Gnjilane

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Gnjilane
Gjilani pas dite.jpg
Gnjilane
Administrativni podaci
Država  Srbija
Autonomna pokrajina Kosovo i Metohija
Okrug Kosovskopomoravski
Opština Gnjilane
Stanovništvo
Geografske karakteristike
Koordinate 42°27′32″ SGŠ; 21°28′07″ IGD / 42.4588333333° SGŠ; 21.4686666667° IGD / 42.4588333333; 21.4686666667Koordinate: 42°27′32″ SGŠ; 21°28′07″ IGD / 42.4588333333° SGŠ; 21.4686666667° IGD / 42.4588333333; 21.4686666667
Vremenska zona UTC+1 (CET), leti UTC+2 (CEST)
Ndm. visina 508 m
Gnjilane na mapi Srbije
Gnjilane
Gnjilane

Gnjilane (alb. Gjilan ili Gjilani) je gradsko naselje i sedište istoimene opštine u Srbiji, koje se nalazi u jugoistočnom delu Kosova i Metohije i sedište je Kosovskopomoravskog upravnog okruga. Prema popisu iz 2011. godine bilo je 54.239 stanovnika.[a]

Atar naselja se nalazi na teritoriji katastarske opštine Gnjilane površine 1.701 ha.

Gnjilane drži rekord Kosova i Metohije kao grad sa najnižom izmerenom temperaturom ikada, −32,5 °C izmerenoj 25. januara 1963.

Istorija[uredi]

U srednjem veku grad se zvao Morava[1][2] i bio je veliki trgovački i zanatski centar. U Gnjilanu su često boravili srpski vladari, pa je i prvi pisani pomen o njemu, iz 1342. godine, neposredno vezan za boravak kralja Stefana Dušana. Pod današnjim imenom grad se prvi put pominje krajem 14. veka u povelji srpske kneginje Milice, žene kneza Lazara.

U turskom katastarskom popisu — defteru iz 1455. godine pominje se pod imenom Gnjilan[1] i navodi se da u selu ima 41 domaćinstvo sa srpskim stanovništvom, na čelu sa popom.[3]

Od srednjeg veka u Gnjilanu je postojalo nekoliko crkava. Jedna crkva je verovatno bila posvećena Sv. Petki, pošto se mesto gde se nalazila još dugo po njenom rušenju zvalo Petkovce.[4] Manastir Sv. Jovana imao je brojno bratstvo, što potvrđuju ostaci veoma velikog kaluđerskog groblja. Sredinom 18. veka Turci su razorili manastir i na tom mestu osnovali sadašnju varoš.[4]

Godine 1861. na temeljima starije, omanje crkve u centru Gnjilana, sagrađena je velika crkva Sv. Nikole.[4] Ona je više puta stradala u požarima, a jednom je izgorela do temelja. Bilo je to 1892. godine, ali je već 1900. godine osvećena nakon potpune opravke.[5] Poslednji put je obnovljena 1983. godine. Danas se u njoj čuva lepa zbirka ikona, knjiga i crkvenih sasuda.

Srpska škola - zgrada (dom prosvete) je podignuta 1895. godine. Stara školska zgrada bila je niska i jako opala. Nova je trebalo da se gradi (na mestu stare) kada je dobijen carski ferman i skupljen materijal, ali tada je izgorela crkva (1892). Iako ih je to pomelo, meštani Srbi su ipak krenuli sa gradnjom škole, da se ne bi gubilo vreme traženja fermana za opravku crkve (doma molitve). Gradnja školskog zdanja je trajala godinu dana, a opremanje unutrašnjosti i ulepšavanje se nastavilo dalje. Gnjilanci su povećali broj učitelja, srazmerno broju školske dece. Takođe su osnovali humanitarno udruženje nazvano „Ljubav“, koje će voditi stalnu brigu o školi i učenicima. U udruženju je 1900. godine bilo 60 redovnih članova, a broj članova i društveni kapital su stalno rasli.[6]

Gnjilane 1925. godine

Postoje više predanja o poreklu naziva. Tokom šezdesetih godina 20. veka zapisana je i objavljena legenda o postanku Gnjilana, po kojoj je dobilo naziv po kovaču koji je pravio ognjila. Kod starijih ljudi je postojalo predanje da je mesto gde se nalazi centar grada bilo veoma močvarno, tj. gnjilo, sa mnogo blata, pa otuda naziv za Gnjilane. Prema predanju najviše raširenom kod Albanaca, Gnjilane je osnovao 1750. godine Bahti-beg Džinić, pa otuda kod njih u novije vreme naziv Gjilan (Đilan), dok je kod starosedelaca Arbanasa bio sačuvan stari naziv Gilan (Gilan), koji koriste i starosedeoci Turci. Međutim, prvi podaci koji se odnose na postojanje naseljenog mesta na tom području se pojavljuju već u prvoj polovini 14. veka i to u doba vladavine cara Stefana Dušana, koji je i posetio Ružicu[1][2] (kako se u to vreme zvalo Gnjilane) negde oko 1351. godine i prešao preko čuvenog Masketarovog mosta na reci Dobruši, u centru grada, i tako zanavek obeležio istoriju ovog srpskog mesta. U to vreme (14. vek), u blizini Gnjilana, u utvrđenju Prilepac, rođen je knez Lazar Hrebeljanović, koji se 1389. godine, u boju na Kosovu, suprotstavio islamskom nadiranju.

