Kneževina Srbija

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Za članak o Kneževini Srbiji u srednjem veku, pogledajte članak Kneževina Srbija, a za članak o filmu Kneževina Srbija.
Za druga značenja, pogledajte Srbija (višeznačna odrednica).
Kneževina Srbija
Knjaževstvo Srbija
Srbija
Zastava Kneževine Srbije Grb Kneževine Srbije
Zastava Grb
Himna
Vostani Serbije
Principality of Serbia in 1878 SR.png
Kneževina Srbija posle Berlinskog kongresa 1878
Geografija
Kontinent Evropa
Regija Balkan
Glavni grad Kragujevac, Beograd
Društvo
Službeni jezik srpski jezik
Religija pravoslavlje
Politika
Oblik države Ustavna monarhija
(1835; 1838-1882)
Apsolutna monarhija
(1815-1835; 1835-1838)
 — Knez Miloš Obrenović (prvi)
Milan Obrenović (poslednji)
 — Premijer Petar Nikolajević Moler (prvi)
Milan Piroćanac (poslednji)
Zakonodavna vlast Državni savet
Narodna skupština
Istorija
Istorijsko doba novi vek
 — Osnivanje 1815
 — Ukidanje 1882
 — Status bivša država
Događaji  
 — Drugi srpski ustanak 11./24. april 1815.
 — Hatišerif iz 1830. 30. novembar 1830
 — Sretenjski ustav 15. februara 1835
 — Svetoandrejska skupština 1858
 — Predaja utvrđenih gradova 6. april 1867
 — Prvi srpsko-turski rat 1876—1877 
 — Drugi srpsko-turski rat 18771878 
Geografske i druge karakteristike
Površina  
 — ukupno 23.698 km²
43.555 km²
48.303 km²
Stanovništvo 678.192 (1834)
1 353.890 (1874)
Valuta srpski dinar
Zemlje prethodnice i naslednice
Kneževine Srbije
Prethodnice: Naslednice:
Fictitious Ottoman flag 2.svg Smederevski sandžak (Osmansko carstvo) Kraljevina Srbija State Flag of Serbia (1882-1918).svg
FLAG Topola.gif Karađorđeva Srbija

Kneževina Srbija, ustavno ime Knjaževstvo Srbija, postojala je u periodu od 1815. do 1882. godine. Nastala je posle Drugog srpskog ustanka i postojala sve dok 1882. godine nije proglašena u Kraljevinu Srbiju.

U ovom periodu su se oko vlasti nadmetale i smenile dve dinastije, čiji su rodonačelnici bili Đorđe Petrović – Karađorđe, vođa Prvog srpskog ustanka i knez Miloš Obrenović, vođa Drugog srpskog ustanka i osnivač Kneževine Srbije. Dalji razvoj Srbije je bio obeležen opštim napretkom u ekonomiji, kulturi i umetnosti, čemu je pre svega doprinela mudra državna politika, koja je slala mlade ljude na školovanje u evropske metropole, odakle su donosili novi duh i novi sistem vrednosti. Jedan od spoljnih izraza transformacije kroz koju je sada prolazila nekadašnja osmanska provincija bilo je i proglašenje kraljevine Srbije 1882. godine.

Istorija[uredi]

Srpska revolucija[uredi]

Za više informacija pogledajte: Srpska revolucija

Srpski otpor Osmanskoj dominaciji, dugo godina latentan, naročito je uzeo maha početkom 19. veka, buknuvši u Prvom i Drugom srpskom ustanku 1804. i 1815. godine. Osmansko carstvo se u to vreme već nalazilo u stanju duboke krize bez perspektive na oporavak, što se posebno teško odražavalo na hrišćanske narode koji su u njemu živeli.

Srbi su podigli ne samo nacionalnu nego i socijalnu revoluciju, nakon koje je Srbija počela da hvata korak sa ostalim evropskim državama, prihvativši vrednosti građanskog društva. Kao rezultat ovih ustanaka i potonjih ratova protiv Otomanske imperije, formirana je nezavisna Kneževina Srbija, koja je bila međunarodno priznata 1878. godine.

Autonomija kneza Miloša[uredi]

Sala Stare skupštine u Kragujevcu.

