Knin

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Knin
Knin Croatia 01.jpg
Pogled na Knin sa tvrđave
Administrativni podaci
Država  Hrvatska
Županija Šibensko-kninska
Stanovništvo
Stanovništvo
 — 2011. 10.633
 — gustina 29,95 st./km2
Aglomeracija (2011.) 15.407
Geografske karakteristike
Koordinate 44°02′30″ SGŠ; 16°11′56″ IGD / 44.04163° SGŠ; 16.19880° IGD / 44.04163; 16.19880Koordinate: 44°02′30″ SGŠ; 16°11′56″ IGD / 44.04163° SGŠ; 16.19880° IGD / 44.04163; 16.19880
Vremenska zona UTC+1 (CET), leti UTC+2 (CEST)
Površina 355 km2
Knin na mapi Hrvatske
Knin
Knin
Ostali podaci
Gradonačelnik Marko Jelić
Poštanski broj 22300

Knin je grad u Hrvatskoj u Šibensko-kninskoj županiji. Prema rezultatima popisa iz 2011. u gradu je živelo 15.407 stanovnika, a u samom naselju je živelo 10.633 stanovnika.[1]

Knin je od 1991. do 1995. godine, tokom rata u Hrvatskoj, bio glavni grad Republike Srpske Krajine.

Geografija[uredi]

Knin se nalazi u srednjoj Dalmaciji, 15 km jugozapadno od granice sa Bosnom i Hercegovinom (selo Strmica).

Udaljenost Knina od većih gradova:

U selu Topolju istočno od Knina, ispod vodopada na rečici Krčić, nalazi se izvor reke Krke.

Po opisu iz 1838. godine varošica Knin se nalazi na desnoj obali reke Krke, gde se u nju uliva potok Butižnica. Okolina Knina je plodna ravnica zvana Kosovo polje.[2]

Istorija[uredi]

U istoriji, ime Knin se prvi put spominje u 10. veku od strane vizantijskog cara Konstantina VII Porfirogenita, u njegovom djelu De administrando imperio (Upravljanje carstvom), kao centar okruga Tnena. Njegovo latinsko ime je bilo ' ' ' Ticinium ' ' '.[3] No život je u užem i širem području Knina mnogo stariji, što pokazuju brojni arheološki nalazi. Neki smatraju da je na tom mestu bio antički grad "Arduba", koji je razorio rimski vojvoda Germanik. Knin je u prošlosti bio utvrđeni grad koji je po položaju, odbrambenoj snazi i naoružanju bio najmoćnija tvrđava u Dalmaciji. Od osnivanja, Knin se branio od mnogih neprijatelja o čemu svedoči dobro očuvana kninska tvrđava sa čvrstim bedemima. Branioci su tvrđavu stalno dograđivali prema tadašnjim odbrambenim potrebama.

Nekoliko rimskih grobova otkrivenih ispod tvrđave i ostaci arhitekture na brdu Spas potvrđuju da je tu bilo rimsko naselje.

U doba rane hrvatske države tu je povremeno boravište narodnih vladara (Trpimir, Muncimir, Svetoslav Suronja, Stjepan Držislav, Dmitar Zvonimir i Petar Svačić). Godine 1075. hrvatski kralj Krešimir je grad proširio i uzdigao. Nakon pogibije kralja Petra Svačića 1097. i ulaskom u personalnu uniju sa Ugarskom 1102, Knin gubi status prestonice.

