Latinski jezik

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Latinski jezik
Lingua latīna
Rome Colosseum inscription 2.jpg
Latinski natpis, u koloseumu
Govori se u
Etnička pripadnost Latini
Era Vulgarni latinski jezik se razvio u romanske jezike, od 6. do 9. veka; formalni jezik se zadržao kao akademska lingva franka katoličkih zemalja srednjovekovne Evrope i kao liturgijski jezik katoličke crkve.
Latinski alfabet
Zvanični status
Službeni jezik u
Reguliše
Jezički kodovi
ISO 639-1 la
ISO 639-2 lat
ISO 639-3 lat
Glottolog lati1261[2]
Linguasphere 51-AAB-a
{{{mapalt}}}
Karta pokazuje najveći doseg Rimskog carstva (oko 117. godine) i područje kojim su upravljali govornici latinskog jezika (tamno crveno). Mnogi drugi jezici osim latinskog su govoreni unutar carstva.
{{{mapalt2}}}
Opseg romanskih jezika, savremenih potomaka latinskog, u Evropi.
Ovaj članak sadrži MFA fonetske simbole. Bez odgovorajuće podrške, možda ćeš vidjeti znake pitanja, kutije ili druge simbole umjesto unikod karaktera.

Latinski jezik (lat. lingua latīna) je klasični jezik koji pripada italskoj grani indoevropskih jezika. Latinski alfabet je nastao iz etrurskog i grčkog alfabeta.

Latinski je prvobitno govoren na podrčju Lacijuma.[3] Kroz moć Rimske republike, latinski je postao dominantni jezik, najpre u Italiji pa zatim i širom Rimskog carstva. Vulgarni latinski se razvio u romanske jezike, kao što su italijanski, francuski, španski, portugalski i rumunski. Latinski, italijanski i francuski su dali mnogo riječi engleskom jeziku. Starogrčki i latinski jezik se koriste kao jezici nauke u teologiji, biologiji i medicini.

U kasnoj Rimskoj republici (75. p. n. e.), starolatisnki je standardizovan u klasični latinski jezik. Vulgarni latinski je bio kolokvijalni oblik govora u isto vrijeme i to je potvrđeno u zapisima i djelima kao što su djela Plauta i Terencija.[4] Kasnolatinski je bio pisani jezik od 3. veka, a srednjovjekovni latinski je bio u upotrebi od 9. vjeka do perioda Renesanse kada se koristi renesansni latinski. Kasnije, razvili su se rani savremeni latinski i savremeni latinski jezik. Latinski jezik je korišten kao jezik međunarodne komunikacije, obrazovanja i nauke sve do kasnog 18. veka, kada je počeo da ga zamjenjuje vernakular. Crkveni latinski je opstao kao službeni jezik Svete stolice i rimskog obreda Katoličke crkve.

U današnje vreme mnogi studenti, učenjaci i članovi katoličkog klera tečno govore latinski kao liturgijski jezik. On se uči u osnovnim, srednjoškolskim i visokoškolskim obrazovnim institucijama širom sveta.[5][6]

Nasleđe[uredi]

Jezik je prenošena u raznim oblicima.

Inskripcije[uredi]

Neki natpisi su objavljeni u međunarodno dogovorenim, monumentalnim serijama sa više tomova, „Corpus Inscriptionum Latinarum (CIL)“. Autori i izdavači variraju, ali format je otprilike isti: tomovi sa pojedinostima o inskripcijama sa kritičkim razmatranjem kojim se navodi poreklo i relevantne informacije. Čitanje i tumačenje ovih natpisa je predmet polja epigrafike. Poznato je oko 270.000 inskripcija.

Literatura[uredi]

Cezarov memoarski spis Commentarii de Bello Gallico je jedan od najpoznatijih klasičnih latinskih tekstova iz zlatnog doba latinskog jezika. Neokićeni, novinarski stil ovog patricijskog generala se dugo smatrao modelom urbanog latinskog koji se znvanično govorio i pisao na vrhuncu Rimske republike.

Radovi nekoliko stotina antičkih autora koji su pisali na latinskom su sačuvani u potpunosti ili delom. To su značajni radovi ili frgmenti za filološku analizu. Oni su deo predmetne oblasti polja klasike. Njihovi radovi su objavljeni u obliku manuskripta pre izuma štampanja, a u današnje vreme se objavljljuju kao pažljivo uređena štampana izdanja, kao što je Loebova klasična biblioteka, koji je objavila izdavačka kuća Harvard University Press, ili Oksfordski klasični tekstovi, u izdanju Oxford University Press.

