Dinarske planine

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Mapa Dinarskih planina
Velebit - sa tipičnom odlikom dinarskih planina - kraškim reljefom

Dinarske planine (Dinaridi ili Dinarski Alpi) jesu planinski masiv u južnoj Evropi, koji se proteže zapadnim delom Balkanskog poluostrva kroz Sloveniju, Hrvatsku, Bosnu i Hercegovinu, Srbiju, Crnu Goru i Albaniju.

Ime[uredi]

Dinarske planine su dobile ime po planini Dinari, koja se nalazi na granici Dalmacije, Bosanske krajine i Hercegovine.

Položaj[uredi]

Dinaridi se pružaju pravcem severozapad-jugoistok, prateći Jadransku obalu, pravcem poznatim kao „Dinarski pravac“. Na severozapadu se spajaju sa Julijanskim Alpima, a na jugoistoku sa Šarsko-Pindski planinskim vencem. Dužina Dinarskog lanca je 645 km. Najviša planina su Prokletije sa Jezerskim vrhom na 2.694 m nadmorske visine, a prosečna visina planina je 1500-2200 m, dok su planine na obodu niže.

Geologija i geomorfologija[uredi]

Geološki gledano ovaj planinski masiv predstavlja orogen formiran tokom procesa Alpske orogeneze. Dinarski orogen zapravo predstavlja deformisanu marginu kontinentalne Jadranske mikroploče, preko koje su obdukovani delovi okeanske kore okeana Neotetisa[1]. I kontinentalni delovi (koji su u tektonski nižoj poziciji) i obdukovani delovi okeanske kore (originalno u tektonski višoj poziciji usled procesa obdukcije) su u periodu od gornje krede do danas zajedno deformisani tokom nekoliko tektonskih faza[1]. Kredna do donjomiocenska tektonika u području Dinarida bila je vezana za faze kompresije, koje su bile uslovljene konvergencijom Jadranske mikroploče i evropskog kontinenta (na istoku), a manifestovana je nabiranjem u nekoliko faza, kao i aktivacijom velikih navlaka i reversnih raseda[2][3][4]. Pretpostavlja se da su ovi tektonski uslovi bili odgovorni i za višefazni oligocensko-miocenski kalko-alkalni magmatizam[5][4][6][7]. Miocenska tektonika karakteriše se ekstenzijom velikih razmera, koja je u Dinaridima pratila ekstenzione procese aktivne u Panonskom basenu. To je dovelo do formiranja dinarskog jezerskog sistema, koji je postojao sve do gornjeg miocena[8][5]. Period neotektonske aktivnosti u Dinaridima karakteriše se kompresionom do transpresionom tektonikom, koja je uslovljena daljim sudaranjem Jadranske mikroploče i stabilnog evropskog kontinenta[9]. U području Dinarida to dovodi do seizmičnosti, koja je najjača na granicama ili blizu granica ploča (dalmatinska obala) i postepeno opada idući prema unutrašnjosti kontinenta.

Dinaridi su, makar prema geološkim i tektonskim karakteristikama podeljeni u dve zone: spoljašnje i unutrašnje Dinaride. Spoljašnji deo Dinarida formiran je u karbonatima (krečnjaci, dolomiti, dolomitični krečnjaci) Jadranske platforme. Zbog svoje geološke građe, Dinaridi su uzeti kao tipičan primer razvoja kraškog procesa u svetu[10]. Pojedini geomorfološki oblici, koje je Jovan Cvijić proučavao upravo na Dinaridima, imaju isti naziv i u svetskoj literaturi (npr. kraško polje, uvala, škrapa)[10]. Unutrašnji deo Dinarida ima mnogo složeniju geološku građu - u osnovi su nisko-metamorfne i sedimentne stene kontinentalnih jedinica Jadranske mikroploče, a preko njih leže okeanske stene, ofioliti i ofiolitski melanž, koje potiču od okeana Neotetisa.

Od geomorfoloških oblika, najbrojniji su oblici kraškog procesa, kako površinski, tako i podzemni. Javljaju se i oblici fluvijalnog procesa, specifičnih za kras (klisure, kanjoni, slepe doline, ponornice, viseće doline). Na visokim planinama, prisutni su i oblici glacijalnog procesa, kao što su cirkovi, valovi, morene, kao i lednička jezera.

