Istorija Srbije u srednjem veku

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Ovaj članak je deo serije o istoriji Srbije
Istorija Srbije
Coat of arms of Serbia.svg

Srednjovekovna Srbija obuhvata period od 7. do 15. veka nove ere.

Doseljavanje Srba na Balkan i prva država[uredi]

Bela Srbija i Bela Hrvatska u 6. veku (oko 560. godine), prema knjizi Francisa Dvornika
Seoba Srba na Balkan u 7. veku, prema mišljenju o položaju Bele Srbije u Lužici i Polablju
Seoba Srba na Balkan u 7. veku, prema mišljenju o položaju Bele Srbije u današnjoj zapadnoj Ukrajini

Stalni varvarski napadi na Istočno rimsko carstvo (Vizantiju) trajali su od 4. veka. Nauka nije pouzdano utvrdila koji su sve narodi učestvovali u pojedinim napadima tih varvara. Pisani izvori govore o napadima Huna, Skita, Gota, Bugara i drugih. Pretpostavlja se da su u nekim od tih napada učestvovali i Sloveni. Početkom 6. veka za vreme vladavine Justina I (518—527) prvi put se spominje jedan napad koji su nesumnjivo izvršili Sloveni, odnosno oni se tada spominju pod imenom Anti. Anti su bili deo Slovena koji je živeo u stepama severno od ušća Dunava. Vojska vizantijskog cara Justinijana I (527—565) nastavila je nekoliko decenija da se suprostavlja pljačkaškim prelascima Anta i Sklavina na levu obalu Dunava, to jest na teritoriju Vizantije. Tako se na donjem toku Dunava u 6. veku još držala stara rimska granica, limes. Kao vizantijski plaćenici neki Anti su čak ratovali i protiv Gota u Italiji u vreme Justinijanove vladavine.[1]

Vizantijski pisci su zapisali da su polovinom 6. veka Sklavini (Sloveni) žestoko pljačkali Vizantiju. U tim velikim napadima vojske Slavena su doprle do samog Carigrada na istoku, a na zapadu su opljačkale Dalmaciju. Tada je zabeleženo i da su posle jednog pohoda Sloveni ostali da provedu zimu 550-551. na tlu Vizanije. To je izgleda pokazalo želju Slovena da se nasele na Balkanu, a ne samo da ga pljačkaju. Ubrzo posle toga 558. godine pojavili su se i Avari, prvo kao saveznici, a zatim kao novi neprijatelji Vizantije. Dugotrajni otvoreni sukob Avara i Vizantije počeo je 579. napadom Avara na Sirmijum, a zatim Singidunum i Viminacijum. U vreme dugotrajne Avarske opsade Sirmijuma, Slaveni su tri godine ubijajući i pljačkajući boravili na tlu Vizantije.[2] To je jasno pokazalo želju Slovena da trajno preuzmu teritorije Vizantije i nasele se na Balkanu. U drugoj polovini 6. veka zajednički avarsko-sklavinski odredi pljačkali su po Trakiji, Makedoniji i ugrožavali Solun.

Vizantijski car Mavrikije (582-602) odlučio je da organizuje veliki rat i zaustavi Slovenske prelaske južno od Dunava. Tzv. Podunavska ekspedicija (592-602) završila se porazom Vizantije, ali i pobunom u Vizantiji i zbacivanjem cara Mavrikija. Početkom 7. veka vizantijski izvori beleže da je narod Slovena pustošio Tesaliju, Heladu, Ahaju, Epir, pa čak prelazio i na ostrva u Egejskom moru i u Malu Aziju. Od tada se kod vizantijskih pisaca pojavljuju i pojedinačna imena slovenskih plemena koja su naseljavala područja oko Soluna, Tesaliju i druge predele. Velike napade Sloveni su vršili na Solun od 611. godine, a u tim napadima učestvovala su slovenska plemena Draguvita, Sagudata, Velegezita, Vajunita i Verzita. Vrhunac napada Avara i Slovena na Vizantiju bila je njihova zajednička opsada Carigrad u julu i avgustu 626. godine, ali taj napad je bio koban po Avare. Oni su poraženi i ubrzo su počeli njihovi sukobi sa Slovenima, ali i unutaravarski sukobi koji su doveli do raspada Avarskog kaganata u Panonskoj niziji oko 630. Od tada slovenska plemena samostalno naseljavaju Balkansko poluostrvo i oduzimaju teritorije od Vizantije. Područja koja su Sloveni naselili vizantijski izvori nazivaju "Sklavinije". Sklavinije su, po svoj prilici, počeci slovenskih kneževina.

U završnom periodu naseljavanja Slovena iz današnje istočne Nemačke i Češke oko 631. godine na Balkan se doselio i veći plemenski savez Srba.[3] Kako je kasnije zabeležio car Konstantin VII Porfirogenit u vreme cara Iraklija (610—641) doselili su se i Srbi na Balkan. On je zapisao da su se Srbi prvo naselili kod Soluna a da se po njima nazvala Servija, zapadno od Soluna. On piše kako su Srbi bili nezadovoljni i otišli do Dunava, a zatim ponovo po odobrenju cara Iraklija naselili opustele predele na Balkanu u kojima žive i u njegovo vreme u 10. veku.

Iz pisanja Konstantina VII Porfirogenita vidi se da je Stara Srbija nastavila da postoji severnije od Mađarske posle seobe dela Srba na Balkan.[4] To potvrđuju i drugi izvozi koji govore o Srbima od 631/632. na istoku današnje Nemačke i u Češkoj.

Posle slovenskog naseljavanja, i dolazak Bugara na Balkansko poluostrvo imao je trajne istorijske posledice na život Vizantije i Srba. Neslovenski preci Bugara, koji se u nauci zovu Protobugari, nomadi i konjanici, prešli su Dunav 680. godine i na teritoriji između Dunava i planine Balkana nametnuli se kao gospodari slovenskom stanovništvu koje je živelo u osam plemenskih oblasti. Stapanje slovenskog i protobugarskog življa teklo je brzo, i čini se bez posebnih prepreka. Njihova država već u drugoj polovini 8. veka ustremila se na jug, težeći da se proširi na slovensko stanovništvo, koje je živelo u Trakiji. Poluvekovni bugarsko-vizantijski rat, vođen sa promenljivom srećom, ustalio je granicu između ove dve države. Posle toga bugarska ekspanzija usmerava se na zapad i najkasnije u prvoj polovini 9. veka Bugari počinju da se sukobljavaju oko teritorija sa Srbima. Misli se da su napadi Bugara uticala na čvršće povezivanje srpskih plemena oko vladara plemenskog saveza i na stvaranje prve srpske države u 9. veku.[5]

Srbija kneza Petra Gojnikovića krajem 9. veka

O najranijem životu Srba u centralnim oblastima Balkanskog poluostrva veoma malo se zna. Oni su u prvo vreme verovatno nastavili da postoje kao plemenski savez. Vladarski sin koji je doveo Srbe na Balkan, a čije ime Konstantin VII Porfirogenit nije zapisao i zato se on se često navodi kao nepoznati knez umro je prema istom izvoru pre dolaska Bugara (tj. pre 680. godine). Posle njega srpskim plemenima vladali su njegov sin, unuk, pa redom arhonti od istog roda. Porfirogenitovo arhonti se obično prevodi kao kneževi. Tom vladarskom rodu pripadali su i Porfirogenitu najraniji po imenu poznati srpski vladari: Višeslav, Radoslav, Prosigoj i Vlastimir.

Prema istom vizantijskom izvoru iz 10. veka, Bugari i Srbi su živeli mirno, pokoravajući se carevima Vizantije, sve dok bugarski kan Presijam nije napao srpskog kneza Vlastimira. Rat je trajao tri godine. Svakako je bio u vreme vladavine Presijama između 836. i 852. godine i u njemu je bugarski kan izgubio „većinu svoje vojske“. To govori o snazi Vlastimirove vojske i države za koju se zna da je obuhvatala i delove današnje Hercegovine. Upravo za vladavinu Vlastimira se najčešće misli da je to vreme kada je završeno pretvaranje plemenskog saveza Srba u državu.