Godine 1312. Mladen, sin Pavla Subića (Šubić) bio je ban Kninski, Skradinski idr. Ujedinili su se 1322. godine Šibenčani i Trogirci prišli su Mletačkoj državi koja je uništila Mladenove brodove na moru. Zatim je u Knin došao sa vojskom mađarski kralj Karolj i zarobio bana Mladena i odvegao u ropstvo mađarsko.[4]

Godine 1514. Turci su bezuspešno opsedali Knin, pa su sa velikim ljudskim gubicima odstupili. Gotovo dva veka je pod Turcima, a 11. septemba 1688. godine zauzimaju ga Mlečani i drže sve do 1797. godine. Zapadno od Knina uzdiže se srednjovekovna tvrđava podignuta sredinom 10. veka, konačni je izgled dobila početkom 18. veka., kada je veštačkim prosekom podeljena od brda Spas, koje se na nju nadovezuje sa severne strane. Tvrđava je jedna od najvećih fortifikacijskih građevina u Dalmaciji. Podeljena je na gornji, srednji i donji grad, koji su međusobno povezani drvenim mostovima. Najstariji je gornji grad na severnom delu tvrđave, dok su srednji i donji grad sagrađeni u kasnome srednjem veku. U početku 18. veka na gradnji zidina kninske tvrđave radili su i domaći majstori Ivan Macanović i njegov sin Ignjatije. Most preko reke Krke je bio veza sa varošicom. Kninsku trvđavu je 1647. godine preoteo od Turaka, mletački general Fdokolo.[2] Tvrđava se iako sigurna dok su je držali Francuzi, predala bez borbe Austrijancima 1813. godine.

Francuski general Marmont je 1808. godine izgradio kameni put dug 100 italijanskih milja od Knina do Neretve. Knin je inače bio raskrsnica nekoliko puteva. Stara dalmatinska pruga Knin-Split duga 102 kilometra završena je 1880. godine. Željeznička pruga zvana "lička" između Gračaca i Knina, duga 63 kilometra, započeta još 1912. godine, kada je otvorena krajem jula 1925. godine povezala je Zagreb sa morem.[5] Pruga Ogulin-Knin građena je tokom Prvog svetskog rata. Unska pruga između Bihaća i Knina je počela da se gradi 1936. godine.

Mesto Knin je polovinom 19. veka bilo sedište istoimenog sreza, sa 22.000 stanovnika, od kojih je bilo 19.000 pravoslavnih Srba. Sam grad Knin kao varošica imao je 1838. godine samo 719 građana.[2] Godine 1850. tu je ustanovljen sreski sud i postavljen sudija. Godišnji vašar u Kninu je održavan 15. juna (1847), pa 13. juna (1853).[6]

Tu su se Srbi počeli naseljavati još od Kosovske bitke; ponajviše iz Bosne i Stare Srbije. Godine 1846. u varošici na savijutku reke Krke, na njenoj desnoj strani bilo je 65 kuća. Srba je bilo mnogo u okolini, a malo u samom gradu.

Duhovni život[uredi]