Po okončanju Drugog srpskog ustanka, knez Miloš Obrenović se opredelio za stvaranje i jačanje srpske državnosti kroz diplomatske metode i postepeno osvajanje državnih ovlašćenja od Osmanskog carstva. Period od 1815. do 1830. godine obeležen je stvaranjem autonomnih srpskih organa po selima, okruzima i nahijama, čija su ovlašćenja postepeno rasla. No, karakterističan je i apsolutizam kneza Miloša, koji je praktično preuzeo turske metode vlasti, uspostavio sopstveni feudalni sistem i uspostavio monopole na trgovinu od kojih se obogatio. Jedrenski mirom (1829) su se Osmanlije obavezale da dozvole da Srbija anektira šest nahija koje su tokom Prvog srpskog ustanka osvojili srpski ustanici. Za budućnost Srbije od značaja je Hatišerif 1830. godine, kojim je Srbija prešla od provincijskog u status vazalne kneževine, uz druge značajne odredbe. Srbija je hatišerifom dobila slobodu veroispovesti i da u Beogradu za mitropolita može biti biran Srbin umesto dotadašnjih Grka, tako je 1831. izabran mitropolit beogradski Melentije Pavlović.

U narodnim masama jačao je otpor prema Miloševom apsolutizmu, koji će dovesti do nekoliko većih buna, a posle Miletine bune i do donošenja kratkovekog Sretenjskog ustava od 1835. godine, prvog srpskog ustava. Konačno ograničavanje Miloševe vlasti uslediće Turskim ustavom 1838. godine, posle čega će knez Miloš abdicirati. Prestonica Kneževine Srbije u tom periodu više godina bila je Kragujevac.

Milan knez Srbije
13. jun-8. jul 1839.

Posle kneza Miloša formalno je vlast preuzeo njegov stariji sin Milan koji je bio slabog zdravlja i ubrzo umro nepotpisavši nijedan dokument kao knez Srbije.

Prva vladavina kneza Mihaila Obrenovića[uredi]

Posle smrti Miloševog starijeg sina Milana na vlast je došao Milošev mlađi sin Mihailo.

Posle trogodišnje prve vladavine kneza Mihaila, usledila je smena dinastija i na presto je 1842. došao Karađorđev sin knez Aleksandar Karađorđević. Tada je i prestonica preneta u Beograd.

Vladavina kneza Aleksandra Karađorđevića[uredi]

Ustavobranitelji[uredi]

Ovaj članak je deo serije o istoriji Srbije
Istorija Srbije
Coat of arms of Serbia.svg

Period vladavine kneza Aleksandra Karađorđevića (1842—1858) poznat je kao period vlade ustavobranitelja, jer su pravu vlast imali članovi Državnog saveta, koji su zapravo činili jedno oligarhijsko telo. Naziv ustavobranitelji potiče od njihovog zalaganja za strogo poštovanje Turskog ustava. Ovaj period predstavljao je period razvoja Srbije, jer su ustavobranitelji svoja široka ovlašćenja koristili za donošenje brojnih zakona, izgradnju prvih industrijskih postrojenja i ustanovljavanje institucija od značaja za mladu državu. Srbija dobija birokratski aparat, a započinje se i politika slanja mladih i perspektivnih studenata na čuvene inostrane univerzitete.

U Mađarskoj revoluciji 1848. u Vojvodini, učestvuju i čete dobrovoljaca iz Srbije pod komandom Stevana Knićanina, koje je kao pomoć Srbima u njihovoj borbi za autonomiju poslao Knez Aleksandar Karađorđević.

Posle Krimskog rata, koji je završen Pariskim mirom, osnovane su dve komisije u vezi sa Dunavom. Srbija je učestvovala u jednoj od njih, u Obalskoj dunavskoj komisiji, od 1857. godine. To je prvi put da Srbija, kao vazalna Kneževina, učestvuje u radu neke međunarodne komisije. Status Srbije posle Pariskog mira je stavljen pod „zajedničku garantiju svih sila ugovornica": Rusije, Austrije, Francuske, Ujedinjenog Kraljevstva, Sardinije i Pruske. U Srbiji je tada zabranjeno svako vojno posredovanje, bez saglasnosti svih sila ugovornica.

Druga vladavina kneza Miloša[uredi]

Period ustavobranitelja okončan je sukobom između kneza i Saveta, što je neočekivano rezultovalo vraćanjem na presto kneza Miloša i njegovom kratkotrajnom drugom vladavinom. Posle njegove smrti, 1860. godine na presto po drugi put dolazi knez Mihailo.

Druga vladavina kneza Mihaila Obrenovića[uredi]

Knez Mihailo Obrenović (1860—1868)

Period vladavine kneza Mihaila obeležen je na spoljašnjem planu velikim napretkom u pogledu samostalnosti Srbije.