Vlastimira su nasledili sinovi: Mutimir, Strojimir i Gojnik. I oni su imali da izdrže bugarski napad. Bugarsku vojsku je možda predvodio Vladimir, sin kana Borisa. Bugari nisu imali uspeha u tom ratu i Vlastimir sa dvanaest bugarskih velmoža (boljara) pao je u srpsko zarobljeništvo. Srpski vladar ih je oslobodio i posle toga je zavladao mir. Knez Mutimir vladao je do oko 891. godine. To je doba kada je Vizantija bila još jaka i kada je držala celu istočnu jadransku obalu. Vlast vizantijskog cara i dalje su priznavali slovenski kneževi, a to se dokazuje time što su oni, kao vizantijski vojnici, ratovali u južnoj Italiji.

Više od dva veka istorije prve srpske države, koji počinju od vladavine Vlastimira (u prvoj polovini 9. veka), obeležili su prvo uspešni ratovi Vlastimira i njegovih sinova protiv Bugara, a posle toga od kraja 9. veka u unutrašnje sukobe Mutimirovih potomaka, to jest sinova (Pribislava, Brana, Stefana); unuka Petra (Gojnikovog sina), Klonimira (Strojimirovog sina), Pavla (Branovog sina), Zaharija (Pribislavljevog sina) i praunuka Časlava (Klanimirovog sina) za vrhovnu vlast u Srbiji mešali su se Bugari i Vizantija. Obe države su nastojale da postave sebi naklonjene osobe na mesto vladara u Srbiji i tako više utiču na nju.

Tokom tog perioda dugotrajna vladavina Petra Gojnikovića (od oko 892. do 917. ili 918) bila je jedan od dužih perioda u kojima je srpski vladar uspevao da sačuva svoju državu, ali se završila tako što je Simeon (893-927) poslao bugarsku vojsku koja je na prevaru zarobila kneza Petra, a na vlast postavila kneza Pavla Branovića.[6] Konačno, car Simeon je osvojio Srbiju i pripojio je Bugarskoj verovatno 924. Car je umro 927. i Srbija se oslobodima verovatno 927. ili 928. pod vladavinom Časlava. Došlo je do obnove srpske države pod vladavinom Časlava, koji je prema caru Konstantinu Porfirogenitu bio štićenika vizantijskog cara. Zapadna granica Časlavljeve države dolazila je do župa Pliva, Livno i Imota, a severna je obuhvatala i današnje područje grada Tuzla, to jest bila je južnije od Save. Ne može se pouzdano utvrditi gde se istočna granica nalazila na Zapadnoj Moravi. Časlav je poginuo u borbi protiv Mađara na severu svoje države obično se procenjuje da se to dogodilo oko 950. godine. Sa smrću Časlava izumrla i prva vladarska porodica kod balkanskih Srba.

Pokrštavanje Srba[uredi]

Glavni članak: Pokrštavanje Slovena
Glavni članak: Pokrštavanje Srba
Verska mapa teritorije današnje Srbije u vreme Velikog raskola 1054. godine

Prva faza hristanizacije Srba veoma je malo poznata. Pretposavlja se da su prvi misionari među Srbe dolazili od 7. veka iz primorskih hrišćanskih središta i da su upotrebljavali latinski jezik. U početku oni nisu postizali veći uspeh. Tek u vreme vladavine Mutimira u drugoj polovini 9. veka Srbi su primili hrišćanstvo. Kao najvažnija potvrda za to u nauci se uzima pojava prvih hrišćanskih svetačkih imena kod Srba. Zna se da su Vlastimirovi unuci dobili imena: Stefan (Mutimirov sin) i Petar (Gojnikov sin). Oni su verovatno rođeni između 867. i 873. godine, to jest tada je došlo do pokrštavanja vladarske porodice kod Srba. U to vreme su kao misionari među Srbe dolazili i učenici Ćirila i Metodija. A papa Jovan VIII je posle pokrštavanja srpskog vladarskog roda poslao 873. pismo srpskom vladaru Mutimiru u kome ga pozva da se sa narodom potčini Panonskoj dijecezi, kojom je upravljao arhiepiskop Metodije.[7]

Izgleda da je hrišćanstvo najpre primio vladajući sloj srpskog društva i njima bliži deo običnih ljudi, a da je veliki deo stanovništva dugo zadržao svoju staru slovensku pagansku religiju. Pretpostavlja se da su nastanak i praznovanje porodičnog praznika „slave“ - kod Srba, u stvari izmenjeni oblici starog poštovanja predaka (kult predaka). Verovatno je to izmirenje paganskog verovanja i nove hrišćanske religije sasvim prihvaćeno tek za vreme sv. Save i ono se odnosilo na vernike autokefalne Srpske arhiepiskopije osnovane 1219. godine.

Od Samuila do Nemanje[uredi]

Nekoliko decenije posle smrti Časlava Srbija je sačuvala samostalnost. Kraj samostalnosti Srbije približio se 976. godine kada je u zapadnoj Makedoniji počeo ustanak protiv Vizantije. Vođa te pobune Samuilo je obnovio Bugarsko carstvo. On je svojoj državi verovatno poslednjih godina 10. veka pripojio i Srbiju.[8] Vizantija je vodila dugotrajni rat protiv Samuilovog carstva. Kada je konačno uništeno slovensko carstvo koje je stvorio Samuilo i srpske države, koje su bile u njemu Raška, Zahumlje i Duklja postale su vazalne oblasti Vizantije 1018. Nakon toga Sloveni u srpskim zemljama podigli su nekoliko pobuna u nameri da se oslobode vazalnog odnosa prema Vuzantiji u 11. veku. U Zeti je Stefan Vojislav uspeo da protera Vizantince. Nasuprot tome pobune u Pomoravlju i Raškoj bile su ugušene, a raški župani su morali prihvatati da priznaju vrhovnu vlast vizantijskog cara.[9]

Raška kao vazal Vizantije[uredi]

Sličan položaj Raška je zadržala prema Vizantiji kroz ceo 11. vek i 12. vek. Posle poraza Vizantije od Normana kod Drača 1081. godine, zetski kralj Konstantin Bodin je kratkotrajno nametnuo svoju vlast Raškoj. Njegov namesnik u Raškoj župan Vukan nekoliko godina je ratovao protiv vizantijskog cara Aleksija I Komnina, ali je morao priznati vrhovnu vlast Vizantije 1093.[10] Vukanovi naslednici pokušavali su uz podršku Ugarske da se osamostale u vreme vizantijsko-ugarskog rata (1127—1129) i kasnije, ali nisu uspeli.[11]

Veliki rat protiv cara Manojla I Komnina vodio je srpski veliki župan Uroš II, verovatno unuk Vukanovog brata župana Marka. Vizantijski car je posle žestoke bitke na Tari (1150. godine) nametnuo srpskom županu „dvostruko veći jaram pokornosti nego pre”, kako beleži vizantijski dvorski pisac. Teret koji su vazali preuzimali prema vizantijskom caru prvenstveno se odnosio na slanje pomoćne vojske u ratove koje je Vizantija vodila, a posle bitke na Tari veliki župan je morao poslati 500 umesto ranijih 300 vojnika caru kada ratuje u Aziji. U ratovima u Evropi Srbi su caru morali poslati 2000 vojnika. [12]

Naslednik Uroša II na prestolu, njegov brat Desa, takođe je pokušavao da se oslobodi vazalskih obaveza prema Vizantiji. U tom cilju nastojao je da obezbedi i pomoć ugarskog i nemačkog vladara, ali ga je upravo to koštalo vladarskog trona. Vizantinci su ga zarobili kao izdajnika i odveli u Carigrad. Izgleda da je kasnije, on nekako uspeo da se vrati u zemlju. Postoji podatak da je umro u Trebinju i da je sahranjen u manastiru Sv. Petra u Polju.[13]

Početak dinastije Nemanjića[uredi]

Posle smenjivanja Dese, a u vreme vizantijsko-ugarskog rata kod Zemuna 1165. godine verovatno je veliki župan u Raškoj bio Tihomir stariji brat Stefana Nemanje I, rodonačelnika dinastije Nemanjića. Tihomir i Nemanja I su izgleda bili potomci velikog župana Vukana, ili Stefana Vukana, ali svakako su bili bliski srodnici prethodnih velikih župana Raške. Stefan Nemanja I se rodio u Ribnici (Zeta), gde je njegov otac Zavida izbegao sa porodicom zbog sukoba sa srodnicima oko vlasti. Nemanju I su krstili najpre latinski, a po odlasku u Ras, u crkvi Sv. Petra i Pavla pravoslavni sveštenici.