Paroh kninskopoljski bio je 1796. godine pop Josif Novaković. Vukov srpski rečnik nabavile su 1818. godine kninske prote, Petar Dobrijević i Petar Sabljić.[7] Četiri stotine kninskih Srba nije imalo crkvu, već su bili orijentisani na okolinu. Krajem aprila 1857. godine dobili su sa najvišeg mesta u državi, dozvolu da mogu graditi pravoslavnu crkvu u Kninu.[8] Problem su pravile gradske vlasti ne dajući pogodnu lokaciju za nju. Po dopisu iz 1858. godine u Kninu još nije bilo ni pravoslavne crkve, ni paroha a ni srpske škole. Aktivirana je u to vreme Fondacija Makarija Vukadinovića nekadašnjeg paroha na Kosovu polju dalmatinskom. Ostavio je 4000 f. od kojih bi se otvorila škola u Kistanju i učitelj izdržavao. Molili su međutim Kninjani da se iz Kistanja tu prenese škola, čijeg bi učitelja sami izdržavali.[9] U samom Kninu je oko 1860. godine bilo 50 srpskih domova, čiji su žitelji bili podeljeni između Vrbničke i Kninskopoljske parohije. U Zadarskoj pravoslavnoj dijecezi bio je Kninski protoprezvirat.[10] Srpska pravoslavna crkva u Kninu posvećena Pokrovu Presvete Bogorodice je podignuta između 1864-1866. godine. Ostvarila se vekovna želja parohijana za svojom bogomoljom. Oni su do tada morali ići u neku od okolnih seoskih hramova na bogosluženje. Od 400 Srba u Kninu, najviše se žrtvovao meštanin trgovac Teodor Sinobad, koji nije žalio ni truda ni troška.[11] Stvoreni su uslovi tek nakon Mađarske bune 1848-1849. godine. Obezbeđene su bile finansije za gradnju 1857. godine ali nije bilo lokacije obezbeđene. Veći problem je dakle bilo traženje mesta za crkvu. Crkvena opština nije mogla da se dogovori ni sa varoškom opštinom, a ni sa pojedincima. Ni intervencija ministra Baha nije bila dovoljna. Na naročitu preporuku barona Filipovića, u dogovoru sa namesnikom, baronom Mamulom, austrijski car je poslao na dar 500 f. Rad oko buduće crkve krenuo je 1860. godine. Potom je određen 1863. godine dodatni izdatak iz državne kase od 11.900 f.[12], a na tu sumu su dodali prilog sami Kninjani - 1.000 f. Od tog iznosa krenula je gradnja; temelji su osvećeni na Tominu nedelju 1864. godine. Crkva u vizantijskom stilu bila je građena 16 meseci, a za to vreme stizali su brojni prilozi iz Beča, Trsta, Dubrovnika, Obrovca itd. Velike zasluge tokom gradnje imali su crkveni tutori Lazo Rašković i Stevan Vujatović. Crkva je imala osnovu krsta, sa kubetom i četvorougaonim zvonikom u kojem su tri zvona. Osvećenje prve srpske crkve u gradiću je izvršeno 31. avgusta 1866. godine. U opremanju crkve učestvovali su mnogi darodavci, Petar Miović iz Drniša dao je najveće zvono a Jovanka Stipčić iz Šibenika je poklonila polijelej.[13]

Školstvo i kultura[uredi]

U doba ilirizma u Kninu, je 1865. godine Narodna stranka pobijedila na izborima. Prvi načelnik Knina iz redova hrvatskog naroda je bio dr Lovro Monti (1834-1898). Advokat Monti bio je Srbin katolik, koji se iskreno zalagao za srpsku stvar, pa su ga Srbi iz okoline podržali za gradonačelnika Knina i zastupnika na Dalmatinskom saboru, te carevinskom veću u Beču. Pomagao je Srbe oružjem, municijom i hranom tokom Hercegovačkog ustanka. Kao gradonačelnik je štitio ćirilicu, otvarao narodne škole i radio na jačanju sloge između Srba i Hrvata.[14] Petranovićeva studija o Bogumilima, kupovana je 1867. godine i od strane Kninjana. Listu su predvodili Hrvati, gradonačelnik Monti i fra Bono Mlinar, a ostatak publike činili su Srbi: pop Ilija Vojvodić paroh kninskopoljski, Ilija Bućin c i k činovnik, Spiridon Vujinović srpski učitelj i trgovci - Aleksandar Katić i Špiro Sablić.[15] Kada je 1867. godine Radić objavio knjigu o gazdovanju srpskog naroda, istu su naručili u Kninu: Sima Todorović crkveni tutor i "Narodna (srpska) čitaonica".[16] Knjigu psalama koje je preveo Ostrožinski kupili su 1868. godine pretplatnici iz Knina, Hrvati i Srbi: Jovan Jurniš, Ante Cipin učitelj, Sanko Marin, fra Dobrosrećko Mlinar, fra Dobrosrećko Marić, dr Lovre Monti, Aleksandar Katić i Mihail Dragojlović.[17] Đorđe Omčikus iz Knina je bio 1875. godine pretplatnik novosadskog lista "Glas naroda". Milan Jović se pretplatio 1882. godine na "Srpsku nezavisnost" i "Srpče" listove koji su izlazili u Beogradu.