Stanovništvo Dinarskog kraja[uredi]

U Dinarskom kraju postoji mnogo ostataka ranijih civilizacija. Rimljanima je trebalo tri veka da pokore Ilire, skrivene u gudurama Dinarida. U mirnim vremenima mesno stanovništvo se često odlučivalo na iseljavanje zbog loših uslova života (neprohodnost, izolacija, isprekidanost, loš kvalitet zemljišta, nedostatak vode u mnogim delovima). Zbog toga je ovaj kraj i danas slabo naseljen, a šumarstvo i rudarstvo i do danas su ostale glavne privredne grane ovog kraja.

Specifičnost mesnog stanovništva je njegova visina - smatra se da su ljudi iz Dinarskog kraja (tzv. „Dinarci") najviši u Evropi. Po nekim podacima prosečan odrastao muškarac visok je 185,6 sm, dok su žene niže za nekoliko sm.

Planine[uredi]

Lovćen je planina sa veoma primetnim kraškim reljefom

Najpoznatije planine Dinarskog sistema su:

Jezero Đurići na Tari
Jahorina je najpoznatiji zimski turistički centar u Republici Srpskoj

Reference[uredi]

  1. 1,0 1,1 Schmid S., Bernoulli D., Fügenschuh B., Matenco L., Schefer S., Schuster R., Tischler M., Ustaszewski K. 2008. The Alpine – Carpathian – Dinaride orogenic system: correlation and evolution of tectonic units. Swiss J. Geosci. 101: 139 – 183. doi: 10.1007/s00015-008-1247-3
  2. ^ Zelić M., Marroni M., Pandolfi L., Trivić B. 2010b. Tectonic setting of the Vardar suture zone (Dinaric – Hellenic belt): The example of the Kopaonik area (southern Serbia). Ofioliti 35 (1): 49 – 69
  3. ^ Ilić A., Neubauer F. Tertiary to recent oblique convergence and wrenching of the Central Dinarides: Constraints from a paleostress study. Tectonophysics 410: 465 – 484
  4. 4,0 4,1 Mladenović A., Trivić B., Cvetković V. 2015. How tectonics controlled post-collisional magmatism within the Dinarides: Inferences based on study of tectono-magmatic events in the Kopaonik Mts. (Southern Serbia). Tectonophysics 646: 36 - 49, doi: 10.1016/j.tecto.2015.02.001
  5. 5,0 5,1 Schefer S., Cvetković V., Fügenschuh B., Kounov A., Ovtcharova M., Schaltegger U., Schmid S. 2011. Cenozoic granitoids in the Dinarides of southern Serbia: age of intrusion, isotope geochemistry, exhumation history and significance for the geodynamic evolution of the Balkan Peninsula. Int. J. Earth Sci. 100: 1181 – 1206. doi: 10.1007/s00531-010-0599-x
  6. ^ Prelević D., Foley S.F., Romer R.L., Cvetković V., Downes H. 2005. Tertiary ultrapotassic volcanism in Serbia: Constraints on petrogenesis and mantle source characteristics. J Petrol 46: 1443–1487
  7. ^ Cvetković V., Prelević D., Downes H., Jovanović M., Vaselli O., Pécskay Z. 2004. Origin and geodynamic significance of Tertiary postcollisional basaltic magmatism in Serbia (central Balkan Peninsula). Lithos 73 (3-4): 161-186. doi:10.1016/j.lithos.2003.12.004
  8. ^ Matenco L., Radivojević D. 2012. On the formation and evolution of the Pannonian Basin: Constraints derived from the structure of the junction area between the Carpathians and Dinarides. Tectonics 31: TC6007. doi:10.1029/2012TC003206
  9. ^ Ustaszewski K., Herak M., Tomljenović B., Herak D., Matej S. 2014. Neotectonics of the Dinarides – Pannonian Basin transition and possible earthquake sources in the Banja Luka epicentral area. Journal of Geodynamics 82: 52 - 68, doi: 10.1016/j.jog.2014.04.006
  10. 10,0 10,1 Marković M., Pavlović R., Čupković T. 2003. Geomorfologija. Beograd: Zavod za udžbenike i nastavna sredstva

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]