Tvrđava Kastel

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Skoči na: navigacija, pretraga
Za ostale upotrebe, pogledajte Kastel (višeznačna odrednica).
Tvrđava Kastel

Tvrđava Kastel se nalazi u Banjoj Luci i predstavlja najstariji istorijski spomenik u ovom gradu. Sagrađena je na lijevoj obali Vrbasa, između današnjeg Gradskog mosta i ušća rijeke Crkvene. U prošlosti Kastel je bio jako vojničko utvrđenje i štitio je kotlinu Vrbasa od neprijateljskih naleta, prije svega sa sjevera. Tvrđava je sa svih strana opasana debelim kamenim zidovima, na kojima su podignute puškarnice i osmatračnice. U njenoj unutrašnjosti, pored ljetne pozornice, igrališta za djecu i nacionalnog restorana danas se nalazi Zavod za zaštitu kulturnog i prirodnog nasljeđa Republike Srpske koji radi od 1976. godine.

Početkom 2012. godine najavljen je početak radova na rekonstrukciji tvrđave Kastel[1][2]. Istraživanjem bedema tvrđave tokom 2013. godine pronađeni su brojni predmeti iz 17. i 18. veka, među njima i jedno poptuno očuvano jaje.[3]

Istorija[uredi]

Tvrđava Kastel

Brojni materijalni nalazi, pisani izvori, i kartografska dokumentacija, danas nam omogućuju da u velikoj mjeri sagledamo sve faze nastanka i razvoja tvrđave. Na mjestu tvrđave Kastel su pronađeni brojni ostaci i predmeti iz vremena Rimskog carstva. Najvjerovatnije su prvo utvrđenje (Kastra) sagradili Rimljani u 2. vijeku. Prvi počeci razvoja naselja na mjestu današnjeg Kastela potiču još iz paleolitskog doba na šta upućuju nalazi kamenog oruđa i oružja. Istorija Kastela počinje sa Rimskim osvajanjem Ilirskih teritorija. S obzirom da je područje današnje Banje Luke bilo nemirno a Rimska vlast nesigurna, javila se potreba stacioniranja, rimskih vojnih odreda u ovim krajevima. Za njihove potrebe podizani su vojni logori (CASTRA), širom Ilirika (područja današnje Banje Luke. Uz njih su se javljala i civilna naselja (Municipium). Unutar tvrđave pronađeno je više primjera kasnoantičke bronze, keramike i jedna kasnoantička bronzana fibula. U centralnom prostoru tvrđave pronađeni su kasnoantiči objekti većih dimenzija. Da li je riječ o kasnoantičkom svetilištu, nekoj antičkoj zgradi ili objektu raznih sadržaja tek treba da se utvrdi. Tvrđava Kastel je 1950. godine proglašena dobrom kulturno istorijskog nasljeđa prve kategorije, a 2002. uvrštena na listu ugroženih spomenika Bosne i Hercegovine. Potvrda da je postojalo antičko naselje na prostoru današnjeg kastela jeste poznati žrtvenik posvećen bogu Jupiteru. Taj lijepo klesani kameni spomenik pronađen je 1895. prilikom popravljanja mosta na Crkveni. Iz natpisa na spomeniku se može zaključiti da je bio postavljen u blizini Jupiterovog svetilišta. Ovaj žrtvenik se smatra dokazom o postojanju grada sa vojnom posadom još u rimskom periodu. Naselje se u kansoantičkom periodu razraslo i obogatilo u - vojnim, civilnim, sakralnim, privrednim i administrativnim sadržajima. Posebno su značajni nalazi u priobalnom pojasu tvrđave, gdje su zidovi pravilno tesarski obrađeni i govore o zreloj arhitekturi, jake fortifakcije značajnih razmjera. Kastra se nalazila u graničnom pojasu između dvije nemirne ilirske provincije Dalmacije i Panonije. Pripadala je tadašnjoj Dalmaciji, kao njen najsjeverniji dio. Ovo utvrđenje se moglo nalaziti u jugoistočnom dijelu današnje tvrđave Kastel, gdje su se svakako nalazile i upravne zgrade, dok su civilni sadržaji vjerovatno bili raspoređeni sjeverozapadno od vojnog logora.

