Eparhija zahumsko-hercegovačka i primorska

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Eparhija zahumsko-hercegovačka i primorska
Srpska pravoslavna crkva
Coat of arms of Serbian Orthodox Church.png
Grb Srpske pravoslane crkve
Osnovni podaci
Država Bosna i Hercegovina Bosna i Hercegovina,
Hrvatska Hrvatska,
Crna Gora Crna Gora
Sjedište Mostar
Broj namjesništava 2
Broj crkvenih opština 10
Broj parohija 34
Broj manastira 8
Zvanični veb-sajt
Arhijerej
Eparhijski arhijerej Grigorije (Durić)
Čin arhijereja Episkop
Titula arhijereja Episkop zahumsko-hercegovački i primorski
Map of Eparchies of Serbian Orthodox Church-sr.svg
Srpska patrijaršija u 16. i 17. veku

Eparhija zahumsko-hercegovačka i primorska je eparhija Srpske pravoslavne crkve.

Nadležni arhijerej je gospodin Grigorije, a sjedište eparhije se nalazi u Mostaru gdje je i Saborna crkva.

Istorija[uredi]

Glavna pravoslavna crkva u Trebinju, unutrašnjost
Saborna crkva u Mostaru, oko 1900. godine
Pravoslavna crkva u Dubrovniku

Pod nazivima Zahumlje, Humska zemlja i Hum su se u određenom periodu podrazumijevali teritorija i državnopravni identitet današnje Hercegovine. Naziv Zahumlje se počeo gubiti još u 12. i tokom 13. vijeka, a nestanak termina Humska zemlja s istorijske pozornice vezan je za drugu polovinu 15. vijeka kad počinje da ga potiskuje novo ime za teritorije koje su ulazile u sastav oblasti hercega Stefana Vukčića KosačeHercegovina.

Srbi su po doseljenju na prostore Travunije, Zahumlja i Neretve primali hrišćanstvo od 7. do 9. vijeka i konačno svi kršteni jevanđeoskim radom Svetih slovenskih sedmočislenika Ćirila i Metodija i njihovih učenika Klimenta, Nauma, Angelarija, Save i Gorazda. Do Svetog Save pripadali su postojećim episkopijama u Primorju, Zeti i Raškoj. Kada je Srpska arhiepiskopija postala autokefalna (1219) iste godine je Sveti Sava, prvi arhiepiskop svih srpskih i primorskih zemalja, osnovao Episkopiju humsku[1] sa sjedištem u Bogorodičinom manastiru u Stonu i Zetsku eparhiju sa sjedištem na Prevlaci u Boki Kotorskoj.[2]

Prvi humski episkop je bio Ilarion, a od njegovih nasljednika poznati su: Sava II (do 1264), Jevstatije (oko 1300), Jovan (oko 1305) i Danilo (1316—1324), potonji arhiepiskop. Danilov nasljednik je bio Stefan. Ušavši u sastav bosanske države, u vrijeme kralja Tvrtka I, sjedište episkopa za Hum i Bosnu postaje manastir Mileševa. Prije pada Hercegovine pod Turke zna se za dva humska (mileševska) episkopa. Prvi je onaj što je 1377. krunisao Tvrtka I u Mileševi, a drugi je David koji se pominje 1466. i 1471. Poslije pada Hercegovine sjedište eparhije se pomjeralo i konačno se ustalilo u manastiru Tvrdošu kod Trebinja. Iz toga vremena poznati su ovi zahumsko-hercegovački episkopi: Jovan (1508—1513) i Visarion — obnovitelji manastira Tvrdoša (1508); zatim, Marko (1524), Maksim (1532), Nikanor (1546), Antonije (1570), Savatije (1573—1585), Visarion II (1592), Silvestar (1602) i Leontije (1605—1611).[3]