U vreme kada je Tihomir, Nemanjin najstariji brat bio raški veliki župan (oko 1165), Nemanja I je bio oblasni gospodar. Upravljao je Toplicom, Ibrom, Rasinom i Reke. Posle susreta sa vizantijskim carem Manojlom I Komninom, Nemanja I je dobio na dar Dubočicu (oblast oko Leskovca).[14] Kako se to često dešava kada je u pitanju deoba vlasti među braćom, velikim županom i oblasnim gospodarima, pojavilo se ozbiljno neslaganje.

Arhangel Mihailo je zaštitnik loze Nemanjića.

Veliki župan Stefan Nemanja I[uredi]

Glavni članak: Stefan Nemanja
Stefan Nemanja

Stefan Nemanja I nije želeo da njegov stariji brat trajno ostane veliki župan. Podigao je pobunu protiv Tihomira i postao veliki župan krajem 1165. ili 1166. godine.[15] Da bi zadržao velikožupansku vlast morao je da porazi vojsku braće Tihomira, Stracimira i Miroslava, koje su pomagali i Vizantinci. Sa velikožupanskog mesta Nemanja I je, kao i njegovi prethodnici, nastojao da se oslobodi potčinjenosti Vizantiji. Učinilo mu se da vizantijsko-mletački rat 11711172. godine pruža za to pogodnu priliku. Međutim, rat je srećno okončan po Vizantiju, što je omogućilo caru Manojlu I da izvrši pohod na Srbiju. Nemanja I je izbegavao otvoreni rat i pregovarao je sa carem. Obećao je caru vernost u ispunjavanju vazalnih ovbaveza, ali je bio odveden da kao zarobljenik u Carigradu ukrasi carev trijumf.[16] Car mu je dopusti da se vrati u Rašku i njome upravlja kao veliki župan, a on je ostao lojalan caru Manojlu I do njegove smrti 1180.

Posle smrti cara Manojla I Vizantija je zapala u unutrašnje sukobe oko vlasti što su iskoristili njeni severni susedi, pa i Nemanja I. Ugari su u zimu 1180-1181. preoteli Dalmaciju i Srem od Vizantije, a od 1183. godine u savezu sa njima i Stefan Nemanja I je širio svoju državu.[17]

Do početka 1186. izgleda da je osvojio Duklju sa primorskim gradovima: Danj, Sarda, Drivast, Skadar, Svač, Ulcinj, Bar i Kotor. U Zahumlju je kao njegov namesnik upravljao knez Miroslav, Nemanjin brat, a za njega je kasnije napisano čuveno Miroslavljevo jevanđelje. Knez Miroslav je pokušao osvojiti i Dubrovnik, ali nije uspeo. Sukob sa Dubrovnikom je završen potpisivanjem mirovnog ugovora 27. septembra 1186. kojim su uređena pitanja teritorija i trgovine.[18][19]

Širenje vlasti Raške na većinu srpskih zemalja[uredi]

Nemanjina država 1184. godine

Dalje širenje svoje države Nemanja je usmerio na jug. Do 1190. godine osvojio je Metohiju (Patkovo, Hvosno, Podrimlje, Kostrc, Draškovina) s prizrenskom oblašću, zatim Kosovo (Lab, Lipljan, Sitnica), Skoplje i teritoriju na gornjem toku Vardara (Gornji i Donji Polog). Na istoku Nemanja je pripojio svojoj državi zemlje oko Đunisa (Zagrlata), Niš, Dubočicu, Vranje i Moravu (Binačka Morava). Pod njegovu kontrolu došla je i teritorija između Zapadne i Velike Morave (Levač, Belica, Lepenica). Nemanjina država izlazila je na Jadransko more od današnjeg Omiša, na severu do Lješa, na jugu. Nemanjin biograf, njegov sin Stefan Prvovenčani navodi da je Nemanja osvojio i vizantijske gradove Pernik, Zemln (Zemen), Velbužd (Ćustendil), Žitomisk i Stob. Vizantijski car Isak II Anđeo je pokušao da povrati otete zemlje, ali i pored pobede nije uspeo.

Stefan Prvovenčani. Prvi kralj iz porodice Nemanjića[uredi]

Glavni članak: Stefan Prvovenčani

Nemanja I je sklapanjem mira sa Vizantijom 1190. dobio najveći deo teritorija koje je pripojio i rat 1180-1190. godine i stvarnu nezavisnost. Pored toga, sin Stefana Nemanje I, Stefan Nemanja II sklopio je brak sa vizantijskom princezom Jevdokijom. Tako je Nemanja II postao je zet vizantijske vladarske porodice i dobio visoko vizantijsko dvorsko zvanje „sevastokratora”.[20] Posle toga u aprilu 1195. tast Stefana Nemanje II je postao car, a verovatno sledeće 1196. Stefan Nemanja I je sazvao sabor na kome se dobrovoljno povukao sa vladarskog trona u korist sina Stefana Nemanje II. Nemanja I se zamonašio pod imenom Simeon u Studenici, a posle se pridružio sinu Savi na Svetoj gori gde su podigli manastir Hilandar.[21]

Veliki župan Stefan Nemanja II, je posle smrti oca došao u sukob sa starijim bratom Vukanom, koji je upravljao u Zeti. U tom sukobu Stefan Nemanja II je privremeno bio zbačen sa vlasti 1202. ili 1203. godine, ali je 1204. ili 1205. uspeo da se vrati na presto.[22] U vreme vladavine Stefana Nemanje II rimski papa je pristao da srpskom vladaru pošalje kraljevsku krunu i Stefan Nemanja II je krunisan 1217. godine kao prvi kralj iz porodice Nemanjić a zato je kasnije postao poznat po nadimku Prvovenčani.[23]

Uspon kraljevstva[uredi]

Vladarima iz dinastije Nemanjića savremenici su pripisivali božanska svojstva i slavili ih kao svetitelje. Najpre je stvoren kult Stefana Nemanje i njegovog sina Rastka. I jedan i drugi ubrajaju se u najistaknutije državnike srpske prošlosti. Nemanja je bio rodonačelnik dinastije Nemanjića i osnivač Srpske države, a Sava - osnivač samostalne srpske crkve i njen prvi arhiepiskop. Uzdizanje Stefana Nemanje i arhiepiskopa Save u red svetitelja najviše je koristilo njihovim naslednicima na srpskom prestolu. Ovim činom udareni su temelji dugoj vladavini Nemanjića. Crkveni kult, odnosno proslavljanje Stefana Nemanje i arhiepiskopa Save kao svetitelja, prenosilo se na ceo vladarski rod Nemanjiža. Isticalo se da vladari iz ove dinastije vode poreklo od "svetorodnog korena". Zato se dinastija Nemanjiža naziva svetorodnom. Srpskim zemljama Nemanjići su vladali dva veka. Veliki župan Stefan Nemanja počeo je da vlada 1166. godine, a car Uroš, poslednji vladar iz dinastije Nemanjića, umro je 1371. godine.U momentu Stefanovog konačnog ustoličenja na čelu srpske države, počelo je jedno novo razdoblje ne samo u srpskoj istoriji, nego i u istoriji čitavog Balkanskog poluostrva. Rušenje Vizantijskog carstva pod naletima krstaša (četvrti krstaški rat) 1204. godine i nastanak više novih država na tlu stare imperije promenio je odnos snaga na jugoistoku Evrope. Ceo Balkan podelio se na dva sveta. S jedne strane stajale su one države koje su pripadale vizantijskoj kulturi (Srbija i Bugarska). S druge strane nalazile su se nove države latinskih krstaša ili male grčke države. Otuda je i proistekla Stefanova prozapadna politika. Najvažniji korak u ovom svom opredeljenju Stefan je učinio kada se 1208. oženio po drugi put i to venecijanskom princezom Anom Dandolo.

Njegova prva žena bila je vizantijska princeza Evdokija. Oba braka sklopljena su iz političkih pobuda. Ovaj drugi jasno pokazuje kojim putem je Stefan bio nameran da krene.