Po doseljavanju Slovena, tvrđava je razorena i na njenom mjestu je nastalo slovensko naselje gradinskog tipa. U srednjem vijeku nema pouzdanih podataka o ovoj lokaciji, a ulogu Kastre tada preuzima utvrđeni grad koji se nalazio u južnom dijelu današnje Banjaluke.

Unutrašnjost

U sadašnjoj formi izgradnja Kastela počinje u pretposljednjoj deceniji 15. vijeka, za vrijeme Ferhadpaše Sokolovića, koji prvo gradi utvrđenu tophanu (arsenal - barutanu), koja se za desetak godina proširuje i postaje vremenom pravi utvrđeni grad sa kulama i tavijama koje se neprestano šire. U povelji iz 1525. godine, precizno se navodi da je Banja Luka zapravo ime tvrđave koja se zvala CASTELL NOSTRO BAGNA LUCA. [4] Iz sadržaja povelje može se zaključiti da je tvrđava Banja Luka bila izgrađena na mjestu nekog starijeg utvrđenja kao dio granice na Vrbasu i sistema odbrane Ugarskog kraljevstva protiv Turske poslije 1463. godine. Po dolasku Turaka tvrđava je bila dograđivana da bi za vrijeme vladavine sultana Mehmeda III, na prelazu iz 16. u 17. vijek bila pretvorena u grad. [4] Obnova, proširenje i ojačavanje tvrđave svakako su bili podstaknuti učeštalošći austro-turskih ratova, krajem 17. i u prvim decenijama 18 vijeka.

Tvrđava Kastel

O izgledu tvrđave i grada u prvoj polovini 18. vijeka dosta detaljno nas obavještavaju austrijske karte nastale za vrijeme austrijsko - turskog rata 1737. i velike bitke pod Banjom Lukom koja se vodila 4. avgusta te godine. Austrijanci su zauzeli grad i tvrđavu preuredili po uzoru na ravničarske tvrđave (po tzv. Vaubanom sistemu) koji se često koristio preko Save. Tada njena silueta dobija današnju formu izduženog trapeza, omeđenog bedemima, bastionima sa kulama i podzemnim prolazima, dok je vodenim šancem okružena sa zapadne strane.

Ubrzo se grad i tvrđava vraćaju pod tursku upravu koja dograđuje pojedine objekte ali uglavnom zadržava formu koju su Austrijanci započeli. [4] Nakon turskog osvajanja u 16. vijeku, Banja Luka postaje sjedište bosanskog sandžaka i tvrđava na ušću Crkvene ponovo postaje važan vojni i administrativni centar. Kastel se razvijao i tokom 17. vijeka, a svoje konačne gabarite je dobio 1714. godine za vrijeme Numan-paše Ćuprilića. Tada je proširen po ugledu na ravničarske tvrđave u Slavoniji. Tvrđava je dobila formu izduženog trapeza omeđenog bedemima, bastionima sa kulama i podzemnim prolazima, dok je vodenim šancem okružena sa zapadne strane. Iz osamdesetih godina 18. vijeka potiču nešto pouzdaniji opisi i nacrti tvrđave. U tim opisima mogu se izvući podaci o postojanju 30 ambara za žito kao i postojanje tzv. carevog ambara. Sve do 1826. godine u sklopu tvrđave nije ništa obnavljano, ali te godine je u tvrđavi izgrađeno jedno od banjalučkih javnih kupatila (hamama) tzv. vojno kupatilo. Jedini objekat vojne namjene znatnijih dimenzija iz tog perioda podignut je uz jugozapadne obronke tvrđave 1865.. Objekat nazvan kasarna za artiljerce, podignut je na jugozapadnoj strani na samoj obali Vrbasa na podignutoj terasi sa podzidom od sedre (odmah do današnjeg Gradskog mosta). Pravougaoni prozori u Austrougarskom periodu obradom opeke dobili su dobili su polukružni oblik. Prema ostacima drvenih greda na fasadama može se zaključiti da je fasada imala neku vrstu dnevnih verandi ili osmatračnica. Za vrijeme Drugog svjetskog rata tvrđava je korištena kao utvrđeni objekat. Poslije oslobođenja započelo je uređivanje Kastela kao kulturno-istorijskog spomenika. Rekonstrukcija nije nikada u potpunosti urađena već je samo jedan dio zidina i objekata urađen. Prvo zemljotres a onda i Građanski rat u BiH zaustavili su ove projekte. [4]