Latinski prevodi moderne literature kao što su Хобит, Ostrvo sa blagom, Robinzon Kruso, Medved Padington, Vini Pu, Tintinove avanture, Asteriks, Hari Poter, Volter i prdeći pas, Mali Princ, Maks i Moric, Kako je Grinč ukrao Božić!, Mačka u šeširu, i knjiga bajki, „fabulae mirabiles“, imaju za cilj da pridobiju popularno interesovanje za jezik. Dodatne resurse obuhvataju zbirke izraza i resursi za prevođenje svakodnevnih fraza i koncepata na latinski, kao što je Meissner's Latin Phrasebook.

Uticaj na današnje jezike[uredi]

Uticaj latinskog na engleski je bio znatan u svim stupnjevima njegovog izolovanog razvoja. U Srednjem veku, došlo je do pozajmljivanja iz latinskog usled crkvene upotrebe koju je uspostavio sveti Avgustin Kenterberijski u 6. veku ili indirektno nakon Normanskog konkvesta, putem Anglonormanskog jezika. Od 16. do 18. veka, engleski pisci su skovali ogroman broj novih reči iz latinskih i grčkih reči, zvanih „mastionični termini“, kao da su bili prosuti iz posude sa mastilom. Mnoge od tih reči je jenom koristio njihov autor i zatim su zaboravljene, dok su se neke korisne reči održale, kao što su imbibe i extrapolate. Mnogi od veoma čestih polisložnih engleskih reči imaju latinsko poreklo posredstvom starofrancuskog jezika. Romanske reči sačinjavaju 59%, 20% i 14% engleskog, nemačkog i holandksog rečnika.[7][8][9] Te cifre dramatično rastu kad se uzmu u obzir samo nesložene i neizvedene reči. Shodno tome, Romanske reči sačinjavaju oko 35% holandskog rečnika.[9]

Uticaj rimske uprave i rimske tehnologije na manje razvijene nacije pod rimskom dominacijom doveli su do adaptacije latinske frazeologije u nekim specijalizovanim oblastima, kao što su nauka, tehnologija, medicina, i zakonodavstvo. Na primer, Lineanski sistem biljne i životinjske klasifikacije je pod znatnim uticajem Historia Naturalis, enciklopedije ljudi, mesta, biljki, životinja, i stvari, koju je objavio Plinije Stariji. Rimska medicina, zabeležena u radovima lekara kao što je Galen, se odražava u današnjoj medicinskoj terminologiji koja je prevashodno izvedena iz latinskih i grčkih reči, pri čemu je grčki filtriran kroz latinski. Rimsko inženjerstvo je imalo isti efekat na celokupnu naučnu terminologiju. Latinski zakonski principi su se održali delom putem dugog spiska latinskih pravnih termina.

Jedna studija koja je analizirala stepen diferencijacije romanskih jezika u poređenju sa latinskim (poređeći fonologiju, inflaciju, diskurs, sintaksu, rečnik, i intonaciju) je indicirala sledeću raspodelu (što je veći procenat, to je veće rastojanje od latinskog): sardinijski 8%, italijanski 12%, španski 20%, rumunski 23.5%, oksitanski 25%, portugalski 31%, i francuski 44%.[10]

Obrazovanje[uredi]

Višetomni latinski rečnik univerzitetske biblioteke u Gracu.

Tokom evropske istorije, obrazovanje u klasici se smatralo ključnim za one koji su želeli da se pridruže pismenim krugovima. Nastava na latinskom je esencijalni aspekat. U današnjem svetu, veliki broj studenata latinskog u SAD uči iz udžbenika Vikolkov latinski: Klasični uvodni kurs latinskog, baziran na antičkim autorima. Tu knjiga, prvi put objavnjenu 1956. godine,[11] napisao je Frederik Vilok, koji je doktorirao na Harvardskom univerzitetu. Vilokov latinski je postao standardni tekst za mnoge američke uvodne kurseve latinskog.

Pokret živućeg latinskog pokušava da podučava latinski na način na koji se predaju živi jezici, kao sredstvo govorne i pisane komunikacije. Dostupan je u Vatikanu i nekim institucijama u SAD, kao što su Univerzitet u Kentakiju i državni univerzitet u Ajovi. Britanska izdavačka kuća Cambridge University Press je glavni isporučilac latinskih udžbenika za sve nivoe, kao što je serija Kembridžških latinskih kurseva. Oni isto tako objavljuju potseriju tekstova za decu na latinskom autora Bell & Forte, koja opisuje avanture miša zvanog Minimus.