Prvi Stefanov pokušaj da od rimskog pape Inoćentija III dobije kraljevsku krunu nije uspeo. Ali, njegova upornost se isplatila 1217. godine. Stefanov brat Sava je te godine poslao u Rim svog učenika Metodija koji od pape Honorija III dobija blagoslov za krunisanje. Na saboru u manastiru Žiči, Sava je krunisao svoga brata Stefana krunom donetom iz Rima. Stefan je postao prvi srpski kralj, i zato je dobio nadimak Prvovenčani.

Autokefalnost Srpske pravoslavne crkve[uredi]

Freska Svetog Save, Kraljeva crkva u manastiru Studenica, iz 1314.
Zakonopravilo svetog Save, Ilovički prepis iz 1262.

Događaj koji je imao još presudniji značaj od proglašenja Srbije za kraljevinu, bilo je stvaranje srpske autokefalne (samostalne) pravoslavne crkve. Ključnu ulogu u ovoj možda najdalekosežnijoj odluci u srpskoj istoriji imao je Sava Nemanjić. Godine 1219. Sava odlazi u Nikeju. Od vizantijskog cara Teodora I Laskarisa i patrijarha Manojla Sarantena Haritopula uspeva da dobije blagoslov za samostalnu srpsku crkvu. To je značilo da srpski episkopi stiču pravo da biraju svog arhiepiskopa. Prvi srpski arhiepiskop postao je Sava u proleće 1219. godine. On je postavio temelje srpskog pravoslavlja i u duhovnom i u organizacionom smislu. To pravoslavlje poznajemo i prihvatamo i u današnje vreme.

Sava je uradio veliki posao u učvršćivanju organizacije srpske države i crkve, pa je u tu svrhu sastavio prvi ustav u Srbiji i u Evropi - Zakonopravilo. Zakonopravilo svetog Save iz 1219. godine je bilo prvi srpski ustav[traži se izvor]. Zakonopravilo.[24] je uređivalo veliku oblast društvenih odnosa, kako crkvenih tako i građanskih[25] Deo Zakonopravila koji se odnosio na crkveno pravo sačinjavali su: Sinopsis Stefana Efeskog, Nomokanon Jovana Sholastika, Nomokanon u 14 naslova, Pravila svetih apostola, Pravila svetih otaca, Odluke Vaseljenskih i Pomesnih sabora i Mojsijevo zakonodavstvo (3. i 5. knjiga Mojsijeva). Deo koji se odnosio na Građansko pravo sačinjavali su: Izvodi iz Novela Justinijanovih (oko 550), pravni zbornik koji je sastavio Jovan Sholastik, Collectio tripartita, zbirka zakona iz Justinijanovog zakonodavstva[26] i Prohiron (Zakon gradski) iz 879. godine, zbornik vizantijskog građanskog, krivičnog i procesnog prava. Presađivanjem (recepcijom) rimsko-vizantijskog prava Srbija je postala sastavni deo evropske i hrišćanske civilizacije.

Kralj Radoslav[uredi]

Glavni članak: Stefan Radoslav

Posle smrti prvog srpskog kralja, Stefana Prvovenčanog 1228. na srpski presto je došao njegov stariji sin Radoslav, po izričitoj očevoj volji. Njegova kratka vladavina (1228—1233) bila je ispunjena unutrašnjim nesporazumima i borbama. Radoslav je bio oženjen kćeri Jovana I Anđela, epirskog vladara. Verovatno je neočekivani preokret u spoljnjoj politici Srbije pod novim kraljem, sa Zapada na Istok, uzdrmao stabilnost nekadašnje Stefanove države.

Srpska vlastela nikako nije mogla da prihvati vizantijsku politiku kralja Radoslava. Nezadovoljstvo srpskih feudalnih gospodara završilo se tako što je Radoslav zbačen sa prestola. Na njegovo mesto došao je Stefanov mlađi sin Vladislav. Radoslav se kasnije zamonašio, a kad je umro Sava ga je sahranio u manastiru Studenici.

Kralj Vladislav[uredi]

Glavni članak: Kralj Vladislav
Sv.Simeon Srpski i Sv.Stefan Prvovenčani i Sv. Vladislav (manastir Krušedol)

I ponovo je promena na srpskom tronu promenila srpsku spoljnu politiku. Vladislav je tražio i našao oslonac u Bugarskoj. Oženio se bugarskom princezom Beloslavom, kćeri Jovana II Asena. Ubrzo je i Sava otišao sa mesta srpskog arhiepiskopa. Na saboru u Žiči on se povukao ostavljajući svoje mesto učeniku Arseniju. Sava je napustio Srbiju i ponovo krenuo na Istok. Obišao je Palestinu, Aleksandriju i Nikeju. Umro je u Trnovu 14. januara 1236. godine. Uz velike muke i protivljenja svog tasta, Vladislav je uspeo da Savine mošti vrati u Srbiju i sahrani ga u kraljevskom manastiru Mileševi iduće, 1237. godine. Vladavina kralja Vladislava trajala je tačno deset godina. Oslonjen na Bugarsku, Vladislav je trajao koliko i njegov glavni saveznik.

Kralj Uroš I[uredi]

Glavni članak: Stefan Uroš I
Kralj Uroš İ
Vizantijsko carstvo 1265. godine

Sa prodorom Mongola u Ugarsku i Srbiju, njegova vlast je počela da posrće. Još jedanput je srpska vlastela odredila sudbinu prestola. Ustala je protiv Vladislava, uspela da ga zbaci i da dovede na vlast trećeg sina Stefana Prvovenčanog, Uroša I. Sve se to odigralo 1243. godine. Uroš je na čelu srpske kraljevine ostao više od trideset godina. Za sve to vreme gledao je kako se prilike na Balkanskom poluostrvu iz osnova menjaju. Vizantija je obnovljena 1261, a Ugarska je naglo počela da izrasta u silu prvog reda. Srbija, mada pritisnuta i sa severa i sa juga, bila je dovoljno velika država da neposredne opasnosti nije bilo. Uroš je vodio politiku koliko na prvi pogled pomirljivu prema susedima toliko i smišljenu.

U prvom periodu svoje vladavine obezbedio je granice srpske države. Naročito su značajni njegovi odnosi sa Dubrovnikom. Nekoliko puta su se pogoršavali i ponovo uspostavljali. U dva maha Uroš je i napadao grad i na taj način primoravao Dubrovčane na poštovanje drevnih obaveza prema srpskom vladaru. Uroš je bio dovoljno umešan da su ga smatrali prijateljem Nikejskog carstva, mada sam nikejski car nikada nije bio sasvim uveren u Uroševe prave namere.

Sredinom trinaestog veka Srbiji je najveća opasnost pretila od Bugarske. Ali, ni ta opasnost nije izrasla u otvoreni sukob. Pritisak je dolazio i sa severa i sa jugozapada, ali je posle smrti bugarskog cara Mihaila Asena, polako jenjavao.

Ali, Uroš nije na svim stranama bio tako uspešan. Njegov najveći promašaj bio je napad na Mačvu 1267—1268, kada ga je mačvanski gospodar uz pomoć ugarskog kralja Bele IV porazio i zarobio. Srpski kralj se morao otkupiti da bi se vratio u svoju kraljevinu. Kao znak pomirenja posle ovog neuspeha, Urošev sin Dragutin oženio se ugarskom princezom Katalinom, verovatno oko 1270. godine. Uroš je ponovo zaratio sa Dubrovnikom 1275. Iako je pobedio Dubrovčane, na insistiranje venecijanskog dužda mir je ponovo uspostavljen.

Kralj Dragutin[uredi]

Glavni članak: Kralj Dragutin

Uroša je zbacio sa prestola njegov sin Dragutin duboko nezadovoljan očevim nepoverenjem. Dragutin je uporno zahtevao vlast u jednoj srpskoj oblasti. Budući da mu otac nikako nije izlazio u susret Dragutin je zaratio sa ocem i pobedio ga. Uz majčin oprost, postao je srpski kralj 1276. godine. Poraženi otac se zamonašio i umro već naredne godine. Dragutin nije dugo ostao na vlasti. Pao je nesrećno sa konja na Jelači 1282. Ostao je obogaljen. Razočaran i fizički i moralno ubrzo je odstupio sa prestola u korist svog mlađeg brata Milutina. Promena na srpskom tronu odigrala se na saboru u Deževi.

