Vuk

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Za drugo značenje, pogledajte članak Vuk (višeznačna odrednica).
Sivi vuk
Istorija grupe: kasni pleistocen - danas
Canis lupus
Canis lupus
Status ugroženosti:
Niži stepen opasnosti - poslednja briga[1]
Sistematika
carstvo: Animalia
tip: Chordata
klasa: Mammalia
red: Carnivora
porodica: Canidae
rod: Canis
Binomijalna nomenklatura
Canis lupus
Linnaeus, 1758.
Areal rasprostranjenja vuka
Areal rasprostranjenja vuka
Ekologija taksona

Vuk ili sivi vuk (Canis lupus) je holarktička vrsta, roda Canis, srodnik domaćeg psa.

Osobine[uredi]

Veličina i masa vukova variraju, usled velike površine areala i naseljavanja različitih staništa.

Skelet vuka
  • Najveći vukovi (žive u šumskim područjima Letonije, Belorusije, Aljaske i Kanade) dosežu dužinu tela (od vrha njuške do početka repa) do 160 cm, a rep je dugačak još do 52 cm. U ramenima je visok oko 80 cm a mogu doseći težinu do 80 kg.
  • Najmanji vukovi žive na Bliskom istoku i na Arabijskom poluostrvu. Dužina tela im je oko 80 cm, težina 20 kg a rep je dug oko 29 cm.

Ženke su oko 2 do 12% manje od mužjaka i 20 do 25% lakše od njih.

Rasprostranjenost[uredi]

Arapski vuk

Do početka razvitka poljoprivrede i stočarstva vuk je bio najrasprostranjenija zvijer na zemlji. Bio je rasprostranjen u cijeloj Evropi i Aziji sve do severne Afrike kao u severnoj Americi. U velikim delovima tog nekada divovskog područja rasprostranjenosti, a naročito u zapadnoj Evropi i severnoj Americi, ljudi su ga gotovo iskorenili. U istočnoj Evropi, na Balkanu, u Kanadi, Sibiru, Mongoliji i u manjoj meri u Iranu još postoje veće međusobno povezane populacije vukova. U ostalim dijelovima areala, vuk se sreće još samo u malim, međusobno izolovanim populacijama koje obuhvataju i manje od 100 životinja.

Životni prostor[uredi]

Vukovi žive u velikom broju najrazličitijih mesta. Zahvaljujući svojoj velikoj prilagodljivosti, uspevaju da žive i u ledenim područjima Grenlanda i Arktika, kao i u pustinjama Severne Amerike i Centralne Azije. Većina vukova nastanjuje travnata područja i šume. Danas je poznat pre svega kao šumska životinja, ali to je posledica činjenice da ga je čovek vrlo davno potisnuo s otvorenih područja.

Način života[uredi]

Ponašanje i socijalna organizacija[uredi]

Iako se u divljini može doći do susreta sa usamljenom jedinkom vuka, normalan socijalni život vukova odvija se u čoporu. Vučji čopor se u pravilu sastoji od roditeljskog para i njihovih potomaka, dakle, reč je o porodici. Vukovi (za razliku od domaćih pasa) polno sazrevaju tek s dve godine i do tog vrijemena ostaju s roditeljima. Prošlogodišnji mladunci pomažu roditeljima u podizanju mlađe generacije. U normalnim okolnostima, u jesen se vučji čopor sastoji od roditeljskog para, njihovih prošlogodišnjih, kao i mladunaca iz te godine. S dostizanjem polne zrelosti, mladi vukovi po pravilu napuštaju teritoriju svojih roditelja i kreću u potragu za vlastitim. Roditelji se zovu alfa-par i dominantniji su u odnosu na svoj podmladak, pa stoga nema borbi oko dominacije. Jedino se mladi vukovi takmiče oko pozicije beta vukova. Oni koji ne uspeju da dostignu ovaj rang postaju omega-vukovi, na najnižem položaju. Do parenja između srodnika nikad ne dolazi, čak i kad ne postoji drugi seksualni partner. Pri tome, mužjak je taj koji odbija parenje.

Razdoblje skotnosti je oko šezdeset dana, a u jednom leglu je u pravilu između troje i sedam (ponekad se dogodi i četrnaest) mladunaca. Vukovi u divljini obično žive 8 do 9 godina.

