Kozara

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Ukoliko ste tražili nacionalni park, pogledajte članak Nacionalni park Kozara.
Za druga značenja, pogledajte Kozara (višeznačna odrednica).
Kozara
Lisina.jpg
Lisina
Najviša tačka
Planinski vrh Lisina
Nadmorska visina 978[1] m
Koordinate 44°58′00″ SGŠ; 16°55′00″ IGD / 44.9666666667° SGŠ; 16.9166666667° IGD / 44.9666666667; 16.9166666667 Koordinate: 44°58′00″ SGŠ; 16°55′00″ IGD / 44.9666666667° SGŠ; 16.9166666667° IGD / 44.9666666667; 16.9166666667
Geografija
Kozara na mapi Bosne i Hercegovine
Kozara
Republike Republika Srpska RS,  BiH

Kozara je planina u sjeverozapadnom dijelu Republike Srpske, BiH.[1]

Kozara se prostire u dužinu od 70 km i širinu od 20 do 30 km.[1] Omeđena je rijekama Savom na sjeveru, Vrbasom na istoku, Sanom na jugu, Unom na zapadu i Gomjenicom.[1] Najviši vrh Kozare je Lisina (978 m nmv.).[1] Kozara se proteže u pravcu sjeverozapad-jugoistok na području 7 opština: Novi Grad, Kostajnica, Kozarska Dubica, Gradiška, Laktaši, Banja Luka i Prijedor.[1]


Reljef[uredi]

Reljef svakog predjela je rezultat njegove morfogeneze, tj.rezultat djelovanja endogenih i egzogenih geomorfoloških procesa. Kozara je ostrvska planina čiji se osnovni, tektonski, reljef formirao u dugom periodu mlađeg kenozoika izdizanjem dijela kopna pod uticajem orogenih pokreta u Zemljinoj kori i oticanjem Panonskog mora. Najznačajniji period tektonskog uobličavanja masiva Kozare je vrijeme alpske orogeneze, krajem mezozoika i početkom tercijara. Najviši vrhovi su se izdigli iz Panonskog mora sredinom starijeg tercijara (eocen).

Potom Kozara prvo postaje poluostrvo, a krajem tercijara, nakon oticanja panonskog zaliva Paratetisa, dio šireg kompaktnog kopna. Dalje uobličavanje reljefa se odvijalo pod uticajem egzogenih sila tj. destrukcije površine Zemlje procesom erozije. Pripada Dinarskom sistemu planina.

I pored toga što je Kozara stara-gromadna planina i relativno male nadmorske visine, ona posjeduje veliki broj strmih strana, stjenovitih predjela, uvala, zavala.

U središnjem dijelu planine, smjerom istok-zapad, uzdiže se vrh Mrakovica (804 m), a smjerom sjeverozapad, u podnožju Mrakovice izvire potok Mala Mlječanica, koji se daljim tokom, ostavljajući sa svoje desne strane veoma strmu stranu, Vitlovsku kosu, spaja sa rječicom Gračanicom, na mjestu Sastavci.

Biljni i životinjski svijet[uredi]

Vertikalna stratifikacija biljnog sistema planine izgleda ovako: na pašnjake u plodnom Potkozarju naslanja se sprat listopadnih šuma, uglavnom graba, bukve i hrasta, iznad njega crnogorične šume smreke, jele i bora, iz kojih izviruju kamene litice kozaračkih vrhova: Lisine, Kozaračkgo kamena, Zečjeg kamena...

Horizontalni raspored šuma: na sjeveru dominiraju visoke jelove i bukove šume a u južnom dijelu su površine obrasle niskim šumama hrasta i kulturama četinara- crni bor, bijeli bor i smrijeka (smrča).

Kada bi se kod Laktaša u blizini Banjaluke ušlo u kozaračke šume, sedamdeset kilometara bi se moglo neprekidno prolaziti kroz šume, a nastavljajući dalje od hrvatske granice, i mnogo duže.

Kozara ima i veliki broj ljekovitog bilja: nana, kamilica, majčina dušica, zova...

Pored velikog broja otrovnih gljiva ima i ogroman broj jestivih gljiva: vrganji, lisičice, smrčci, rudnjače, puhare, pupavke... Bogata je svakovrsnom lovnom divljači: srnom, divljom svinjom, divljom mačkom, lisicom, zecom, potom fazanom, divljom patkom, jarebicom, u vrijeme velikih poplava rijeke Save, bježeći od povodnja u Kozari nađu utočište i jeleni, što sve zajedno čini lovni rezervat rijedak u ovome dijelu Balkana. Ovom bogatstvu divljači doprinosi i činjenica da je totovo svih 70 km dužine i 20 km širine planina prekrivena šumama.