Kralj Uroš II Milutin[uredi]

Glavni članak: Stefan Uroš II Milutin
Kralj Uroš II Milutin

Najduža vladavina jednog vladara u srpskoj istoriji srednjeg veka bila je upravo Milutinova. On je proveo na tronu bezmalo četrdeset godina (1282—1321). Na samom početku, Milutin je došao u sukob sa bratom Dragutinom. I taj sukob trajao je do kraja trinaestog stoleća i preneo se u novi, četrnaesti vek. Nije pouzdano utvrđen tačan datum pomirenja između braće, ali se zna da su 1313. delovali zajedno. Ne zadugo posle pomirenja, Dragutin je umro ostavljajući svoje oblasti sinu Vladislavu. Milutin je to iskoristio, napao sinovca, pobedio ga, bacio u zatočeništvo i zauzeo Rudnik, rudarsko naselje Lipnik, grad Mačvu i verovatno Beograd.

To je dovelo do pogoršanja odnosa između Milutina i ugarskog kralja Karla Roberta. Prvo je ugarska vojska prodrla u Srbiju 1319. zauzimajući sve bivše Dragutinove posede i prodirući dolinom Kolubare. Ali, ugarski uspesi bili su kratkog daha. U protivudaru Milutin je povratio deo zauzetih zemalja. Tako je u proleće 1320. Karlo Robert ipak uspeo da sačuva Mačvu pod svojom upravom.

I Milutin je imao muka sa Dubrovnikom. Ratovao je sa Dubrovčanima 1317, ali se ne zna pod kojim uslovima je zaključeno primirje. Jedino je sigurno da je Milutin ostao dužan oko 4.000 perpera dubrovačkim trgovcima i da je izmirenje toga duga razvlačio sve do 1318. kada su Dubrovčani dobili dozvolu da slobodno trguju u Srbiji.

Srpski kralj morao je da odoli i naletima albanskih velikaša koji su, kao katolici, poslušali rimskog papu u zapovesti da zbace Milutina 1319. godine. Nažalost ishod ove akcije ostao je nepoznat, ali je malo verovatno da je imala velikog uspeha. Još jednom je Milutin uspeo da se sačuva, ovoga puta uz pomoć epirskog despota Tome.

Ono što je najvrednije iz dugogodinje vlasti kralja Milutina svakako su mnoge zadužbine i crkve koje je srpski vladar sagradio. Nijedna krunisana glava porodice Nemanjića nije toliko uradila da za sobom ostavi graditeljski i umetnički trag kao Milutin.

S druge strane, srpska država koju je za sobom Milutin ostavio posle četrdeset godina na prestolu nije imala onaj unutrašnji sjaj i trajnost građevina njegovog doba. Istinski uspon srpske države Nemanjića doći će tek sredinom četrnaestog veka. Bio je to vek i veličanstven i tragičan. I trijumfalan i porazan. Nema u prošlosti Srba nijednog perioda tako velikog i, u isti mah, tako neumitno poraznog kao što je četrnaesto stoleće.

Stvaranje carstva[uredi]

Doba srpske istorije od 1321. do 1371. godine bilo je ono najsjajnije vreme srednjovekovne države i srpskog carstva, koje je nagovestilo posrtanje i pad. Od dolaska na vlast Stefana III Dečanskog, preko veličanstvenog Dušanovog carstva do poraza na Marici, zloslutnom vesniku Kosovske bitke.

Smrt kralja Milutina obeležila je novo razdoblje u istoriji srednjovekovne Srbije. Njene su granice bile znatno proširene i prema jugu i prema severu. Ali, unutrašnje stanje u državi nikako nije bilo sređeno u onoj meri u kojoj je to bilo potrebno da bi se Milutinova Srbija stabilizovala i održala.

Stefan Uroš III Dečanski[uredi]

Stefan Uroš İİİ Dečanski
Manastir Visoki Dečani

Središnja vlast nije se učvrstila, a lokalna vlastela, se toliko osilila da su njeni zahtevi ozbiljno ugrožavali interese države. Ni pitanje o nasleđu nije bilo rešeno. Stariji sin Milutinov, Stefan, kojeg je kasnije u borbi za vlast Milutin delimično oslepeo, bio je logičan naslednik, mada je njegov mlađi brat Konstantin takođe pretendovao na krunu. I Dragutinov sin Vladislav imao je ambicija da dođe na srpski presto, na osnovu sporazuma svoga oca i kralja Milutina. Tako je počeo građanski rat u Srbiji.

Do 1322. Stefan III, docnije nazvan Dečanski, ipak je uspeo da pobedi svoje protivnike i da se ustoliči kao vladar Srbije. Tada je i krunisan „bogodarovanim vencem kraljevstva srpskog“ (6. januara 1322). Oženio se 1325. godine Marijom Paleolog, kćeri panhipersevasta Jovana, sinovca vizantijskog cara Andronika II. U vizantijskom sukobu između dede i unuka, Andronika II i Andronika III, Stefan je stao na stranu svoga tasta. Iako je njegova strana poražena, Stefan je uspeo da u ovom ratu zauzme Veles, Prosek i još neke gradove u Makedoniji.

Stefan Dečanski je ratovao i sa Dubrovačkom republikom na jugozapadu. Krajem treće decenije četrnaestog veka, on je povratio Ston, Pelješac (koji je njegov sin Dušan 1333. prodao Dubrovniku) i delove Huma.

Ali, srpskoj državi i njenom vladaru kao da nije bilo mira. Snaga Srbije ujedinila je bugarskog vladara Mihaila i Andronika III. Moralo je da dođe do ratnog sukoba.

Bitka kod Velbužda 1330. godine između Srba i Bugara bio je taj odlučujući sudar. Bugari su do nogu potučeni, a sam car Mihailo poginuo je u ovoj bici. Andronik III, na vest o porazu Bugara, povukao je svoju vojsku koju je već poslao u pomoć Mihailu i koja je već zauzela neke manje oblasti u Makedoniji pošto nije naišla na organizovan otpor.

Iako je pobedio Bugare, Stefan III je i dalje imao jake protivnike u svojoj državi. Srpska vlastela mu je najviše zamerala pomirljiv stav prema Vizantiji i to objašnjavala uticajem kraljičinim. A ona je, sa svoje strane, uporno radila da naslednik Stefanov bude njen sin Siniša, a ne stariji sin Stefana Dečanskog, Dušan. Pored toga, nikako nisu mogli da mu oproste što im posle velike pobede kod Velbužda nije dozvolio pljačku i teritorijalno širenje na račun Bugarske.

Stefan Uroš IV Dušan Silni[uredi]

Car Dušan, freska iz manastira Lesnovo, oko 1350.

Kraljević Dušan i srpska vlastela u Zeti uveliko su rešili da je kucnuo čas da se učini kraj vladavini Stefanovoj. Njihovo uverenje utvrdio je prevrat u Bugarskoj, u kojoj je za cara proglašen Jovan Aleksandar. Njegove pretnje Srbiji ozbiljno su ugrožavale i državne granice i samu državu. Dušan je ubrzo, uz pomoć zetske vlastele, krenuo na oca, lako ga savladao i zarobio. Dušan se krunisao za kralja 8. septembra 1331, a svrgnuti otac i vladar umro je posle nekoliko meseci, novembra iste godine. Ubrzo je započeo period velikih osvajanja u pravcu jugoistoka.

Stefan Dušan bio je sigurno jedan od najznamenitijih i najuspešnijih srpskih vladara srednjeg veka. On je bio taj koji je srpski narod doveo do vrhunca moći i političke i zavojevačke. On je ostvario one snove koje su sanjali Uroš I i Milutin. I mnogo više. Najtačniji opis Dušanov dao je veliki srpski istoričar Stanoje Stanojević u svojoj Istoriji srpskog naroda, pre više od osamdeset godina, 1908:

"Duboke političke mudrosti u njega nije bilo, ali je on imao prirodne bistrine da shvati neposrednu situaciju i da je iskoristi. Osim toga, on je shvatao potrebu u korist dobre organizacije, mada sam nije bio dobar organizator".