Na početku njegove druge vladavine učinjene su značajne promene u unutrašnjoj politici Srbije, a važeći „Turski ustav“ je ukinut, promenom nizom organskih zakona bez saglasnosti Porte, došla su sasvim druga zakonska naređenja, što je trebalo da pokaže samostalnost Srbije i na unutrašnjem planu. Više zakona doneto je na Preobraženskoj skupštini 1861. godine u Kragujevcu.

Knez Mihailo je razvio svoj veliki rad na polju unutrašnje i spoljašnje politike, s devizom: „Zakon je najviša volja u Srbiji“.

Na praznik Duhovi, 23. maja 1865, knez Mihailo je svim borcima iz Miloševog ustanka, koji su doživeli proslavu pedesetogodišnjice obnovljene slobode, podario spomenicu koja je bila salivena od prvoga topa kneza Miloša i nazivala se Takovski krst. Centralna proslava 50 godina ustanka bila je na Topčideru.

Knez Mihailo je upornom politikom uspeo da izdejstvuje povlačenje turskih posada iz srpskih gradova 1867. godine, poslednji utvrđeni gradovi bili su: Beograd, Smederevo, Kladovo, Šabac, Užice i Soko. Ovom događaju predaje gradova prethodio je sukob sa Turcima 1862. i bombardovanje beogradske varoši od strane Turaka iz kalemegdanske tvrđave.

Knez Mihailo je postavio i temelje budućoj srpskoj vojsci. Postojali su i planovi o formiranju veće antiturske koalicije (sa Bugarima, Grčkom i Crnom Gorom) i konačnom proterivanju Turske sa Balkana.

Lični režim kneza, koji bi se mogao nazvati i prosvećenim apsolutizmom (jer je knez ulagao napore u modernizaciju i reforme u Srbiji) stvorio je otpor kod određenih liberalnih krugova u Srbiji, koji će preuzeti ekstremne korake u uklanjanju kneza sa vlasti. Pod okolnostima koje do danas nisu razjašnjene, knez Mihailo ubijen je 29. maja, 1868. godine u Košutnjaku. Budući da knez Mihailo nije ostavio zakonitih potomaka za naslednika je izabran unuk Miloševog brata Jevrema, Milan Obrenović.

Namesništvo[uredi]

Maloletni knez i namesništvo

Posle ubistva kneza Mihaila 1868. vladalo je tročlano Namesništvo u ime maloletnog kneza Milana do 1872.

Namesništvo su činili: Milivoje Blaznavac, Jovan Ristić i Jovan Gavrilović.

1869. godine donet je Namesnički ustav, koji će omogućiti prvi prodor parlamentarizma u Srbiju.

Vladavina kneza Milana Obrenovića[uredi]

Po sticanju punoletstva, knez Milan Obrenović je 1872. godine preuzeo vlast od namesništva. Na početku svoje vladavine oslanjao se uglavnom na vojsku, pa je radio na njenom jačanju. U spoljnoj politici oslanjao se sve više na Rusiju. U njegovo vreme počinju da se događaju sudbonosni događaji.

Knez Milan Obrenović u uniformi srpske vojske

Kada je u Nevesinju izbio ustanak- „Nevesinjska puška“, 1875. godine, knez Milan je odbio da uzme učešća u njemu i osuđivao taj ustanak.

Nezavisnost Srbije[uredi]

Ipak, na međunarodnom planu, Srbija je još uvek, 70 godina posle Prvog srpskog ustanka, tretirana kao deo Osmanskog carstva.

Ovaj izuzetno značajan period za Srbiju obeležen je ratovima protiv Turske (Srpsko-turski ratovi (1876—1878)) i dobijanjem nezavisnosti Srbije 1878. godine posle Berlinskog kongresa.

Nakon Berlinskog kongresa dotadašnja Srbija je proširena za četiri okruga i najzad međunarodno priznata od Austrougarske, Nemačke, Ujedinjenog Kraljevstva, Rusije, Francuske i samog Osmanskog carstva.

U Srbiji se zvanično uvode prve političke stranke 1881. godine: Radikalna, Liberalna i Naprednjačka.

Stvaranje kraljevine[uredi]

Za više informacija pogledajte: Kraljevina Srbija

Kneževina Srbija je 6. marta 1882. godine uzdignuta u rang Kraljevine Srbije, a Milan Obrenović postaje njen prvi novovekovni kralj i tako završava period Knjaževstva u obnovljenoj Srbiji vaspostavljenjem Kraljevstva.