Latinski i antički grčki na univerzitetu Djuk, 2014.

U Ujedinjenom Kraljevstvu, Klasična asocijacija podstiče proučavanje antike na različite načine, kao što su publikacije i stipendije. Univerzitet u Kembridžu,[12] Otvoreni univerzitet,[13] i brojne druge prestižne nezavisne škole, na primer Iton, Harou, Haberdašer Askova škola za dečake i Via Facilis,[14] londonska humanitarna organizacija, imaju latinske kurseve. U Sjedinjenim Američkim Državama i Kanadi, Američka liga klasika podržava svaki napor kojim se unapređuje proučavanje klasika. Njihove podružnice obuhvataju: Nacionalna juniorska liga klasika (sa više od 50.000 članova), koja podstiče srednjoškolce da nastave proučavanje latinskog jezika, i Nacionalna seniorska liga klasika, koja podstiče studente da nastave studije klasika u koledžu. Liga takođe sponzira Nacionalni latinski ispit. Klasičar Meri Berd je napisala u The Times Literary Supplement 2006. godine da je razlog za učenje latinskog ono što je napisano u njemu.[15]

Razvoj latinskog jezika[uredi]

Kako se od 2. veka p. n. e. rimska vlast počela širiti po čitavom Sredozemlju, tako je i latinski jezik izlazio iz okvira drevne Italije i prerastao u svetski jezik. U razvoju latinskog jezika presudnu su ulogu odigrali prvi rimski književnici, koji su svoj jezik ratara i vojnika postepeno, po ugledu na grčki jezik, usavršavali i osposobljavali da sa lakoćom i logično iskaže i najsloženiju književnu, poetsku ili filozofsku misao. Rečnik se počeo naglo bogatiti kovanicama stvaranim u duhu grčkog rečnika, sintaktičkim konstrukcijama, stilskim figurama, i za veoma kratko vreme stvoren je sermo urbānus, jezik kojim su pisali obrazovani Rimljani. Najstariji natpisi na latinskom jeziku potiču iz 6. veka p. n. e. Prvi spomenik književnog latinskog jezika predstavljaju Zakoni dvanaest tablica iz 5. veka p. n. e, a poslednji je Justinijanov Kodeks rimskog građanskog prava iz 6. veka. Ovaj standardni latinski jezik, kojim je napisana gotovo celokupna sačuvana rimska književnost, primenjivan je u hrišćanskoj teologiji, filozofiji, prirodnim naukama, pravu i administraciji tokom sledeća dva milenijuma, sve do 19. veka, da bi i danas ostao prisutan i često nezamenljiv u političkoj, naučnoj i stručnoj terminologiji.

Međutim, za istoriju antičke kulture važna je činjenica da tokom celog antičkog doba procenat pismenog stanovništva nikada nije prešao trideset odsto. Tako, i u rimskoj državi nepregledne mase nepismenog i polupismenog stanovništva nisu govorile književnim „gradskim govorom“, nego svojim narodnim jezikom (sermo plebēius ili vulgāris), koji je imao sopstveni razvojni put. U određenim istorijskim uslovima od njega će nastati romanski jezici (italijanski, francuski, španski, rumunski). Pošto glavni izvori za izučavanje latinskog jezika nisu živi govornici (kao kod modernih jezika), nego sačuvani stari tekstovi, o ovom narodnom govoru znamo veoma malo. Između književnog i narodnog govora stoji razgovorni, svakidašnji jezik (sermo cotidiānus), kojim su u svakodnevnoj komunikaciji govorili obrazovani slojevi rimskog stanovništva, i čije tragove nalazimo u Plautovim komedijama, Petronijevom romanu, te nekim epistolografskim delima.

Vrste reči[uredi]

promenjive reči u latinskom jeziku
imenice u latinskom jezikupridevi u latinskom jezikuzamenice u latinskom jeziku
brojevi u latinskom jezikuglagoli u latinskom jezikuprilozi u latinskom jeziku
nepromenjive reči u latinskom jeziku
prilozi u latinskom jezikupredlozi u latinskom jeziku
veznici u latinskom jezikuuzvici u latinskom jeziku