Dušan se ubrzo oženio sestrom Jovana Aleksandra, Jelenom. Uglavnom zahvaljujući tom braku odnosi između Srbije i Bugarske ostali su dobri i prijateljski sve do smrti cara Dušana.

Već 1331. Dubrovčani su svečano dočekali novog srpskog kralja. Dve godine docnije (1333.) od njega su dobili Ston i Pelješac uz obavezu da plaćaju godišnje srpkom vladaru 500 perpera (oko 250 dukata), što su oni i činili.

Mladi srpski vladar, posle sređivanja prilika na zapadnim granicama, odmah je napao Vizantiju 1334. godine i osvojio gotovo čitavu Makedoniju, gradove Prilep, Ohrid, Kostur, Strumicu i druge gradove, što je primoralo vizantijskog cara da zatraži mir, koji je uspostavljen avgusta iste godine. Na osnovu mira sa Vizantijom Srbiji su priznate sve nove granice. Jedino od čega je u ovom trenutku srpski kralj morao da odustane bila je opsada Soluna. Dušan je takođe bio zainteresovan za sklapanje mira, pošto je ugarska vojska upala u Srbiju. Srpski kralj je brzo prebacio svoju vojsku na sever, potukao je Ugre i proterao ih preko Save. Ugri su pokušali i 1339. godine da povrate izgubljene teritorije, što im tada nije pošlo za rukom.

Veliku ofanzivu protiv Vizantije kralj Dušan je poveo 1342/43. godine, zajedno sa vizantijiskim prebegom i protivnikom cara Jovanom Kantakuzinom. Srpski kralj je brzo osvojio gradove: Kroju, Berat, Kaninu, praktično celu Albaniju izuzev Drača, a potom Voden, Kostur, Hlerin i Melnik. Savez između Dušana i Jovana Kantakuzina brzo se raspao, pa je ovaj poslednji zatražio pomoć Turaka Seldžuka iz Male Azije, koji su mu u više mahova pomogli. Srpski kralj je nastavio samostalno da osvaja vizantijske gradove, pa kada je 1345. godine osvojio grad Ser, proglasio se za cara, da bi na Uskrs 16. aprila 1346. godine bio svečano krunisan za cara Srba i Grka u Skoplju. Svog sina Uroša proglasio je kraljem. Pošto je krunisanje mogao da obavi samo patrijarh, to je srpski sabor prvo izabrao arhiepiskopa Joanikija za patrijarha, koji je potom krunisao Dušana za cara.

Ratovanja i osvajanja Dušanova nikako nisu prestajala. On je do kraja 1348. osvojio Etoliju, Akarnaniju i Tesaliju, tako da se njegovo carstvo prostiralo do Dunava na severu do Korintskog zaliva na jugu, i od obala Jadranskog mora na zapadu kod Dubrovnika do obala Egejskog mora na istoku kod Kavale. Već 1349. Dušan je napao i Bosnu, ali nije uspeo da osvoji grad Hum, mada je neke od ovih krajeva opljačkao. Srpski car je pokušao 1350. da povrati Zahumlje i Krajinu, pa je sa velikom vojskom prešao Neretvu i uputio se prema Krki, ali su ga nemiri u grčkim oblastima omele u tom poduhvatu. Zahumlje i Krajina ostaće u sastavu bosanske države.

Početkom pete decenije četrnaestog veka Dušan se okrenuo prema severu. U sukobu sa ugarskim vladarem Lajošem osvojio je Mačvu i Beograd 1353. Krajem 1355. izbio je rat između Dušana i Mletačke republike s jedne strane, i Ugarske i Bosne, s druge strane. Ali, tek što je rat počeo, car Dušan je iznenada umro (20. decembra 1355). Rat se završio posle tri godine, a Ugarska je dobila Dalmaciju i Dubrovnik (1358).

Dušanov zakonik, jedan od najstarijih prepisa, Prizrenski prepis iz 15. veka. Danas se nalazi u Narodnom muzeju u Beogradu.

Najznačajniji pravni dokument Dušanove vladavine u Srbiji bio je Dušanov Zakonik[27] iz 1349. i 1354. godine je urađen na temeljima Zakonopravila. U nekim članovima Dušan direktno upućuje na Zakonopravilo (članovi 6, 8, 11, 101, 109 i 196). Jedna trećina Zakonika je urađena po ugledu na odgovarajuće propise vizantijskog prava[traži se izvor]. Velika je sličnost članova 171 i 172 Zakonika (koji propisuju nezavisnost sudstva) sa delovima iz vizantijskog zbornika Vasilike (knjiga VII, 1, 16-17), koje su bile vizantijska prerada Justinijanovog zbornika. Srbija je preko Zakonopravila već 130 godina primenjivala rimsko-vizantijsko pravo, a Dušanov zakonik je predstavljao potpuno ujedinjenje srpskog i vizantijskog pravnog poretka u čitavoj državi. Car Dušan je želeo da sa jedne strane Zakonikom ojača centralnu vlast i učvrsti državu, a sa druge strane da obuzda zahteve srpske velike vlastele, koja se u doba njegovih osvajanja prekomerno osilila i svojim decentralizmom slabila državnu vlast. Detaljno su uređena prava i obaveze pojedinih staleža, kao i odnosi među staležima, da bi se na taj način uveo red u državi. Pored toga, Zakonik je sadržao i propise bračnog prava, građanskopravne i krivičnopravne propise, kao i pravila sudskog postupka. S obzirom na širinu oblasti društvenih odnosa koje je uređivao, Zakonik se može smatrati za ustav srednjovekovne Srbije.

Stefan Uroš V Nejaki[uredi]

Cara Dušana nasledio je njegov sin Uroš. Uroš je kao dete postao mladi kralj. Titulu mladog kralja u Srpskoj državi nosili su prestonaslednici. Car Dušan mu je titulu kralja. U stvari, Stefan Dušan i Uroš (1346) su istovremeno krunisani. Prvi za cara, a drugi za kralja. Tako je Uroš kao desetogodišnjak postao očev savladar sa širokim ovlašćenjima. Uroš je brzo sticao titule i najviše položaje u državi ali je malo naučio od oca, uspešnog državnika i vojskovođe. Letopisac je zabeležio da je car Uroš "krasan i naočit, ali mlad smislom". Stefan Dušan zapamćen je kao Silni, a njegov sin kao Uroš Nejaki.

Car Uroš (1355-1371) došao je mlad na presto. Uroš je nasledio suviše težak zadatak. Nije bio u stanju da održi, a kamoli da objedini udvostručeno carstvo. Na početku Uroševe vlasti sa vladarskim težnjama oglasio se despot Simeon, namesnik u Tesaliji. Kao Dušanov polubrat, Simeon je smatrao da su njegova prava pretežnija. Pored zakonitog cara, Simeon je tražio vlast u svim srpskim zemljama. Zato se proglasio za cara. Bio je to bespravni čin. Najveći deo vlastele bio je na strani Dušanovog sina, a ne polubrata. Simeon nije uspeo da se nametne srpskoj vlasteli i potisne zakonitog cara, ali se ipak održao kao samostalan vladar. Sa carskom titulom Simeon je upravljao južnim pokrajinama Srpske države.

Osećajući da više nema energičnog i preduzimljivog vladara, velikaši su počeli da samostalno istupaju. Knez Vojislav Vojinović je obrazovao samostalnu feudalnu oblast koja se prostirala od Rudnika do mora. Vojislav Vojinović nije istupao protiv mladog cara lično, ali je samovoljno zaratio sa Dubrovnikom. Posle iznenadne smrti Vojislava Vojinovića osilili su se oblasni gospodari u Makedoniji, Vukašin i Uglješa Mrnjavčevići, Uglješi Mrnjavčeviću, koji je upravljao Serskom oblašću, car je dao titulu despota. Starijeg Mrnjavčevića Uroš je još više uzdigao. Dao mu je titulu kralja. Kao kralj, Vukašin je postao carev savladar. Car Uroš i kralj Vukašin kovali su zajednički novac, slali zajednički poslanike, i zajedno su slikani. Međutim, savladari su se postepeno razilazili. Lukavi kralj Vukašin postao je sve moćniji. On je bez Uroša izdavao povelje i sklapao međunarodne ugovore. Predanje je lukavog Vukašina osudilo kao nasilnika koji je bespravno uzeo kraljevsku titulu. Vukašin je carevom voljom postao kralj i savladar.