Administrativna podela[uredi]

Za više informacija pogledajte: Administrativna podela Kneževine Srbije

Administrativna podela Kneževine Srbije koja je počela da se postepeno sprovodi odmah posle formiranja Kneževine Srbije 1815. godine mimo ustaljenih administrativne podela na ejalete kakva je bila prisutna na ostalim teritorijama Osmanskog carstva koji nisu imale autonomiju, ali ipak po uzoru na dotadašnju osmanlijsku administrativnu podelu. Kneževina Srbija je sve do Berlinskog kongresa 1878. godine bila u sastavu Osmanskog carstva. Po okončanju Drugog srpskog ustanka, knez Miloš Obrenović se opredelio za stvaranje i jačanje srpske državnosti diplomatskim metodama i postepeno osvajanje državnih ovlašćenja od Osmanskog carstva. Period od 1815. do 1833. godine obeležen je stvaranjem organa vlasti Kneževine Srbije u selima, okruzima i nahijama, čija su ovlašćenja postepeno rasla.

Čitava teritorija Kneževine Srbije je 1834. godine odlukom skupštine bila podeljena na 5 serdarstava i 19 okružja, čime su ukinuti svi oblici administrativnih podela koji su imali svoje poreklo u Osmanskom carstvu. U sastav ovih pet serdarstava je ušlo i šest nahija koje je Osmansko carstvo prepustilo Kneževini Srbiji u skladu sa odredbama Akermanske konvencije koja je u članu 5 predvidela da se Kneževini Srbiji vrati 6 nahija (Krajina, Crna Reka, Paraćin, Kruševac, Stari Vlah, Jadar i Rađevina) koje su osmanlije zauzele posle slamanja Prvog srpskog ustanka.

Pet serdarstava na koje je podeljena Kneževina Srbija su bila: Raško, sa sedištem u Čačku, Rasinsko sa sedištem u Jagodini, Podunavsko sa sedištem u Beogradu, Mačvansko sa sedištem u Šapcu i Timočko sa sedištem u Negotinu

Novim odlukama Narodne skupštine donetim 1836. godine, koje je prihvatio i Turski ustav iz 1838. godine, Kneževina Srbija se deli na 17 okruga. O njihovim nadležnostima je bio donet poseban Zakon o Ustrojenju okružni načelničastva i glavnim dužnostima sreskih načelnika. Organizacija srezova predviđena ovim zakonom je ostala na snazi sve do sticanja nezavisnosti Kneževine Srbije i formiranja Kraljevine Srbije 1882. godine

Društvo i kultura[uredi]

Naslovna strana Novina srbskih od 10. juna 1840

U ovom periodu osnovana prva gimnazija u Srbiji 1833, prvo pozorište Knjaževsko-srpski teatar 1835.

1838. je osnovan Licej, prerastanje Liceja u Veliku školu 1863. godine, preteča Univerziteta u Beogradu.

Velika škola bila je smeštena u Kapetan-Mišino zdanje koje je poklonio Miša Anastasijević „svome otečestvu“.

Kultura ovog perioda dala je Društvo srpske slovesnosti. Njegovi osnivači bili su Jovan Sterija Popović i Atanasije Nikolić. Zadatak društva bio je širenje nauka na srpskom jeziku i usavršavanje srpskog narodnog jezika.

Suspendovano Društvo srpske slovesnosti (27/1 1864) obnovljeno je 29/7 1864. pod imenom Srpsko učeno društvo.

Prvi predsednik S. U. D. bio je Jovan Gavrilović. Rad S. U. D. sastojao se u čitanju samostalnih radova pojedinih članova, čitanju kritika radova upućenih društvu, u prikupljanju raznovrsnih istorijskih podataka, staranju o prikupljanju starih spisa i dokumenata, slanju članova za snimanje arhitektonskih i slikarskih spomenika po Srbiji, prikupljanju topografskih ispitivanja i meteoroloških beležaka. Rezultate toga rada S. U. D. davalo je u svome organu Glasniku S. U. D. Članci i rasprave u njemu najviše su se odnosili na istoriju, zatim filologiju, geografiju, statistiku, arheologiju, bibliografiju, medicinu, muziku i t. d. Ceo taj rad je produženje D. S. Slovesnosti. Glasnik je izlazio pod redakcijom S. U. D. u 75 knjiga I odeljenja (članci i rasprave) i 15 knj. II odeljenja (različna naučna građa).

Tih godina je počela izgradnja i Narodnog pozorišta koje je počelo sa radom 1869.

1876. godine, na inicijativu dr Vladana Đorđevića osnovano je Srpsko društvo Crvenog krsta, na čelu sa mitropolitom Mihailom.