Pretplatu za novosadski "Školski list" u iznosu od 3 f. poslao je 1862. godine Savo Belanović iz Knina. Belanović je bio politički vođa Srba u Dalmaciji. Srpska škola u Kninu je ponovo otvorena 1876. godine, zaslugom Mis Irbi. Kada je 1883. godine vršena reorganizacija školske organizacije u Dalmaciji, određen je srpskog školskog nadzornika, za školske srezove Šibenik i Knin, učitelj i ravnatelj (upravitelj) srpske narodne škole u Kninu, Josif Kalinić.[18]

U 16. veku pisanjem se bavio P. Zoranić iz Knina. Petar Knežević redovnik Sv. Franje, rodom iz Knina, oko 1765-1773. godine je pisao "Muku Isukrista".[19] U tvrđavi je bio smešten Muzej hrvatskih starina (danas Muzej hrvatskih arheoloških spomenika u Splitu), osnovan 1893.

Dvadeseti vek[uredi]

Nakon prvog svjetskog rata Knin je ušao u sastav Kraljevine SHS, a od 1939. godine je dio Banovine Hrvatske.

Tokom Drugog svjetskog rata, u aprilu 1941. su ga okupirali Italijani. Grad je mjesec dana kasnije nominalno pripao NDH, ali je de facto bio pod italijanskom vlašću koja je štitila Dinarsku četničku diviziju pod komandom popa Momčila Đujića. S druge strane, veliki broj Kninjana se priključio partizanskom pokretu. Godine 1943, nakon kapitulacije Italije, Knin su okupirali Nijemci. Njihov garnizon i Đujićeve snage je, pak, krajem 1944. u Kninskoj operaciji porazio Osmi dalmatinski korpus NOVJ i zauzeo Knin.

Godine 1991. proglašena je Republika Srpska Krajina, čiji je Knin bio glavni grad. U vojnoj operaciji Oluja, 5. avgusta 1995, Hrvatska vojska zauzima Knin i okolinu stavljajući ga pod kontrolu Republike Hrvatske, proteravajući većinsko srpsko stanovništvo.

Stanovništvo[uredi]

Po popisu iz 2001. godine, u opštini Knin Hrvati čine 76,5% stanovništva, a Srbi 20,8%.

Po popisu stanovništva iz 1991. godine, predratna opština Knin imala je 42.954 stanovnika i to:

  • Srbi — 37.888 (88,20%)
  • Hrvati — 3.886 (9,04%)
  • Jugosloveni — 502 (1,16%)
  • ostali — 678 (1,60%)

Nacionalni sastav grada Knina (opštine)[uredi]

godina popisa ukupno Srbi Hrvati Jugosloveni ostali
2011. 15.407 3.551 (23,05%) 11.612 (75,37%) 0 (0%) 244 (1,58%)
2001. 11.128 1.269 (11,40%) 9.546 (85,78%) 0 (0%) 188 (1,68%)
1991. 12.331 9.867 (80,01%) 1.660 (13,46%) 381 (3,08%) 423 (3,43%)
1981. 10.933 6.516 (59,59%) 1.701 (15,55%) 2,421 (22,14%) 295 (2,69%)
1971. 7.300 4.972 (68,10%) 1.686 (23,09%) 343 (4,69%) 299 (4,09%)

Popis 1991.[uredi]

Na popisu stanovništva 1991. godine, naseljeno mesto Knin je imalo 12.331 stanovnika, sledećeg nacionalnog sastava:

Popis 1991.‍
Srbi
  
9.867 80,01 %
Hrvati
  
1.660 13,46 %
Jugosloveni
  
381 3,08 %
Crnogorci
  
43 0,34 %
Slovenci
  
40 0,32 %
Muslimani
  
24 0,19 %
Romi
  
15 0,12 %
Makedonci
  
11 0,08 %
Mađari
  
10 0,08 %
Albanci
  
6 0,04 %
Grci
  
6 0,04 %
Slovaci
  
5 0,04 %
Rusini
  
3 0,02 %
Italijani
  
2 0,01 %
Poljaci
  
1 0,00 %
Česi
  
1 0,00 %
ostali
  
4 0,03 %
neopredeljeni
  
132 1,07 %
nepoznato
  
120 0,97 %
ukupno: 12.331

Naseljena mesta sa brojem stanovnika, 1991.[uredi]

Područje grada Knina čine naseljena mesta: Vrpolje (536 st.), Golubić (1.424), Knin (12.331), Kninsko Polje (408), Kovačić (1.185), Ljubač (172), Oćestovo (351), Pađene (506), Plavno (1.720), Polača (1.586), Potkonje (198), Radljevac (387), Strmica (1.334) i Žagrović (1.393).

