Zadužbina

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Jump to navigation Jump to search

Zadužbina u pravom smislu, tj. prema Zakonu o zadužbinama, fondacijama i fondovima [1] jeste pravno lice bez članova kojem je osnivač namenio određenu imovinu (osnovna imovina) radi dobročinog ostvarivanja opštekorisnog cilja ili privatnog interesa, odnosno cilja koji nije zabranjen Ustavom ili zakonom.

U svakodnevnom govoru pod zadužbinom se obično smatra zdanje ili ustanova izgrađena dobrovoljnim prilogom jedne ili više uticajnih osoba. Svaka zadužbina ima svoju posebnu namenu i ciljeve što je određeno voljom zadužbinara. Zadužbine se osnivaju najčešće za zaštitu ugroženih osoba, kao i za razvoj kulture i prosvete.

I pored toga, naziv se očuvao i u slučaju nekih zadužbina, koje nisu sinonim za neko zdanje (npr. Zadužbina Andrejević - izdavanje stručnih knjiga).

Etimologija[uredi]

Nekada se govorilo i pisalo zadušbina, a to je zgrada za nečiji spomen, za-dušu. Serbski ljetopis iz 1823. [2] donosi tu reč:

„...gradi zadušbine...”

Zadužbinarstvo u Srbiji[uredi]

U srednjovekovnoj Srbiji vladari i plemići uobičajeno su podizali crkve i manastire kao zadužbine. Npr., najvažnija zadužbina Stefana Nemanje je Manastir Studenica, Cara Dušana Manastir Svetih arhangela kod Prizrena, dok je Kralj Milutin imao više desetina zadužbina.

Zadužbinarstvo u Srbiji se naročito razvilo posle Prvog svetskog rata. Motivi za to su uglavnom bili plemeniti ".. da bude na polzu srpskoga naroda...", naročito u slučajevima kada Zadužbinar nije imao potomke. No, nažalost, bilo je i slučajeva da su zadužbinari bili ratni profiteri i da su postali zadužbinari na pritisak javnog mnjenja.

Posle Drugog svetskog rata vrlo često se nije poštovala volja zadužbinara i zadužbinama se menjala namena.

Poslednjih godina pitanje zadužbinarstva ponovo dobija na značaju.[3][4]

Vraćanje imovine koje je zadužbinama bila oduzimana posle Drugog svetskog rata bilo je predviđeno Zakonom o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju (o restituciji) koji je u Srbiji usvojen 2011. godine. Međutim, u praksi ovo nije zaživelo (do kraja 2017. godine vraćena je samo imovina zadužbini Nikole Spasića), jer su zadužbine nakon nacionalizacije njihove imovine mahom bivale ugašene te nije bilo kome vratiti oduzetu imovinu. S druge strane zadužbinari su često svoju imovinu na upravljanje ostavljali Univerzitetu, Matici srpskoj, Akadamiji nauka i dr. organizacijama od ugleda, ali te organizacije po ovom zakonu nisu dobile mogućnost da im ova imovina bude vraćena. Stoga su, na osnovu ideje da bi i ova imovina trebala biti vraćena svrsi kojoj su joj namenili njeni darodavci, pojavili predlozi donošenja posebnog propisa koji ovo omogućio, ali su one za sada (kraja 2017. godine) ostale u domenu razmatranja.

Galerija beogradskih zadužbina[uredi]

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. ^ http://www.kultura.sr.gov.yu/download/ZAKON_O_ZADUZBINAMA_FONDACIJAMA_I_FONDOVIMA.doc
  2. ^ CRNOGORSKE I PRIMORSKE TEME U PRVIH STO BROJEVA LETOPISA MATICE SRPSKE, SERBSKI LjETOPIS ZA GOD 1838., god. 12, knjiga 43. ČASTICA ČETVRTA, str 63. Novi Sad: Matica srpska, Bačko vladičanstvo i Mitropolija crnogorsko-primorska. 2003. 
  3. ^ Nikola Spasić bio jači čak i od Nobela („Večernje novosti“, 17. septembar 2013)
  4. ^ Zadužbinari davali prema dubini džepa („Večernje novosti“, 19. septembar 2013)

Literatura i izvori[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]