U Kneževini Srbiji 1857. osnovano je Prvo srpsko društvo za gimnastiku i borenje, prva organizacija takve vrste na balkanskim prostorima.

Demografija[uredi]

Broj, porast stanovništva i gustina naseljenosti[uredi]

Kneževina Srbija 1817.
Kneževina Srbija 1833.
Kneževina Srbija 1878.

U Srbiji je 1834. godine izvršen prvi opšti popis stanovništva koji je obuhvatio celokupno stanovništvo (osim Turaka i Cigana). Do tada su sprovođeni samo delimični popisi.

Počev od 1834, pa zaključno sa 1877. godinom, u Kneževini Srbiji, u nejednakim vremenskim razmacima, sprovedeno je ukupno 10 popisa stanovništva.

Godina popisa Površina, km2 Broj stanovnika Gustina na 1 km2 Prosečan godišnji porast Lančani indeks porasta stanovništva
1834 43 555 678 192 15,6 ... ...
1841 43 555 828 895 19,0 21 529 122
1843 43 555 859 545 19,7 15 325 104
1846 43 555 915 080 21,0 18 512 106
1850 43 555 956 893 22,0 10 453 105
1854 43 555 998 919 22,9 10 507 104
1859 43 555 1 078 281 24,8 15 872 108
1863 43 555 1 108 568 25,5 7 572 103
1866 43 555 1 215 576 27,9 35 669 110
1874 43 555 1 353 890 31,1 19 759 111

Deseti popis stanovništva sproveden je u decembru 1874. godine. Zatim su izvršene pripreme za popis koji je trebalo da bude sproveden krajem decembra 1880. godine, i to u skladu s preporukama s Međunarodnog statističkog kongresa održanog 1873. godine, u Petrogradu. Međutim, rat s Turskom, 1877. i 1878. godine, i političke prilike koje su nastale nakon rata omele su sprovođenje ovog popisa.

Naredni popis stanovništva izvršen je tek krajem decembra 1884. godine (u Kraljevini Srbiji). U međuvremenu, Kneževina Srbija je na Berlinskom kongresu 1878. dobila priznanje svoje političke nezavisnosti na proširenoj teritoriji (sa okruzima: Niškim, Pirotskim, Vranjskim i Topličkim), na površini od 48.303 km2. Delimični popis sproveden je 1879. godine samo u tzv. Novim oblastima.[1]

Narodnost i veroispovest[uredi]

  • Ukupno 1866 - 1 215 576
    • Narodnost 1866:
      • Srbi - 1.057.540 (87%)
      • Rumuni (Vlasi) - 127.326 (10.5%)
      • Cigani (Romi) - 25.171 (2.1%)
      • ostale narodnosti - 5.539 (0.5%)
    • Veroispovest 1866:
      • Pravoslavna - 1 205 898 (99,20%)
      • Muhamedanska (zbir mojsijeve i muhamedanske veroispovesti) - 6 498 (0,54%)
      • Druga veroispovest - (0,26%)
  • Ukupno 1874 - 1 353 890
    • Veroispovest 1874:
      • Pravoslavna - 1 341 041 (99,05%)
      • Katolička - 4 161 (0,31%)
      • Protestantska - 463 (0,03%)
      • Mojsijeva - 2 049 (0,15%)
      • Muhamedanska - 6 176 (0,46%)[1]

Muslimani[uredi]

Pre Prvog srpskog ustanka u Srbiji je živeo znatan broj muslimana.[2] Nakon povlačenja Turaka sa teritorija pod kontrolom Srba, dolazi do uništavanja muslimanskih verskih zdanja i velikih iseljavanja muslimanskog stanovništva.[2] U Beogradu je nekada postojalo oko 273 džamija, koje su skoro sve porušene, osim jedne, Bajrakli džamije.[2] Džamije su rušene i u drugim gradovima koji su bili u sastavu kneževine Srbije. Tako su u Užicu porušene 34 džamije, u Smederevu 24 itd.[2]

Na međunarodnoj konferenciji u Kanlidži na Bosforu, 22. novembra 1862. godine, je dogovoreno iseljavanje muslimana iz Srbije.[3]

Tih godina mnogi muslimani, kao izbeglice, prelaze u Bosnu ili Novopazarski sandžak, koji još uvek nije bio u sastavu Srbije. U Bosansku Kostajnicu krajem 1862. i početkom 1863. godine dolaze muslimani iz Šapca, Valjeva i Užica.[3] Mnogi muslimani, izbegli iz Srbije 1862. i 1863. godine, su naseljeni u Zvorniku, koji je tada bio u sastavu Bosanskog pašaluka.[4]

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]