Eparhija se potom podijelila na dvije: na Trebinjsku i Mileševsku, koja se češće zvala Polhercegovačka ili Petrovska po manastiru Svetog Petra na Limu gde joj je, i pod Turcima, neko vrijeme bilo sjedište. Kad su u drugoj polovini 17. vijeka Turci pretvorili Petrov manastir u džamiju sjedište ove eparhije pomjeralo se prema Tari i preko nje u Nikšić, stari Onogošt (Budimljansko-polimska eparhija). Nemirna prošlost ovog područja uticala je na mijenjanje granica ovih eparhija koje su se u 18. vijeku poslije Beogradskog mira (1739) sjedinile. Iz ovog vremena poznati su hercegovački ili trebinjski arhijereji: Simeon (1615—1630), Sveti Vasilije Ostroški (1639—1649) i Arsenije (1654). Poslije njega, Trebinjskom eparhijom upravlja Sveti Vasilije koji je 1649. premješten u Petrovsku ili Mileševsku eparhiju. I kasnije su pojedini episkopi ovih dvaju eparhija upravljali objema eparhijama. Od zahumskih (mileševskih, polhercegovačkih, petrovskih) episkopa toga vremena poznati su: Longin (1615—1643), Maksim, Pajsije (Turci su ga ubili oko 1650. i Petrov manastir spalili), Sveti Vasilije (1651—1671), Simeon Ljubibratić (1671—1681), Savatije Ljubibratić (1682-1716), Gerasim, Simeon Zotović, Melentije, Arsenije i Aksentije I.

Posle sjedinjenja poznata su imena ovih hercegovačkih episkopa: Filotej (1741—1741) i Aksentije II (1751—1760). Razaranjem manastira Tvrdoša episkopsko sjedište je premješteno u manastir Duži. Ukidanjem Pećke patrijaršije (1766), kad je i ova eparhija došla pod vlast Carigradske patrijaršije, tron eparhije prenesen je u Mostar. Eparhijom su od tada upravljali episkopi Grci: Antim (1766—1772), Ananije (1772—1802), Jeremija (1803—1815), Josif I (1816—1835), Prokopije I (1837—1838), Aksentije III (1838—1848), ponovo Josif II (1848—1854), Grigorije (1855—1860), Prokopije (1864—1875) i Ignjatije (1875—1888).[4] Eparhijom je u razdoblju 18601864. upravljao arhimandrit Joanikije Pamučina koga carigradski patrijarh nije htio da postavi za mitropolita.[3]

Novo razdoblje u istoriji ove eparhije započinje 1878. godine, kada je Austrougarska okupirala Bosnu i Hercegovinu. Tada se Hercegovačka eparhija našla u nezavidnom položaju, pošto je njeno područje potpalo pod tri državne vlasti: najveći deo eparhije sa srezovima: Mostar, Ljubuški, Stolac, Ljubinje, Trebinje, Bileća, Gacko, Nevesinje, Konjic, Foča, Čajniče i Županjac, potpao je pod austrougarsku okupaciju. Jugoistočni deo oko Nikšića pripao je Knjaževini Crnoj Gori i na tom području je već tokom iste 1878. godine stvorena nova Zahumsko-raška eparhija. Severoistočni deo Hercegovačke eparhije sa srezovima Pljevlja i Prijepolje ostao je pod turskom vlašću i to područje je tek 1894. godine pripojeno susednoj Raško-prizrenskoj eparhiji.[5]

Položaj pravoslavnih eparhija u okupiranoj Bosni i Hercegovini uređen je 1880. godine sklapanjem posebne konvencije između Austrougarske i Carigradske patrijaršije. Time je postavljena osnova za početak borbe za uspostavljanje srpske crkveno-prosvetne samouprave u Bosni i Hercegovini. Penzionisanjem episkopa Ignjatija Grka (1888), koga je narod poštovao, na čelo eparhije dolaze i episkopi Srbi: Leontije Radulović (1888), Serafim Perović (1889—1903) i Petar Zimonjić (1903—1920).[6]

Period od 1920.[uredi]

Ujedinjenjem Srpske patrijaršije (1920) i donošenjem Ustava Srpske pravoslavne crkve (1931) Zahumsko-hercegovačka eparhija bila je treća u diptisima autokefalne crkve i obuhvatala je: mostarski, bilećki, gatački, nevesinjski, stolački i trebinjski srez, gradove Metković i Dubrovnik i ostrvo Korčulu; a fočanski i čajnički srez pripali su Dabrobosanskoj eparhiji. Od ujedinjenja zahumsko-hercegovački episkopi bili su: Jovan Ilić (1926—1931), Simeon Stanković (1932—1934), Tihon Radovanović (1934—1939), Nikolaj Jokanović (1939—1943), Longin Tomić (1951—1955) i Vladislav Mitrović (1955—1991). Zatim, Sveti arhijerejski sabor Srpske pravoslavne crkve je 1992. za zahumsko-hercegovačkog i primorskog episkopa izabrao dr Atanasija (Jevtića), a 1999. izabran je Grigorije (Durić) nakon umirovljenja svog prethodnika.