Struktura tvrđave[uredi]

Rijeka Vrbas uz Kastel

Ukupna površina kompleksa Kastel iznosi 48.000 m². Od toga unutar bedema 26.610 m² a izvan bedema oko 21.390m². Bedem čine 9 bastiona i dvije kapi kule u sklopu bedema. Unutar bedema nalazi se više objekata, među kojima, centralni logor sa dvije kule sa malim arsenalom, centralni arsenal, tzv. kamena zgrada, te više različitih zidova koji su dijelili i formirali pojedine prostore. [5]

Rekonstrukcija tvrđave[uredi]

Odlukom Evropske unije da pomogne iz predpristupnih fondova u rekonstrukciji tvrđave, konačno je zaustavljeno višedecenijsko propadanje Kastela. Obnova Cjeline 9 - prva faza, je u velikoj mjeri završena u 2013. godini a za čitavu Cjelinu 9 odobreno je 2,5 miliona evra. Za Cjelinu 2, čija je obnova planirana u 2014. iz predpristupnih fondova Evropske unije odobreno je 1.13 miliona evra. [6]

Tokom 2013. na zgradi muzeja - Kamenoj kući - između ostalih, obavljeni su sljedeći radovi:

Rekonstruisani dio
  • uklanjanje dotrajalih stubova od opeke i armirano-betonskih greda
  • montaža armature liftovskog okna i temeljnih traka
  • izrada armirano-betonskih trakastih temelja
  • izrada armirano-betonskih zidova
  • izrada armirano-betonskih stubova
  • ugradnja gromobranskih traka
  • iskop kanala za polaganje instalacija.

Na prostoru „Kule 5“, tokom proteklog mjeseca, obavljeni su, između ostalih, ovi radovi:

  • iskopavanje zemlje za izradu temeljnih traka
  • montaža armature temelja postojećih zidova
  • montaža armature horizontalnih i vertikalnih serklaža
  • izrada armirano-betonskih trakastih temelja
  • izrada horizontalne i vertikalne hidroizolacije
  • zidanje masivnih kamenih zidova.

Na bedemima je obavljeno zidanje masivnih nedostajućih dijelova kamenih zidova, i to prvenstveno južnog bedema. Vremenski uslovi su bili povoljni za izvođenje radova, tako da su izvršeni u skladu sa planiranom dinamikom. Aktivnosti koje su u toku nisu negativno uticale na životnu sredinu, odnosno tokom rekonstrukcije nisu korišćeni opasni materijali. [7]

Galerija[uredi]

Vidi još[uredi]

Vikiostava
Vikimedijina ostava ima još multimedijalnih datoteka vezanih za: Tvrđava Kastel

Reference[uredi]

  1. ^ Јелена, Бјелица (1. 2. 2012.). „Стиже 2,5 милиона евра за обнову Кастела“. Глас Српске Приступљено 28. 2. 2012. 
  2. ^ К, М (2. 2. 2012.). „Ускоро реконструкција тврђаве „Кастел““. РТРС Приступљено 28. 2. 2012. 
  3. ^ „Бањалука: Нађено јаје из 17. века (Б92, 18. мај 2013)“. B92.net. 18. 5. 2013. Приступљено 3. 1. 2014.. 
  4. ^ a b v g BLinfoIstorija tvrđave
  5. ^ [1]BL info
  6. ^ EU spašava Kastel, Klik
  7. ^ GradBanja Luka, službeni sajt grada




Koordinate: 44° 45‘ S. 17° 11‘ I.