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. „Schools”. Britannica (1911 izd.). 
  2. Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin; Bank, Sebastian, ur. (2016). „Latin”. Glottolog 2.7. Jena: Max Planck Institute for the Science of Human History. 
  3. Sandys, John Edwin (1910). A companion to Latin studies. Chicago: University of Chicago Press. str. 811—812. 
  4. Clark (1900). str. 1–3.
  5. Hu, Winnie (6. 10. 2008). „A Dead Language That's Very Much Alive”. New York Times. 
  6. Eskenazi, Mike (2. 12. 2000). „The New case for Latin”. TIME. 
  7. Finkenstaedt, Thomas; Dieter Wolff (1973). Ordered Profusion; studies in dictionaries and the English lexicon. C. Winter. ISBN 3-533-02253-6. 
  8. Uwe Pörksen, German Academy for Language and Literature’s Jahrbuch [Yearbook] 2007 (Wallstein Verlag, Göttingen 2008, pp. 121-130)
  9. 9,0 9,1 Loanwords in the World's Languages: A Comparative Handbook (PDF). Walter de Gruyter. 2009. str. 370. 
  10. Pei, Mario (1949). Story of Language. ISBN 03-9700-400-1. 
  11. LaFleur, Richard A. (2011). „The Official Wheelock's Latin Series Website”. The Official Wheelock's Latin Series Website. 
  12. „University of Cambridge School Classics Project - Latin Course”. Cambridgescp.com. Pristupljeno 2014-04-23. 
  13. „Open University Undergraduate Course - Reading classical Latin”. .open.ac.uk. Pristupljeno 2014-04-23. 
  14. „The Latin Programme – Via Facilis”. Thelatinprogramme.co.uk. Pristupljeno 2014-04-23. 
  15. Beard, Mary (10. 7. 2006). „Does Latin "train the brain"?”. The Times Literary Supplement. Pristupljeno 20. 12. 2011. »No, you learn Latin because of what was written in it – and because of the sexual side of life direct access that Latin gives you to a literary tradition that lies at the very heart (not just at the root) of Western culture.« 

Literatura[uredi]

  • Sandys, John Edwin (1910). A companion to Latin studies. Chicago: University of Chicago Press. str. 811—812. 
  • Allen, William Sidney (2004). Vox Latina – a Guide to the Pronunciation of Classical Latin (2nd izd.). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-22049-1. 
  • Baldi, Philip (2002). The foundations of Latin. Berlin: Mouton de Gruyter. 
  • Bennett, Charles E. (1908). Latin Grammar. Chicago: Allyn and Bacon. ISBN 1-176-19706-1. 
  • Buck, Carl Darling (1904). A grammar of Oscan and Umbrian, with a collection of inscriptions and a glossary. Boston: Ginn & Company. 
  • Clark, Victor Selden (1900). Studies in the Latin of the Middle Ages and the Renaissance. Lancaster: The New Era Printing Company. 
  • Diringer, David (1996) [1947]. The Alphabet – A Key to the History of Mankind. New Delhi: Munshiram Manoharlal Publishers Private Ltd. ISBN 81-215-0748-0. 
  • Herman, József; Wright, Roger (Translator) (2000). Vulgar Latin. University Park, PA: Pennsylvania State University Press. ISBN 0-271-02000-8. 
  • Holmes, Urban Tigner; Schultz, Alexander Herman (1938). A History of the French Language. New York: Biblo-Moser. ISBN 0-8196-0191-8. 
  • Janson, Tore (2004). A Natural History of Latin. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-926309-4. 
  • Jenks, Paul Rockwell (1911). A Manual of Latin Word Formation for Secondary Schools. New York: D.C. Heath & Co. 
  • Palmer, Frank Robert (1984). Grammar (2nd izd.). Harmondsworth, Middlesex, England; New York, N.Y., U.S.A.: Penguin Books. ISBN 81-206-1306-6. 
  • Sihler, Andrew L (2008). New comparative grammar of Greek and Latin. New York: Oxford University Press. 
  • Vincent, N. (1990). „Latin”. Ur.: Harris, M.; Vincent, N. The Romance Languages. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-520829-3. 
  • Waquet, Françoise; Howe, John (Translator) (2003). Latin, or the Empire of a Sign: From the Sixteenth to the Twentieth Centuries. Verso. ISBN 1-85984-402-2. 
  • Wheelock, Frederic (2005). Latin: An Introduction (6th izd.). Collins. ISBN 0-06-078423-7. 
  • Curtius, Ernst (2013). European Literature and the Latin Middle Ages. Princeton University. ISBN 978-0-691-15700-9. 

Spoljašnje veze[uredi]

Jezičke alatke[uredi]

Kursevi[uredi]

Gramatika i učenje[uredi]

Fonetika[uredi]

Vesti i audio na latinskom jeziku[uredi]

Online zajednice na latinskom jeziku[uredi]