Američki bizon se brani od čopora vukova

Ishrana[uredi]

Osnovu vučje hrane čine veliki biljojedi, pri tome lovi onu vrstu koja je najčešća u području na kojem živi. Na severnim delovima teritorije na kojem su rasprostranjeni pretežno love u čoporu sobove, irvase, srne ili neku drugu divljač iz porodice jelena. U njihovu lovinu u Istočnoj Evropi spadaju i divlje svinje. Redovno love i male glodare kao što su zečevi, kunić, krtice, pacovi i miševi. U slučaju nestašice divljači, vukovi će jesti i strvinu i otpatke, kao i lubenice, krastavce i dinje.

U krajevima sa razvijenim ekstenzivnim stočarstvom hrane se i stokom koju – ako nije čuvana – lakše love nego divljač, nanoseći time velike štete ljudima.

Vitamine i neophodne elemente za razvoj organizma vukovi ne dobijaju isključivo hraneći se biljojedima, nego i sami jedu biljnu hranu. U vrlo kvalitetnu hranu za vukove ubraja se razno bobičasto voće, kao i listovi nekog bilja i trave.

Ogromna i neutoljiva proždrljivost vukova spada u područje bajki i legendi. Prema aktuelnim istraživanjima, godišnja potreba jednog vuka za hranom kreće se između 500 i 800 kg po pojedincu. U proseku, vuk jede oko 2 kg dnevno, ali se pri tome mora uzeti u obzir i duža razdoblja u kojima vuk ne uspeva da ulovi ništa. Zanimljivo je to da, vuk može pojesti odjednom i do 10 kg mesa, ali on je veoma snalažljiv i umesto da sve to lepo svari, on deo tog mesa povrati i zakopa ga kao zalihu. Mladi vukovi često love i jedu insekte.

Vukovi su na zlom glasu zbog navike da ubiju mnogo više plena nego što mogu da pojedu, kada im se ukaže povoljna prilika.[2][3]

Postoji opšterašireno verovanje da vukovi love samo stare i bolesne životinje, održavajući na taj način opšte zdravlje populacije biljojeda. Nažalost, ovo verovanje nije u potpunosti tačno: kad je u pitanju jelenska divljač, vukovi često love mlade i zdrave životinje (mlade i skotne ženke i mladunčad), ponekad namerno preskačući bolesne i izgladnele[4] i tako znatno smanjuju priraštaj jelenske divljači. U Jeloustonu, za samo deset godina od ponovnog naseljavanja vukovi su prepolovili populaciju vapiti jelena.[5]

Čovek i vuk[uredi]

Pripitomljavanje vuka[uredi]

Danas je dokazano da domaći pas potiče od vuka. Genetička istraživanja su pokazala da se tzv. „pra-pas“ odvojio od vuka još prije više od 100.000 godina.

Jedna pretpostavka je, da se vuk priključio čoveku prije oko 14.000 godina kako bi se hranio ostacima ljudske hrane. S vremenom je postao pitomiji, a ljudi su spoznali moguću korist od njih (tzv. torf-pas). Prema drugoj pretpostavci, vuk je u početku služio kao izvor mesa, prije nego se spoznalo da kao domaća životinja može biti koristan i na drugi način.

Kod nekih pasmina domaćih pasa se srodnost s vukom još jako dobro može videti. Psi pratipa (grupa 5 u FCI kasifikaciji) kao što su samojed, sibirski haski, aljaški malamut, kanaanski pas i akita pokazuju i danas svojim izgledom srodnost s vukom, kao što je šiljasta njuška, špicaste i uspravne uši i četvrtasta građa tela. I neke druge pasmine, kao recimo nemački ovčar pokazuju još određeniju sličnost s vukom. Ali mišljenja da to dokazuje njihovu bližu srodnost s vukovima od ostalih pasmina spada u područje mitova.

Tokom 20. veka su u Češkoj, Holandiji i Italiji rađeni eksperimenti s uzgojnim pokrštavanjem nekih psećih pasmina s vukom. U međuvremenu se ti ogledi smatraju neuspehom, jer je kod pokrštenih vukova u većini slučajeva dolazilo do dominantnog izbijanja vučjih osobina, kao što je plašljivost, neprilagodljivost življenju uz čoveka u urbanim uslovima.

Odnos čoveka prema vuku[uredi]

Pripitomljavanje

Veliki broj naroda koji su živeli od lova su u vuku videli ravnopravnog ili čak nadmoćnog konkurenta čijoj su se spretnosti i izdržljivosti divili i pripitomljavali ih. Imena koja su česta u Srednjoj Evropi a u osnovi imaju naziv „vuk“ (Wolf, Wolfgang, Wolfhard) podsećaju na poštovanje prema vukovima prisutno u kulturama naroda lovaca. Osim toga, smatralo se da određeni delovi vučjeg tela imaju i lekovita svojstva.