Od 1992, kada je do temelja uništena Saborna crkva u Mostaru, pa do 2. januara 2011. sjedište eparhije se nalazilo u Trebinju odnosno manastiru Tvrdoš. Godine 2011. eparhijsko sjedište je vraćeno u Mostar.

Stradanje[uredi]

Eparhija je imala više vrlo starih crkava i manastira, pa su u njima najčešće i stolovali episkopi čije se sjedište stalno pomjeralo, a od 18. vijeka se ustalilo u Mostaru odakle je prinudno premješteno tokom posljednjeg rata u manastir Tvrdoš. Tokom Drugog svjetskog rata (1941—1945) na području Eparhije zahumsko-hercegovačke jedna crkva je srušena do temelja, a 18 ih je oštećeno. Pet parohijskih domova je srušeno, a četiri su oštećena. Uništeno je 12 biblioteka i 21 crkvena arhiva. U Ratu u Bosni i Hercegovini (1991—1995) Zahumsko-hercegovačka eparhija je jedna od eparhija koje su najviše stradale — porušeno je 36 crkava, a znatno je oštećeno 28 crkava. Manastir Žitomislić je srušen, a manastir Zavala je veoma oštećen. Porušeno je 12 parohijskih domova, a dva su oštećena. Vladičanski dvor u Mostaru i Vladičanska kuća u Dubrovniku takođe su srušene.

U Mostaru je uništeno sve što pripada Srpskoj pravoslavnoj crkvi. Saborni hram Svete Trojice, podignut 1873, bio je jedan od najvećih hramova u Srpskoj pravoslavnoj crkvi. Tokom 7. i 8. juna 1992. granatiran je, a 15. juna (drugog dana Svete Trojice) srušeni su tornjevi i crkva je zapaljena. Nedugo potom, sagorjeli zidovi su minirani i ovo velelepno zdanje pretvoreno je u gomilu kamenja. Stara Crkva Rođenja Presvete Bogorodice iz 16. vijeka na mostarskom srpskom groblju takođe je porušena. Vladičanski dvor iz 19. vijeka je miniran. Ista sudbina zadesila je i istorijski i mučenički manastir Žitomislić, koji je stradao, kako u prošlom, tako i u ovom ratu. I nakon završetka rata 1995. nisu bili rijetka skrnavljenja hramova, pa je tako septembra 1996. bačena bomba na pravoslavni hram u Dubrovniku.[3]

Arhijerejska namjesništva[uredi]

  • Arhijerejsko namjesništvo trebinjsko-dubrovačko
  • Arhijerejsko namjesništvo mostarsko-nevesinjsko

Manastiri[uredi]

Jerarsi[uredi]

Episkopi humski (srednjovekovne Srpske arhiepiskopije) — v. Humska eparhija.

Mitropoliti humski (srednjovekovne Srpske patrijaršije) — v. Humska eparhija.

Mitropoliti hercegovački ili trebinjski, između 1482. i 1557. godine:

Mitropoliti hercegovački ili trebinjski (obnovljene Pećke patrijaršije 1557-1766):

Mitropoliti hercegovački (Carigradske patrijaršije)[uredi]