Oblasni gospodari u Raškoj[uredi]

Savladarstvo nije ojačalo centralnu vlast. Uostalom, savladari su kratko vreme zajednički delovali. Kralj Vukašin je svog najstarijeg sina Marka proglasio za mladog kralja, odnosno kraljevića. Car Uroš nije imao dece pa je kraljević Marko je označen kao srpski prestonaslednik. Prema tome, Mrnjavčevići su se nametali kao nov vladarski rod. Zato su župan Nikola Altomanović i knez Lazar pokušali da na svoju stranu pridobiju neodlučnog cara Uroša. Bila je to nova podela snaga. Opšte rasulo zahvatilo je Srpsko carstvo.

Srbija posle Dušanove smrti[uredi]

Srpsko carstvo 1360. godine, u vreme cara Uroša, sa teritorijama oblasnih gospodara
Srpske oblasti, 1373-1395

Posle smrti Dušanove, Srbija je ušla u novo razdoblje svoje burne istorije. Doba u kome su lokalni feudalni gospodari preuzeli vodeću ulogu i ugrozili prvenstvo centralne vlasti. Kralj Uroš V, sin cara Dušana, nije imao ni snage ni mudrosti da im se suprotstavi. Nije mnogo vremena prošlo pre nego što se Dušanovo carstvo nije sasvim raspalo. U prvi plan došla je porodica Mrnjavčevića i još nekoliko predstavnika srpske vlastele. Neki od njih priznavali su vrhovnu vlast Uroša (Lazar Hrebeljanović u južnoj Srbiji, Vuk Branković na Kosovu, braća Balšići u Zeti, Nikola Altomanović na Zlatiboru i Rudniku), dok se Vukašin Mrnjavčević odvojio od Uroša i 1366, u svojoj prestonici Prilepu, proglasio za kralja. Ali, svaki od njih, bez obzira na svoj odnos prema Urošu, sami su brinuli o svojim posedima, jer sam Uroš to nije ni mogao, ni umeo.

Tako je Srbija, podeljena i slaba, dočekala tursku najezdu. A otomanski zloglasni i rušilački huk, već je stizao do srpskih zemalja. I postajao je sve jači.

Propast Carstva i dolazak Turaka[uredi]

Sredinom XIV veka na tlu Evrope se pojavila jedna nova sila, koja će, kasnije, vekovima odlučivati o sudbini balkanskih naroda. U to vreme retko ko je mogao da pomisli da će se Osmanlije zaustaviti tek pod zidinama Beča.

Bitka na Marici[uredi]

Glavni članak: Bitka na Marici

Jedini su Srbi predvideli sudbinsku opasnost od nabujale turske matice. Iako i oni slabi, krenuli su van granica svojih zemalja da odlučnom bitkom preduprede neprestane nalete Osmanlija i jednom za svagda ih vrate u Anadoliju. Ipak, pod okriljem noći, između 25. i 26. septembra 1371. godine (po starom kalendaru), Turci su izveli prepad na neopreznu srpsku vojsku i potukli je do nogu.

Strahoviti poraz na Marici imao je dalekosežne posledice. Označio je početak propasti Srpskog carstva. Pogibijom kralja Vukašina i despota Uglješe Mrnjavčevića, nesposobni car Uroš izgubio je oslonac svoje vlasti. Državu je zahvatilo bezvlašće, strah i panika.

Kraj dinastije Nemanjića i raspad države[uredi]

Ne dugo posle bitke, decembra iste godine, umro je i car Uroš. Njegovom smrću ugasila se dinastija Nemanjića. Bio je to kraj Srpskog carstva.

Državu su razdrobili oblasni gospodari: Kraljević Marko, braća Jovan i Konstantin Dejanovići (Dragaši), Đurađ Balšić, Vuk Branković, Nikola Altomanović, Lazar Hrebeljanović i drugi. Još uvek zvaničnog kralja, Marka Mrnjavčevića, nijedan srpski velikaš nije hteo da prizna za vrhovnog gospodara. Uostalom, kao prvi na udaru, on je zajedno s braćom u Dragašima, bio primoran da posle Maričke bitke postane turski vazal.

Središte srpske države se pomerilo na sever, u oblast kneza Lazara Hrebeljanovića. Mudrim i dalekovidim državničkim potezima, knez Lazar se brzo izdigao iznad drugih velikaša i nametnuo kao naslednik Nemanjića. Veliki ugled je stekao kada je pomirio srpsku i carigradsku crkvu, čime je srpskom verskom poglavaru konačno priznata titula patrijarha.

Knez Lazar[uredi]

Glavni članak: Knez Lazar
Knez Lazar
Manastir Ravanica, zadužbina kneza Lazara, gde se nalaze i njegove mošti.

Posle pobede nad Nikolom Altomanovićem (1371), u čemu mu je pomogao bosanski kralj Tvrtko, knez Lazar je proširio svoju neposrednu vlast na Rudnik i Zlatibor. Kasnije, 1379. godine, pripojio je i oblast Kučeva i Braničeva koje su pripadale Radiču Brankoviću. U svom najvećem obimu, oblast kneza Lazara se prostirala od izvorišta Južne Morave do Dunava, Save i Drine. Gospodario je celim Pomoravljem, s gradovima Nišem, Kruševcem (prestonica), Užicem i rudarskim središtima Novim Brdom i Rudnikom. Pored Lazara, najveći srpski velikaši su bili njegovi zetovi Vuk Branković, gospodar Kosova i Skoplja i Đurađ Balšić u Zeti. Obojica su kovali novac sa svojim likovima, što je govorilo o njihovoj potpuno samostalnoj vlasti. Knez Lazar nije imao ni dovoljno moći, ni dovoljno vremena da ih potčini, i na taj način, ujedini srpsku državu. Sve njegove državotvorne napore zaustavili su Turci.

Na Lazarevu oblast prvi put su napali 1381. godine, deset godina posle Maričke bitke. Tada su ih na Dubravnici kod Paraćina potukli vlastelini Crep i Vitomir. Kasnije su Turci zauzeli Niš (1386), ali ih je Lazar sačekao i suzbio kod Pločnika. Širenje Osmanske države i sve češći turski upadi upozorili su kneza Lazara da se neminovno približava vreme odlučne bitke. Župan Nikla Altomanović i knez Lazar, oblasni gospodari u Raškoj, s podozrenjem su gledali na Mrnjačeviće.

Kosovska bitka[uredi]

Glavni članak: Kosovska bitka

Bitka se dugo i pažljivo pripremala na obe strane. Koliki značaj su joj dali i Srbi i Turci vidi se po tome što su vojske predvodili sami vladari. Za poprište su odredili kosovsku ravnicu. Boj je započeo u vidovdansko jutro, u utorak 15. juna 1389. godine (28. juna po novom kalendaru). Ako se kao odrednica uzme Muratovo tulbe, vojske su se sukobile negde blizu sastava Laba i Sitnice. U početku su Srbi imali vidnog uspeha.

Vuk Branković, koji je zapovedao desnim krilom, potpuno je razbio odrede Muratovog sina Jakuba. Lazar je bio bitku u centru, odakle se jednog trenutka verovatno odvojio plemić Miloš, koji se prema predanju prezivao Obilić, i krenuo u turski tabor da ubije sultana Murata i reši bitku. Da bi nekako dospeo u njegovu blizinu, pretvarao se kako hoće da se preda. Kada su ga priveli, istrgao je mač i zario ga u sultana.

Posle Muratove smrti nastala je zbrka u kojoj se najbolje snašao njegov drugi sin Bajazit. Naredio je da se prikrije sultanova smrt, i istovreme, pogubio je Jakuba kao mogućeg pretendenta na presto. Potom je sabrao sve turske snage, učinio odlučni juriš i preokrenuo situaciju na bojištu. Zarobio je kneza Lazara i odmah ga pogubio. Među retkim plemićima koji su izbegli smrti, nalazili su se Vlatko Vuković i Vuk Branković. Narodno predanje je potonjeg osudilo za izdaju i dogovor s Turcima. Iako o izdaji nema potvrde u izvorima, docniji potezi Vuka Brankovića i njegovih sinova govore da se tradicija ne bi smela olako odbaciti.