Vuk kao čovekov neprijatelj

Nasuprot navedenom, u tzv. starosedelačkim kulturama se vuk smatrao neprijateljem koji ubija korisne životinje. Od srednjeg veka pa sve do ranog razdoblja novog vremena je odnos čoveka prema vuku bivao sve više određen strahovima i zaziranjem prema vuku. Veliko širenje naselja i poljoprivrednih površina i držanje stoke na otvorenom, kao i naročito, sve do 19. veka raširena, šumska ispaša goveda, ovaca, svinja i konja, dovodila je do velikih gubitaka tih životinja od vukova. Ovoj konkurenciji oko hrane između čoveka i vuka, ubrzo se pridružila i konkurencija u lovu, pošto velika populacija vukova u lovištu obično znači manje divljači za lovce.

Ovakav odnos prema vuku doveo je u zapadnoj i srednjoj Evropi do nemilosrdnih progona, čiji je cilj bio, nezavisno o mogućim posledicama, potpuna eliminacija vukova. Vuk je tako, između ostalog, proteran u Ujedinjenom Kraljevstvu (zadnji vuk ubijen 1743.), Danskoj (1772) i Nemačkoj (1904). U južnoj i istočnoj Evropi je postojala puno veća tolerancija prema vuku (kao i drugim velikim zverima). I tu je, nakon značajnijih šteta, odlučeno da se progone vukovi, ali njihov cilj nikada nije bio uništenje cele populacije.

U kontinentalnom delu Sjedinjenih Američkih Država (osim Aljaske) vukovi su u potpunosti istrebljeni početkom XX veka. Sredinom devedesetih godina prošlog veka započeo je program ponovnog naseljavanja vukova, pre svega u nacionalnim parkovima.

U Sovjetskom Savezu je takođe sprovođen program aktivnog istrebljenja vukova; između 1925. i 1990. ubijeno je oko 1,5 milion vukova. Posle raspada Sovjetskog Saveza, zbog nedostatka sredstava, akcija je obustavljena, usled čega se broj vukova od 1992. do 2010. udvostručio.

Napadi na čoveka[uredi]

Iako se često mogu čuti tvrdnje da ne postoje dokazi da je zdrav vuk ikad napao čoveka, istina je ipak nešto drugačija. Dok u normalnim prilikama vukovi izbegavaju blizinu čoveka, u situaciji kad je prirodan plen redak (ili im se ukaže pogodna prilika) vukovi se mogu okrenuti i čoveku kao izvoru proteina. To priznaju čak i pobornici očuvanja vukova.[6] Iako je napad vuka na čoveka statistički retka pojava, postoje brojni istorijski zapisi o takvim napadima:

- u Francuskoj između 1580—1830. vukovi su ubili 3069 ljudi;[7]

- u Padaniji (severna Italija) između XVI i XIX veka vukovi su ubili 440 ljudi;[8]

- u Fenoskandinaviji (Finska, Švedska i Norveška) vukovi su ubili 94 deteta ispod 12 godina u periodu 1680—1882.;[9]

- u Kirovskoj oblasti (Rusija) 22 deteta (3-17 godina) je ubijeno u periodu 1944—1950.;[10]

- u Biharu (Indija) vukovi su ubili 122 deteta u periodu 1980—1986.[11]

- u Utar-Pradešu (Indija) vukovi su ubili 74 osobe, uglavnom dece ispod 10 godina u periodu 1996-1997.[11]

- 8. 11. 2005. u severnom Saskačivenu, Kanada čopor vukova je ubio studenta Kentona Džoela Karnedžija;[12]

- 8. 3. 2010. kod Čignika, Aljaska, čopor vukova je ubio seosku učiteljicu Kendis Berner;[13] ovaj napad je značajan jer su vukovi-počinioci odstreljeni i post-mortem i DNK analizom je dokazano da su u pitanju bile zdrave i uhranjene životinje.


Ugroženost i zaštita[uredi]

U doba kad je vuk u većem delu Evrope bio već iskorenjen(19. vek), živeo je u Mađarskoj, Galiciji, Hrvatskoj, Sloveniji, Bosni, Srbiji, Rumuniji, Poljskoj, Rusiji i Skandinaviji.

U delovima sveta gde još živi, vukove i danas aktivno progone. Međutim, jače je saznanje da vuk ne predstavlja opasnost ni po čoveka, a ni po poljoprivredu. Prihvata se da u okviru zaštite sredine treba zaštititi i vuka kao sastavni dio faune.