Spisak naselja opštine Knin 1991.[uredi]

Biovičino Selo, Biskupija, Varivode, Vrbnik, Vrpolje, Golubić, Gošić, Đevrske, Ervenik, Žagrović, Zvjerinac, Zečevo, Ivoševci, Kakanj, Kijevo, Kistanje, Knin, Kninsko Polje, Kovačić, Kolašac, Krnjeuve, Ljubač, Markovac, Modrino Selo, Mokro Polje, Nunić, Orlić, Oton, Oćestovo, Pađene, Plavno, Polača, Potkonje, Radljevac, Radučić, Ramljane, Riđane, Smrdelje, Strmica, Uzdolje, Cetina, Civljane.

Uprava[uredi]

Na temelju izbornih rezultata od 15. maja 2005. vlast u gradu Kninu formirala je koalicija HDZ-HSLS-HB-HSP sa 9 mandata od ukupno 17 u skupštini opštine. Ostalih 8 mandata pripadaju Samostalnoj demokratskoj srpskoj stranci. Gradonačelnica Knina je postala Josipa Rimac.

Značajni ljudi[uredi]

Galerija[uredi]

Panorama Knina slikana sa kninske tvrđave. Lijevo se nalazi naselje „Sinobadova glavica“, u sredini je kompleks fabrike „Tvik“. Tok rijeke Krke i stadion FK Dinare prikazani su desno.
Panorama Knina slikana sa kninske tvrđave. Lijevo se nalazi naselje „Sinobadova glavica“, u sredini je kompleks fabrike „Tvik“. Tok rijeke Krke i stadion FK Dinare prikazani su desno.

Sport[uredi]

Reference[uredi]

  1. ^ „Popis stanovništva 2011.”. Državni zavod za statistiku RH. Pristupljeno 16. 4. 2013. 
  2. 2,0 2,1 2,2 "Srbskij narodnij list", Budim 1839. godine
  3. ^ "Srbsko-dalmatinski magazin", Zadar 1846. godine
  4. ^ Vasilije Čokrljan: "Srbski rodoljubac", Budim 1832. godine
  5. ^ Vreme", Beograd 1925. godine
  6. ^ "Vojvođanin", srbsko-narodni kalendar, Beč 1853. godine
  7. ^ Vuk St. Karadžić: "Srpski rječnik...", Beč 1818. godine
  8. ^ "Srbski dnevnik", Novi Sad
  9. ^ "Srbski dnevnik", Novi Sad 1858. godine
  10. ^ "Školski list", Sombor 1867. godine
  11. ^ "Srbski dnevnik", Novi Sad 1857. godine
  12. ^ "Danica", Novi Sad 1863. godine
  13. ^ "Ljubitelj prosveštenija", Karlovac 1866. godine
  14. ^ "Branič", Beograd 1898. godine
  15. ^ Božidar Petranović: "Bogomili", Zadar 1867. godine
  16. ^ Đorđe Radić: "Vođa pri gazdovanju srpskom narodu", Novi Sad 1867. godine
  17. ^ Ognjeslav Utješanović-Ostrožinski: "Davidovi psalmi", Beč 1868. godine
  18. ^ Školski list", Sombor 1883. godine
  19. ^ "Glasnik društva srpske slovesnosti", Beograd 1871. godine

Spoljašnje veze[uredi]

Literatura[uredi]

  • Gelo, Jakov (1998). Narodnosni i vjerski sastav stanovništva Hrvatske, 1880-1991: po naseljima. Zagreb: Državni zavod za statistiku Republike Hrvatske. ISBN 978-953-6667-07-9.