Industrijski potencijali[uredi]

Nepregledne šume, uz domaćinski odnos prema njima i nama, su nepresušni izvor blaga od zdravlja do industrije. Premudra i namjerna Austrougarska carevina je, još krajem 19. vijeka, po cijeloj Kozari izgradila uskotračnu prugu kojom je lakše i brže odvozila naše šume u svoje fabrike. (Ostaci pruge su i sada vidljivi po planini).

Turizam, lov, planinarenje na Kozari[uredi]

Prirodne ljepote Kozare i njeni raznoliki predjeli česta su odrednica mnogih planinarskih i lovačkih društava iz okolnih gradova, Prijedora, Kozarske Dubice, Banje Luke i Gradiške.

Lov je na Kozari star koliko i čovjek. Na njoj se organizovano lovi od vremena osnivanja prvog lovačkog društva 1906. godine. Na nižim nadmorskim visinama ima jarebice, prepelice i fazana. Kako se visina povećava tako se mijenja i sastav divljači u lovištu. Slede zec, lisica, srneća divljač, divlja svinja, divlja mačka...

Posebno aktivna društva na području Kozare su Planinarsko alpinistički klub Pauk-Prijedor, Planinarsko društvo Klekovača iz Prijedora kao i planinarsko društvo Previja iz Banje Luke.

Kada se ove djelatnosti u praksi ne bi dijelile, i kada bi im se organizovano pristupalo s namjerom da se sinhronizuju i primjere jena drugoj, efekti bi mogli biti i u finansijskom pogledu mnogo značajniji.

Predajnik[uredi]

Na Kozari je 2. oktobra 2011. pušten u rad predajnik Radio-televizije Republike Srpske, odnosno antenski stub i sistem.[2] Antenski sistem koji je visok 84 metra je zajednički projekat Vlade Republike Srpske i Radio-televizije Republike Srpske.[2] Predajnik signalom Javnog servisa Republike Srpske pokriva područje od Posavine do Zapadne Krajine, te rejon Šipova i Mrkonjić Grada.[2]


Kozara i istorija[uredi]

Kozara je pitoma planina. Nije visoka, ali su sve ostale njene dimenzije, i geografske i one druge, grandiozne. Na njoj, po Vitlovskoj ima prašumskih prostora po kojima još nije kročila ljudska noga. Nije ova planina bezazlena, u njoj se lako može i lutati i zalutati, a da nije takva zar bi se po njoj tokom vijekova tražila zbježišta što su čuvala glave za sva naša sjećanja. Ogromna prostranstva šuma, mnogobrojne kose, visovi, jarci i proplanci, izobilje divljači, ribe i jestivog bilja, ljekovito bilje, mnogo drveta, silni bivci, na hiljade izvora pitka vode, pružalo je dovoljno zaklona i sigurnosti u ovim vjetrovitim mnogonacionalnim i mnogokonfesionalnim, pa zato uvijek rizičnim, prostorima. Od praistorije, preko istorije novog vijeka, mnogobrojnih buna i pogroma, iz vremena Turaka, Austrougara i Nijemaca, Petra Popovića- Pecije i dr Mladena Stojanovića, nacionalnih ratova autohtonih Muslimana i Srba, noža hrvatskih ustaša, pa do najnovijeg vremena Kozari je sinonim život. U njoj su zbjegovi i zbježišta kroz istoriju. Nema ovdje mjesta nikakvom političkom ni ideološkom razlogu. U Kozaru su Srbi dolazili „glavom bez obzira“ da bi sa domaćim Srbima po njoj spašavali sopstvene glave. Kozara je i jedna od tačaka u kojoj je izvojevana pobjeda u Dugom svjetskom ratu protiv Njemaca i domaćih kvislinga na teritoriji tadašnjne Kraljevine Jugoslavije, potom FNRJ-e i SFRJ-e. U Kozari su se dizali ustanci i bune. Ona je porodilište i grobnica. Kozara je zato mitska planina.

Na jednom od vrhova planine Kozare, na visu Mrakovica, podignut je monumentalni spomenik palim za slobodu u Drugom svetskom ratu, rad vajara Dušana Džamonje, sa memorijalnim zidom na kome je upisano 9921 ime stradalih partizana i naroda.