U Evropi je vuk zaštićen s tri međudržavna dogovora:

Sva tri dokumenta predviđaju zaštitu i zabranu trgovine živim vukovima kao i delovima njihovog tela, tako i zaštitu njihove životne sredine te sadrže i obavezu da zemlje koje su potpisnici na odgovarajući način to pitanje reše i svojim nacionalnim zakonodavstvom.

Vuk u mitovima i književnosti[uredi]

Dvojaki karakter odnosa ljudi prema vuku koji je bio istovremeno poštovan ali je i ulivao strah, odrazio se u mnogim mitovima, bajkama i basnama kao i književnim delima. U tu grupu spadaju i verovanja u vukodlake. U mnogim kulturama, među ostalim neka severnoamerička indijanska plemena kao i Turkmeni i Mongoli, vuk se smatra totemom.

Uzbeci i Huni smatrali su da njihov narod potiče od vuka, a stari Turci su vučicu smatrali svojom pramajkom.

Prema rimskoj mitologiji Romula i Rema dojila je vučica. Slično verovanje je postojalo i u Slovačkoj, a i Kiru, osnivačicu Persijskog carstva je, prema verovanju, othranila vučica.

U književnosti se vuk pojavljuje u basnama, kao kod Ezopa i bajkama, kao u Crvenkapi braće Grim.

U savremenoj književnosti poznate su priče o vukovima Radjarda Kiplinga (Knjiga o džungli) i Džek Londona (Zov divljine, Beli očnjak). U delu Hermana Hesa Stepski vuk on se pojavljuje kao simbol usamljenika.

U srpskoj narodnoj mitologiji se smatra mitskim pretkom Srba i zoomorfnim oblikom Dažboga (koji je u kasnijoj narodnoj tradiciji postao Hromi Daba), koga Čajkanović smatra za vrhovnog srpskog boga.

Galerija[uredi]

Izvori[uredi]

  1. Mech & Boitani (2004). Canis lupus. 2006 IUCN crvena lista ugroženih vrsta. IUCN 2006. Dobavljeno: 2006-05-05.
  2. Wolves kill 120 sheep at ranch near Dillon http://missoulian.com/news/local/article_5ff01772-938f-11de-9aca-001cc4c03286.html
  3. Jackson Trio makes some surplus kills. http://www.forwolves.org/ralph/jacksonwolves7-.htm
  4. WOLVES AND HUNTING By T. R. Mader http://www.aws.vcn.com/wolves_and_hunting.html
  5. Are wolves saving Yellowstone's aspen trees from elk?, Pristupljeno 28. 3. 2013.
  6. NINA - Norsk institutt for naturforskning
  7. (French) Moriceau, Jean-Marc (2007). Histoire du méchant loup : 3 000 attaques sur l'homme en France. Paris: Fayard. ISBN 2-213-62880-7.
  8. Italian) Cagnolaro L., M. Comencini, A. Martinoli, A. Oriani, 1996. Dati storici sulla presenza e su casi di antropofagia del lupo nella Padania centrale. In F. Cecere (ed.) 1996, Atti del Convegno "Dalla parte del lupo", serie atti e studi de WWF Italia n° 10, 83:99.
  9. "Is the fear of wolves justified? A Fennoscandian perspective." Linnel, John D.C.. Acta Zoologica Lituanica, 2003, Volumen 13, Numerus 1.
  10. "Pavlov, Mikhail P., "The Danger of Wolves to Humans" (pp 136–169) (Translated from Russian by Valentina and Leonid Baskin, and Patrick Valkenburg. Edited by Patrick Valkenburg and Mark McNay)" (PDF). http://westinstenv.org/wp-content/appendix-a-pavlov.pdf. Retrieved 2012-01-26.
  11. 11,0 11,1 Rajpurohit, K.S. 1999. Child lifting: Wolves in Hazaribagh, India. Ambio 28:162–166.
  12. October 30, 2007 (October 30, 2007). "Ontario student may be first to have been killed by wolf". Canada.com. http://www.canada.com/nationalpost/news/story.html?id=08809374-6de3-424f-bff9-47d4d1dfd8c3&k=46934., Pristupljeno 26. 10. 2011.
  13. Rosen, Yereth (March 12, 2010). "Teacher killed by wolves in Alaska, police say". Reuters. http://www.reuters.com/article/2010/03/12/us-alaska-wolf-idUSTRE62B08020100312. Retrieved 2010-03-11.

Spoljašnje veze[uredi]