Smrt sultana Murata i činjenica da su se Turci odmah povukli, stvorili su utisak da su Srbi izašli iz bitke kao pobednici. Evropa je slavila hrišćansku pobedu. Ipak, posledice bitke su bile porazne po Srbe. Izgubili su cvet svog plemstva i veliki deo vojske.

Pogibijom kneza Lazara, koji je jedini pokušavao da zaustavi proces raspadanja srpske države, zemlja je dovedena na ivicu katastrofe. Prvi ishod Kosovskog boja možda nikada neće biti rasvetljen zbog oskudnosti i neusaglašenosti savremenih izvora i brzo stvorene legende kojoj su već u XV veku podlegli potonji hroničari. Kakav god da je bio, predanje ga je prihvatilo kao poraz, što je potpuno razumljivo ako se sagleda u svetlu izgubljene slobode, grčevite borbe za poslednje ostatke države i početka nepreglednog niza beznadnih seoba. Srbija nije propala na Kosovu, ali je ova ključna bitka okrenula njen istorijski razvitak u drugom pravcu.

Kosovska bitka i Lazarev izbor Carstva nebeskog prerasle su u legendu koju je narodna tradicija sudbinski vezala za srpskog čoveka razvivši kolektivno osećanje odgovornosti i uzdignuvši ga na visinu moralne obaveze okajanja greha, ne molitvom, nego svesnom borbom.

Simbol Kosova se vremenom oblikovao u posebnu etiku, koja je, uz pravoslavnu crkvu kao osnovnog nosioca, često bila jedini element svesti zajedništva, obeležje pripadnosti jednom narodu dugo rasutom po okolnim carstvima. Postao je simbol otpora tuđoj religiji i kulturi, koje su se uporno i sistematski trudile da Srbe potčine, progutaju i pretope, pre svega duhovno, uništavajući sve što bi ih podsećalo na njihovu postojbinu i nacionalni identitet.

Kosovski mit je u toku proteklih vekova bio toliko čvrsto usađen u narodnu svest, da je postao osnovno i trajno obeležje jednog mentaliteta, i kako se pokazalo, neugasivo nadahnuće, strahovit unutrašnji naboj u svim oslobodilačkim pokretima, ustancima i ratovima, naročito u XIV i XV veku.

Srpska despotovina[uredi]

Glavni članak: Srpska despotovina

Posle Kosovske bitke Srbija je postala turski vazal narednih 70 godina. Tako je delimično sačuvala svoju nezavisnost. Sin kneza Lazara, Stefan Lazarević, dobija titulu despota od vizantijskog cara 1402. godine i sve do 1459. godine Srbijom vladaju despoti. Te godine Srbija gubi samostalnost i pada pod punu vlast Turske. Ipak, doba despotovine je obeleženo i oporavkom Srbije posle propasti na Kosovu. Za vreme vladavine despota Stefana Lazarevića Srbija doživljava preporod. Razvija se vojno, politički, ekonomski, teritorijalno se širi i uzdiže se u kulturi. Despot Stefan je upamćen kao vitez i pesnik, a njegova najpoznatija pesma je Slovo ljubve (Reč o ljubavi). Stvari su se pogoršale posle njegove smrti, ali je Srbija ostala dovoljno jaka da sačuva svoj položaj. Sledeći despot Đurađ Branković, sin Vuka Brankovića, je iskoristio svoje diplomatsko umeće i ojačao veze sa Ugarskom. Svoje veliko bogatstvo je upotrebio za izgradnju Smederevske tvrđave na obali Dunava, koja je postala nova prestonica. Novi glavni grad Srbije je bio dobro utvrđen i imao je važnu ulogu u odbrani Srbije od Turske. Vazalni položaj Srbije više nije bio siguran i Turska je nameravala da stavi Srbiju pod punu vlast. Uprkos teritorijalnim gubicima despot Đurađ je odolevao Turcima. Ubrzo posle njegove smrti Srbija pada pod tursku vlast.

Srbija je tokom srednjeg veka u potpunosti preuzela rimsko-vizantijsku civilizaciju, kulturu i pravo. Srpski grad Novo Brdo, kod današnje Prištine, je u 14. veku imao 50.000 hiljada stanovnika (tada je London imao 10.000 stanovnika). U to vreme su 99% stanovnika na Kosovu bili Srbi. Rudnik srebra i zlata kod Novog Brda je tada snabdevao 20% evropskih potreba za plemenitim metalima, a posle pripajanja Srebrenice taj udeo je porastao na 35%[28]. Beograd je u 15. veku imao 100.000 stanovnika, bio je najveći grad u Evropi i kulturni centar Srbije. Smederevo, grad blizu Beograda, je bio glavni grad Srbije pre pada pod Osmansko carstvo. Danas je u Smederevu najveća očuvana tvrđava u Evropi.


Napomena:
Ovaj tekst je najvećim delom preuzet sa veb-sajta Rodoslovlje.com.


Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. Logos (2016). str. 25, 26.
  2. Logos (2016). str. 29, 30.
  3. Logos (2016). str. 35, 36.
  4. -”Ali kad su dva brata nasledili vlast svoga oca u Srbiji, jedan od njih uzeo je polovinu naroda te zatražio zaštitu od Herklije i taj imperator Bizantinaca ga je primio i dao mu mesto u pokrajini Soluna ...”. [1] Bury, J. B., The early history of the Slavonic settlements in Dalmatia, Croatia, & Serbia, (1920), Početak rečenice na Grčkom- (”δύο δέ άδλφῶν τήν αρχήν τῆς Σέρβλίας έκ τού πατρός ...”, ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΒ'-strana 28)
  5. Logos (2016). str. 65-68.
  6. Logos (2016). str. 81, 82.
  7. Logos (2016). str. 70, 75, 76.
  8. Logos (2016). str. 88, 89.
  9. Logos (2016). str. 92-95.
  10. Logos (2016). str. 95-97.
  11. Logos (2016). str. 101.
  12. Istorija srpskog naroda, I, Beograd 1994, str. 204.
  13. Istorija srpskog naroda, I, Beograd 1994, str. 207, 208.
  14. Logos (2016). str. 107.
  15. Novaković, Relja. Kada se rodio i kada je počeo da vlada Stevan Nemanja, Istorijski glasnik br. 3-4 (1958).  str. 179, 186-187.
  16. Logos (2016). str. 108, 109.
  17. Logos (2016). str. 109.
  18. Logos (2016). str. 110.
  19. Solovjev. str. 3, 4.
  20. Logos (2016). str. 111, 112.
  21. Logos (2016). str. 112, 113.
  22. Logos (2016). str. 120, 121.
  23. Logos (2016). str. 122.
  24. Miodrag Petrovic - Zakonopravilo Sv.Save.zip - 4shared.com - online file sharing and storage - download, Pristupljeno 8. 4. 2013.
  25. Nomokanon - ISTORIJSKA BIBLIOTEKA, Pristupljeno 8. 4. 2013.
  26. S. P. Scott: The Civil Law: Vol. I, Pristupljeno 8. 4. 2013.
  27. Dusanov Zakonik, Pristupljeno 8. 4. 2013.
  28. Edicija UPOZNAJTE SRBIJU, 09 Srpski srednjovekovni utvrđeni gradovi, Pristupljeno 8. 4. 2013.

Literatura[uredi]

  • Solovjev, V. Aleksandar (1926). Odabrani spomenici srpskog prava: (od XII do kraja XV veka). Beograd. 
  • Logos, A. Aleksandar (2016). Istorija Srba do sredine XV veka (PDF). Beograd. ISBN 978-86-85117-30-5. 
  • Istorija srpskog naroda, I. Beograd. 1994. 
  • Novaković, Relja. Kada se rodio i kada je počeo da vlada Stevan Nemanja, Istorijski glasnik br. 3-4 (1958). Beograd. 
  • Mihaljčić, Rade, Istorija za šesti razred osnovne škole, Zavod za udžbenike, Beograd, 2015.

Spoljašnje veze[uredi]