Mnogo kasnije, nakon srpsko-turskog rata u 19. veku nastala je pesma koja najbolje odslikava raspoloženje srpskog naroda u to vreme i koja glasi:

„Oj Gilane pusta varoš,
zar za tebe nema radost,
dođe Srbin pa se vrati,
a Gilane još da pati.“[7]

Stanovnici Gnjilana su, najzad, 1912. godine dočekali dugo željenu slobodu, kada su se i poslednje turske trupe povukle iz ovog grada.

Gnjilane je jedan od gradova na Kosovu i centar je Kosovskog Pomoravlja. U centru grada ispred gradskog pozorišta do 1999. godine nalazio se spomenik Knezu Lazaru koji je sa dolaskom KFOR-a porušen. Spomenik je pri tome značajno oštećen, ali je sačuvan u američkoj bazi Montid u Gnjilanu. Na inicijativu meštana sela Šilovo spomenik je juna 2007. postavljen i osveštan u njihovom selu.

Demografija[uredi]

Prema 1981. godine grad je bio većinski naseljen Albancima. U samom gradu Gnjilanu živelo je oko 6.000 Srba, a nakon rata 1999. godine većina Srba je napustila Gnjilane. U pogromu 17. marta 2004. u velikom nasilju nad Srbima spaljene su preostale srpske kuće. Jedino mesto gde se Srbi danas okupljaju u ovom gradu je dvorište crkve Sv. Nikole.

Etnički sastav prema popisu iz 1961.[8]
Albanci
  
5.535 43,6 %
Srbi
  
4.754 37,5 %
Romi
  
578 4,6 %
Jugosloveni
  
159 1,2 %
Crnogorci
  
149 1,2 %
ostali
  
1.302 10,3 %
Ukupno: 12.681
Etnički sastav prema popisu iz 1981.[9]
Albanci
  
25.619 72,7 %
Srbi
  
5.644 16 %
Romi
  
2.821 8 %
Turci
  
663 1,9 %
Crnogorci
  
143 0,4 %
Ukupno: 35.229
Etnički sastav prema popisu iz 2011.[10]
(po kosovskim podacima)‍
Albanci
  
52.860 97,5 %
Turci
  
646 1,2 %
Romi
  
361 0,7 %
Ukupno: 54.239

Broj stanovnika na popisima:

Demografija[11]
Godina Stanovnika
1948. 8.613
1953. 9.250
1961. 12.681
1971. 21.258
1981. 35.229
1991. 51.912

[12][13]

Galerija[uredi]

Vidi još[uredi]

Napomene[uredi]

  1. Popis iz 2011. na Kosovu i Metohiji su sproveli organi samoproglašene Republike Kosovo. Ovaj popis je bio bojkotovan od strane velikog broja Srba, tako da je realan broj Srba na Kosmetu znatno veći od onog iskazanog u zvaničnim rezultatima ovog popisa.

Reference[uredi]

  1. 1,0 1,1 1,2 Cvetanović, Vladimir. Iz onomastike Gnjilana — Onomatološki prilozi (knjiga IX). Beograd (1988). Srpska akademija nauka i umetnosti. str. – 1 –
  2. 2,0 2,1 Stara imena srpskih gradova rasen.rs
  3. Oblast Brankovića — Opšti katastarski popis iz 1455. godine. Sarajevo (1972). Orijentalni institut Sarajevo. str. 206 i 207
  4. 4,0 4,1 4,2 GNJILANE (in the Middle Ages Gnivljani): church of St Paraskeve probably occupied the site called Petkovce (Petigovce) 2. monastery of St John south of the town (demolished by the Turks in the 18C); 3. church of St Nicholas, erected in the 19C on the foundations of an older church.[1][2] (na jeziku: engleski)
  5. "Carigradski glasnik", Carigrad 1900. godine
  6. "Carigradski glasnik", Carigrad 1900. godine
  7. Cvetanović, Vladimir. Iz onomastike Gnjilana — Onomatološki prilozi (knjiga IX). Beograd (1988). Srpska akademija nauka i umetnosti. str. 518 (– 2 –)
  8. Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. godine pod2.stat.gov.rs
  9. Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. godine pod2.stat.gov.rs
  10. Etnički sastav stanovništva Kosova i Metohije 2011. godine pop-stat.mashke.org (na jeziku: albanski)
  11. Savezni zavod za statistiku i evidenciju FNRJ i SFRJ: Popis stanovništva 1948, 1953, 1961, 1971, 1981. i 1991. godine.
  12. Popis stanovništva (po srpskim podacima) pop-stat.mashke.org (na jeziku: srpski) (na jeziku: albanski)
  13. Popis stanovništva (po kosovskim podacima) pop-stat.mashke.org (na jeziku: albanski) (na jeziku: srpski)

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]