Zemunsko groblje na Gardošu

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Zemunsko groblje na Gardošu
Zemunsko groblje na Gardošu u Zemunu
Zemunsko groblje na Gardošu u Zemunu


Informacije
Lokacija Srbija Zemun-Beograd, Srbija
Koordinate 44°84′86″N, 20°40′75″E
Status Spomenik kulture
Sagrađena pre 1740./1841.
Vlasnik Grad Beograd
Upravljanje JKP „Pogrebne usluge“ Beograd

Zemunsko groblje na Gardošu je spomenik kulture i nalazi se u Zemunu na Gardošu oivičeno ulicama Sibinjanin Janka i Grobljanske.

Uvod[uredi]

Zemunsko groblje na Gardošu osnovano je pre 1740. godine, prema starijim planovima koji se odnose na taj period. Već sredinom 18. veka na platou Gardoškog brega prostorno je oformljen kompleks koji čine dva groblja, za tri konfensije: pravoslavno, katoličko i jevrejsko, koja su i danas u funkciji. Odbrambeni zid sa puškarnicama i bastionima iz 1841. godine, sačuvan kao ograda groblja, predstavlja jedan od poslednjih očuvanih delova gradskog bedema kojim je nekada bio okružen ceo Zemun.

Istorijat[uredi]

Zemunsko groblje (pravoslavno, rimokatoličko i jevrejsko) na Gardošu se nalazi na lesnom platou iznad starog dela grada i obale Dunava. Zasnovano je posle proterivanja turske vlasti i ulaska naselja u sastav Austrije (1717), za rimokatolike. Krajem XVIII veka na platou je preseljeno staro pravoslavno i na istom mestu su oba groblja i danas, uključujući i jevrejsko koje je nastalo posle 1739. godine.[1]Do sredine XX veka groblje je ispunilo današnji prostor organi vlasti su počeli razmišljati o otvaranju novog groblja. Međutim, zamisao je ostvarena posle II svetskog rata i ono služi potrebama znatnog dela Beograda. Korišćenje starog groblja je nastavljeno, mada je bilo reči da se sahranjuju umrli samo porodica koje poseduju grobna mesta. Pitanje je i dalje aktuelno jer treba sačuvati veliki broj grobova značajnih ličnosti i spomen-obeležja koja imaju istorijsku i umetničku vrednost.

Na pravoslavnom delu groblja su: zaštićena zadužbinska crkva Sv. Dimitrija trgovačke porodice Petrović-Hariš (1876), kapelica porodice Spirta (oko 1911), Palim i umrlim srpskim borcima 1914-1918 (1928), značajna grobna mesta bivše kolonije Grka i Cincara, ruskih emigranata (od 1920), među njima prvih pilota jugoslovenskih putničkih aviona, zatim privrednika, dobrotvora, sveštenika, naučnika, književnika, umetnika i drugih, na kojima se nalazi znatan broj dela poznatih skulptora: Đorđa Jovanovića, Dragomira Arambašića, Vojina Bakića, Petra Palavičinija, Tome Rosandića, Stevana Bodnarova, Periše Milića i drugih. U porti crkve je obeležje na grobu pronađenih građana Zemuna, koji su 1943. stradali u hrvatskom konclogoru Stara Gradiška.

Na katoličkom delu groblja su: kapela (1763) na čijoj se fasadi nalazi nekoliko spomen-ploča, stilska kapelica (1909) apotekarske porodice Treščik, spomenik ratnicima 1914-1918, neogotičko Raspeće (metal) INRI, groblje sestra milosrdnica (od 1887) i školskih sestara (od 1928), spomenici porodica privrednika: Mozer, Gnus, Štrajher, Albreht, Kulundžić, Filipović; porodica graditelja: Jenč, Kapus, Cimerman, Katinčić, Kraus; donjosremskih đakona i župnika: književnik Vilim Korajac (1899), Mato Štrac (1911), dr Alojzije Vincetić (1930), Ivan Šulc (1946); književnika i advokata dr Živka Bertića (), književnika prof. Kazimira Supičića (1938), brodara DDSG i već pomenutih zanimanja. Na delu groblja je zajedničko počivalište Žrtava fašističkog terora, u kojem je sahranjen znatan broj logoraša Starog beogradskog sajmišta na obali Save.[2]

Jevrejsko groblje, jedno od najstarijih u Srbiji, poseduje grobove i obeležja od dolaska Jevreja u austrijski Zemun (od 1739) do naših dana. Kamena obeležja imaju karakteristične oblike, od drevnih (zavetne ploče) do modernih i reprezentativnih, kao što je spomenik na grobnici privrednika Gabrijela Polgara (1915). Na njima se pominju prezimena: Brandajs, Levi, Salamon, Koen, Goldštajn, Hiršl, Hajm, Šer, Veksler i drugi. Među njima su književnik i publicist Oto Bihali-Merin (1993) i brat Pavle (1941), industrijalac Mavro Binder (1927), Moses Albahari (1897) i lekar ppIsak Isahar]] (1912).[3]Na istaknutom mestu je piramida s zapisom Žrtvama fašizma 1941 – 1945. Ona podseća na 540 pripadnika zemunske Jevrejske opštine, koji su život izgubili u logorima Jasenovac i Stara Gradiška.


Veliki broj nadgrobnih spomenika različitih stilskih i ikonografskih osobenosti od prvorazrednog su značaja za hronološko praćenje kontinuiteta kulturnog razvoja ovog dela grada, u rasponu od dva veka.

Izvesno je da grobove značajnih ličnosti i obeležja treba zaštititi, naročito grobna mesta porodica koje su izumrle. Zavod za zaštitu spomenika kulture grada Beograda sačinio je Katalog značajnih grobnih mesta i obeležja i predočio ga je Gradu, Opštini i Upravi groblja. Godine 2007. temeljito je obnovljena devastirana Spirtina kapelica. Potrebno je stalno obnavljanje spomenika i njihova restauracija.

Zemunskom groblju danas preti opasnost od klizišta i laguma koji su ispod njega iskopani još za vreme austrijske i austrougarske vlasti a koji se danas ne namenski koriste što povećava nestabilnost terena.[4]

Galerija[uredi]

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. Miodrag Dabižić, Zemunsko groblje na bregu Gardošu, Godišnjak grada muzeja Beograda knj. XXIII, Beograd 1976.
  2. MIODRAG DABIŽIĆ, Zemunsko groblje na brdu Gardoš (II), Nasleđe 8, ZZSKGB, Beograd 2008
  3. M. Dabižić, Zemunsko groblje, ZZSKGB, Beograd 2105
  4. D. Bukvić, Problem zemunskog počivališta., Politika 28.10.2012., ISSN 0350-4395

Literatura[uredi]

  • Petar St. Marković, Zemun od najstarijih vremena do danas, Štamparija Jove Karamate, Zemun, 1896. god.,
  • Gojko Desnica, Zemun i prvi ustanak (1804-1813), Književni klub „Zemun“, Zemun, 1975.,
  • D. Bukvić, Problem zemunskog počivališta., Politika 28.10.2012., ISSN 0350-4395
  • Željko Škalamera, Staro jezgro Zemuna, tom 5., Zavod za zaštitu spomenika kulture grada, 1966., god.,

Spoljašnje veze[uredi]