Portret Ime i prezime Vreme službe Napomene
Antim 1766—1772 poreklom Grk
Likanije 1772—1802 poreklom Grk
Jeremija 1803—1815 poreklom Grk
Josif I 1816—1835 poreklom Grk
Prokopije I 1838 poreklom Grk
Avksentiy Veleshki.jpg Aksentije Češmedžijski 1838—1848 poreklom Bugarin
Josif II 1848—1854 poreklom Grk
Grigorije 1855—1860 poreklom Grk
Joanikije Pamučina.jpg Joanikije Pamučina 1860—1864, administrirao eparhijom
Prokopije II 1864—1875 poreklom Grk
Ignjatije 1875—1888 poreklom Grk
LeontijeRadulović.jpg Leontije Radulović 1888
Serafin Perović.png Serafim Perović 1889—1903
Mitropolit dabrobosanski Petar Zimonjić.jpg Petar Zimonjić 1903—1920

Episkopi zahumsko-hercegovački (Srpske patrijaršije)[uredi]

Portret Ime i prezime Vreme službe
Jovan Ilić (1884 - 1975).jpg Jovan Ilić 1926—1931
Simeon Stanković 1932—1934
Tihon Radovanović.jpg Tihon Radovanović 1934—1939
Nikolaj Jokanović 1939—1943
Longin Tomić 1951—1955
Vladislav Mitrović 1955—1991
Episkop Atanasije Jevtić.jpg Atanasije Jevtić 1992—1999
GrigorijeZHiP.jpg Grigorije Durić od 1999.

Vidi još[uredi]

Izvori[uredi]

  1. Kasnije Mitropolija humska, zvana još i Zahumska, Hercegovačka, Trebinjska, Hercegovačko-zahumska.
  2. Bogdanović (1981). str. 317-320.
  3. 3,0 3,1 3,2 Eparhija zahumsko-hercegovačka i primorska: Istorija
  4. Radosavljević (2008). str. 175-196.
  5. Rakočević (1983). str. 279.
  6. Eparhija zahumsko-hercegovačka i primorska: Istorija (arhiva)

Literatura[uredi]

  • Ilarion Ruvarac, O humskim episkopima i hercegovačkim mitropolitima do godine 1766, Mostar 1901.
  • Radoslav Grujić, Humska eparhija, u: Narodna enciklopedija, knj. 4, str. 854.
  • Ivanović, Radomir (1960). „Srednjovekovni baštinski posedi Humskog eparhijskog vlastelinstva (Feudal Possessions of the Eparchy of Hum in Middle Ages)”. Istorijski časopis (9-10: 1959): 79—95. 
  • Bogdanović, Dimitrije (1981). „Preobražaj srpske crkve”. Istorija srpskog naroda. knj. 1. Beograd: Srpska književna zadruga. str. 315—327. 
  • Rakočević, Novica (1983). „Političke i društvene prilike”. Istorija srpskog naroda. knj. 6, sv. 1. Beograd: Srpska književna zadruga. str. 263—290. 
  • Nedeljko Radosavljević, Dva pisma hercegovačkog mitropolita Aksentija II Palikuće (1751-1760), u: Glasnik Zavičajnog muzeja Pljevlja, 2 (2001) 255-261.
  • Nedeljko Radosavljević, Prilozi za istoriju Hercegovačke mitropolije, u: Radovi Filozofskog fakulteta u Banjaluci, br. 6, Banja Luka 2003, 159-166.
  • Radosavljević, Nedeljko (2008). „Hercegovački mitropoliti 1766—1878” (PDF). Istorijski časopis (57): 175—196. 
  • Nedeljko Radosavljević, Hercegovačka mitropolija u vreme Srpske revolucije, u: Arhimandrit Arsenije Gagović i njegovo doba : zbornik radova, Podgorica 2011, 19-33.
  • Nedeljko Radosavljević, Aksentije III Petrov Češmedžijev, hercegovački mitropolit, u: Istraživanja 24, Novi Sad 2013, 267-284.
  • Nedeljko Radosavljević, Nekoliko izvora o pljevaljskom kraju i Hercegovačkoj mitropoliji pod duhovnom vlašću Vaseljenske patrijaršije (1766-1878), u: Glasnik Zavičajnog muzeja 8-9, Pljevlja 2013, 145-154.
  • Episkopija zahumsko-hercegovačka, Beograd 2006. (zbornik radova)
  • Miloš Blagojević, Zahumsko-hercegovačka episkopija i mitropolija, od osnivanja do kraja XIX veka, Beograd 2009.

Spoljašnje veze[uredi]