Drugi svjetski rat[uredi]

Jedan narednik domobranac hvalio se u vozu kako je u jednoj kući na planini Kozari, u Bosni ubio prvo jednog starca „a zatim bacio bombu među četiri njegova unučeta koja ih je sve raznela.

Poslednja noć proboja - sećanje Mire Šinik Stankov[uredi]

Poslednja noć proboja na Kozari je ostalo dosta boraca i nekoliko puta više žena, dece i staraca, a neprijatelj je sve više stezao obruč oko Kozare, seća se Mira Šinik Stankov.

Valjalo je pokušati još jenom proboj da bi se spasao narod i borci. Noć. Tišina. Duga kolona boraca, naroda i ranjenika kretala se prema mestu proboja na cesti Prijedor – Bosanska Dubica „Tišina!“ Govore. Čuje se prigušeni plač dece, lupa konjskih kopita i pad nekog predmeta sa konja. Kolona je beskonačna. Pojavljuje se posle dugog hoda i zastajkivanja, bela traka ceste. Sve je napeto. Mora da bude najveća tišina, jer je neprijatelj blizu. Prelazi se cesta. Šumarak. Plotun po nama. Naši povici naprijed! Drugi treći plotun. Borba žestoka. Vri kao u kotlu. Ponegde jauci i stenjanje. Komandir jedne čete na konju ranjen, komanduje. Neprijatelj izmiče do drugih rovova i još snažnije tuče. Širi se vest dolaze tenkovi od Bosanske Dubice. Dalje se ne može. „Mora se nazad“, glasi komanda. Sviće zora. Povlačimo se sporo iscrpljeni, gladni noseći ranjenike i nejaku decu. Neprijatelj je za petama. Da ne bi pala u ruke neprijatelju Branka Bjelovuk se ubija pištoljem. Talas aviona sipa bombe. Plač i lelek ranjenika i dece. Jedna misao svih je što dublje u Kozaru, u zaklon daleko od ceste od neprijatelja. Negde oko podne svi smo na okupu, u hladovini stoletnih bukava, hrastova i jelika. Zaključeno je. U proboj se više ne može.

Ratni dopisnik nemačke 714 divizije Kurt Neher[uredi]

Evo kako je tu bitku na život i smrt opisao ratni dopisnik nemačke 714 divizije Kurt Neher.

Gusta pomračina pritiskala je naše položaje kada nam je svima zastao dah. Dve bele rakete sinule su iznad naših glava. Prvi talas napadača privukao se kroz gustu travu i žbunje do naših redova. Partizani su hvatani za cevi naših mitraljeza pre nego što su mogli da opale i jedan metak. Pojavili su se nečujno kao mačke sa noževima u zubima. I tada je otpočelo ono najstašnije što je svakome od nas ledilo krv u žilama.

Nemački vojnik nastavio je ovaj izveštaj:

Muškarci, žene i deca sa neshvatljivom upornošću nasrnuli na naš položaj. Bio je to pravi pakao i čudim se kako smo to izdržali. Patizani su čak i na borna kola išli sa bombama i puškama. Upravo kao mravi su nadirali.

Kurt Neher čudi se kako su izdržali a odnos je bio 3600 Partizana na 45 000 Nemaca i ustaša. Ipak ni tolika soldateska nije uspela da dobije bitku na Kozari. Obruč je probijen i tada počinje drugi čin strašne kozaračke drame. Sav bes Nemci i ustaše su počeli da iskaljuju na nedužnom i bespomoćnom narodu Potkozare.

Vrhovi Kozare[uredi]

Rijeke i potoci Kozare[uredi]

Ostali toponimi Kozare[uredi]

Galerija[uredi]

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Kozara: vječito ponosna i legendarna planina, autor: Drago Todić, Srpske zemlje i svijet (geografski naučno-popularni časopis), Broj 27, štampa: Viluks d.o.o. u 3.000 primjeraka, izdavač: Geografsko društvo Republike Srpske, Banja Luka (2007), pp. 5
  2. 2,0 2,1 2,2 „Novi predajnik na Kozari” (na jeziku: sr). Radio-televizija Republike Srpske. 2. 10. 2011. Pristupljeno 3. 10. 2011. 

Literatura[uredi]

  • Marjanović N. Tenis u Prijedoru, Srboštampa, Beograd, 1999.

Spoljašnje veze[uredi]