čuti tvrdnje da ne postoje dokazi da je zdrav vuk ikad napao čoveka, istina je ipak nešto drugačija. Dok u normalnim prilikama vukovi izbegavaju blizinu čoveka, u situaciji kad je prirodan plen redak (ili im se ukaže pogodna prilika) vukovi se mogu okrenuti i čoveku kao izvoru proteina. To priznaju čak i pobornici očuvanja vukova.[6] Iako je napad vuka na čoveka statistički retka pojava, postoje brojni istorijski zapisi o takvim napadima:

- u Francuskoj između 1580.-1830. vukovi su ubili 3069 ljudi;[7]

- u Padaniji (severna Italija) između XVI i XIX veka vukovi su ubili 440 ljudi;[8]

- u Fenoskandinaviji (Finska, Švedska i Norveška) vukovi su ubili 94 deteta ispod 12 godina u periodu 1680.-1882.;[9]

- u Kirovskoj oblasti (Rusija) 22 deteta (3-17 godina) je ubijeno u periodu 1944.-1950.;[10]

- u Biharu (Indija) vukovi su ubili 122 deteta u periodu 1980.-1986.[11]

- u Utar-Pradešu (Indija) vukovi su ubili 74 osobe, uglavnom dece ispod 10 godina u periodu 1996-1997.[11]

- 8. 11. 2005. u severnom Saskačivenu, Kanada čopor vukova je ubio studenta Kentona Džoela Karnedžija;[12]

- 8. 3. 2010. kod Čignika, Aljaska, čopor vukova je ubio seosku učiteljicu Kendis Berner;[13] ovaj napad je značajan jer su vukovi-počinioci odstreljeni i post-mortem i DNK analizom je dokazano da su u pitanju bile zdrave i uhranjene životinje.


Ugroženost i zaštita[uredi]

U doba kad je vuk u većem delu Evrope bio već iskorenjen(19. vek), živeo je u Mađarskoj, Galiciji, Hrvatskoj, Sloveniji, Bosni, Srbiji, Rumuniji, Poljskoj, Rusiji i Skandinaviji.

U delovima sveta gde još živi, vukove i danas aktivno progone. Međutim, jače je saznanje da vuk ne predstavlja opasnost ni po čoveka, a ni po poljoprivredu. Prihvata se da u okviru zaštite sredine treba zaštititi i vuka kao sastavni dio faune.

U Evropi je vuk zaštićen s tri međudržavna dogovora:

Sva tri dokumenta predviđaju zaštitu i zabranu trgovine živim vukovima kao i delovima njihovog tela, tako i zaštitu njihove životne sredine te sadrže i obavezu da zemlje koje su potpisnici na odgovarajući način to pitanje reše i svojim nacionalnim zakonodavstvom.

Vuk u mitovima i književnosti[uredi]

Dvojaki karakter odnosa ljudi prema vuku koji je bio istovremeno poštovan ali je i ulivao strah, odrazio se u mnogim mitovima, bajkama i basnama kao i književnim delima. U tu grupu spadaju i verovanja u vukodlake. U mnogim kulturama, među ostalim neka severnoamerička indijanska plemena kao i Turkmeni i Mongoli, vuk se smatra totemom.

Uzbeci i Huni smatrali su da njihov narod potiče od vuka, a stari Turci su vučicu smatrali svojom pramajkom.

Prema rimskoj mitologiji Romula i Rema dojila je vučica. Slično verovanje je postojalo i u Slovačkoj, a i Kiru, osnivačicu Persijskog carstva je, prema verovanju, othranila vučica.

U književnosti se vuk pojavljuje u basnama, kao kod Ezopa i bajkama, kao u Crvenkapi braće Grim.

U savremenoj književnosti poznate su priče o vukovima Radjarda Kiplinga (Knjiga o džungli) i Džek Londona (Zov divljine, Beli očnjak). U delu Hermana Hesa Stepski vuk on se pojavljuje kao simbol usamljenika.

U srpskoj narodnoj mitologiji se smatra mitskim pretkom Srba i zoomorfnim oblikom Dažboga (koji je u kasnijoj narodnoj tradiciji postao Hromi Daba), koga Čajkanović smatra za vrhovnog srpskog boga.

Galerija[uredi]

Izvori[uredi]

  1. ^ Mech & Boitani (2004). Canis lupus. 2006 IUCN crvena lista ugroženih vrsta. IUCN 2006. Dobavljeno: 2006-05-05.
  2. ^ Wolves kill 120 sheep at ranch near Dillon http://missoulian.com/news/local/article_5ff01772-938f-11de-9aca-001cc4c03286.html
  3. ^ Jackson Trio makes some surplus kills. http://www.forwolves.org/ralph/jacksonwolves7-.htm
  4. ^ WOLVES AND HUNTING By T. R. Mader http://www.aws.vcn.com/wolves_and_hunting.html
  5. ^ Are wolves saving Yellowstone's aspen trees from elk?, Pristupljeno 28. 3. 2013.
  6. ^ http://www.lcie.org/Docs/Regions/Baltic/Linnell%20AZL%20Wolf%20attacks%20in%20Fennoscandia.pdf
  7. ^ (French) Moriceau, Jean-Marc (2007). Histoire du méchant loup : 3 000 attaques sur l'homme en France. Paris: Fayard. ISBN 2-213-62880-7.
  8. ^ Italian) Cagnolaro L., M. Comencini, A. Martinoli, A. Oriani, 1996. Dati storici sulla presenza e su casi di antropofagia del lupo nella Padania centrale. In F. Cecere (ed.) 1996, Atti del Convegno "Dalla parte del lupo", serie atti e studi de WWF Italia n° 10, 83:99.
  9. ^ "Is the fear of wolves justified? A Fennoscandian perspective." Linnel, John D.C.. Acta Zoologica Lituanica, 2003, Volumen 13, Numerus 1.
  10. ^ "Pavlov, Mikhail P., "The Danger of Wolves to Humans" (pp 136–169) (Translated from Russian by Valentina and Leonid Baskin, and Patrick Valkenburg. Edited by Patrick Valkenburg and Mark McNay)" (PDF). http://westinstenv.org/wp-content/appendix-a-pavlov.pdf. Retrieved 2012-01-26.
  11. ^ a b Rajpurohit, K.S. 1999. Child lifting: Wolves in Hazaribagh, India. Ambio 28:162–166.
  12. ^ October 30, 2007 (October 30, 2007). "Ontario student may be first to have been killed by wolf". Canada.com. http://www.canada.com/nationalpost/news/story.html?id=08809374-6de3-424f-bff9-47d4d1dfd8c3&k=46934., Pristupljeno 26. 10. 2011.
  13. ^ Rosen, Yereth (March 12, 2010). "Teacher killed by wolves in Alaska, police say". Reuters. http://www.reuters.com/article/2010/03/12/us-alaska-wolf-idUSTRE62B08020100312. Retrieved 2010-03-11.

Spoljašnje veze[uredi]