Manastir Papraća

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Manastir Papraća
Manastir Papraća.jpg
Osnovni podaci
JurisdikcijaSrpska pravoslavna crkva
Osnivanje11. vijek
Osnivačžupan Vukan
Lokacija
MestoPapraća
Država Republika Srpska
Koordinate44°20′8.15″N 18°56′54.10″E / 44.3355972° SGŠ; 18.9483611° IGD / 44.3355972; 18.9483611
Manastir Papraća na mapi Bosne i Hercegovine
Manastir Papraća
Manastir Papraća
Manastir Papraća na mapi Bosne i Hercegovine

Manastir Papraća je manastir Srpske pravoslavne crkve. Nalazi se 12 km od manastira Lovnice u selu Papraća jugozapadno od Zvornika.[1] Nalazio se on nekada pod planinom Borogovom, na izvoru reke Spreče.[2]

Narodno predanje[uredi]

Postoji nekoliko narodnih predanja o ktitoru manastira i o datumu njegovog podizanja.

Prema prvom, manastir su podigli kralj Dragutin i njegovi sinovi Vladislav i Urošic, (Pećki i Tronoški ljetopis iz XVIII vijeka), dok narodna poezija u pjesmi "Miloš u Latinima" kaže da je manastir sa crkvom Blagoveštenjskom zadužbina župana Vukana[3] koji manastir podiže u znak pokajanja zato što je namjeravao promijeniti vjeru. U drugoj polovini 19. veka blizu manastira nalazile se na "Rudištu" u opštini Cikota, ruševine potpuno uništene stare crkve, koju je takođe u isto vreme podigao Vukan.

U drugoj, pak, pjesmi manastir se pripisuje brojnim zadužbinama Stefana Nemanje koji kao veliki župan podiže "Papraću blizu Borogova".

Predanje o četiri sestre srpskog „car Šćepana“ takođe je interesantno jer govori daje svaka od njih sagradila po jednu crkvu: u Tavni, Papraći, Lovnici i selu Cikotama.

Prošlost[uredi]

U oblasti Birač (gdje se manastir i nalazi) živjelo se još u antičko doba što potvrđuju pronađeni rimski novčići, mnogi stećci srednjovjekovnih grobalja kao i staro srednjovjekovno utvrđenje "Perin-grad".

U doba turske vladavine ovaj kraj je predstavljao važnu komunikaciju. Prvi pisani dokazi o manastiru Papraća nalaze se na jevanđelju iz 1550/51. godine koje je iguman manastira Papraća Grigorije dobio od ruskog protoprevitera Jakova. Smatra se da je prilikom posjete igumana Grigorija Rusiji i sam ruski car Fjodor I Ivanovič poklonio 120 rubalja za gradnju crkve, te se ta 1551. godina navodi za godinu kada je podignuta današnja manastirska crkva. Njegova naklonost prema Manastiru Papraća, u više navrata, objašnjava se carevim porijeklom, tj. rodbinskim vezama sa Jakšićima. Tako da u ovom periodu dolazi i do naseljavanja Jakšića — najprije selu Cikote iznad Šekovića, a kasnije u neposrednoj blizini manastira u zaseoku sela Ašćerića.

Direktan potomak porodice Jakšić je ruski car Ivan VI Grozni, preko treće kćerke Stefana Jakšića; Ane i njene kćerke Jelene Vasiljevne — supruge ruskog velikog kneza Vasilija Ivanoviča.

U turskom popisu iz 1528. govori se o postojanju crkve još i ranije, gdje se spominje sveštenik Radica iz Papraće. Dalje se spominje i sveštenik Oliver koji je opisivao teška vremena turske ofanzive na sjevernu Bosnu, osjećanja pravoslavnih hrišćana tog vremena i pad Srebreničke banovine 1512. Isti sveštenik je 1513. prepisao jevanđelje i ono se sve do 1578. čuvalo u Papraći. Na osnovu tih podataka može se zaključiti da je već u prvoj polovini XVI vijeka u Papraći vjerovatno postojala parohijska crkva koja je prije 1550. postala manastir, a da je 1551. od novčanih priloga ruskog cara crkva obnovljena, a možda i dograđena.

Posle 1551. godine u manastiru su monasi i učeni ljudi tog vremena intenzivno prepisivali crkvene knjige. Beleži se da je 1553. Mihajlo Zborožević Aleksandrović u Poljskoj prepisao jedan psaltir i poslao ga u Papraću. Manastir Papraća se pominje i 1559, kada je iguman manastira Tronoše Pajsije pozvao Arsenija iz Papraće da njegovom bratstvu pomogne savetima u gradnji novog hrama na starom crkvištu.

Smatra se da je Arsenije bio bogat i ugledan čovjek i da je imao ne samo savjetodavni nego i materijalni udio u gradnji Tronoše. Ukrašeni kivot koji je 1586. jeromonah Longin uradio za ovaj manastir još je jedno svjedočanstvo o manastiru u XVI vijeku. Kivot se čuvao u Staroj srpskoj crkvi u Sarajevu.

Krajem XVI i početkom XVII vijeka ponovo se intenzivira saradnja sa Rusijom, pa 1588. bratstvo Papraće od ruskog cara dobija novčanu pomoć i tkanine, a 1592. i 1607. papraćki iguman Longin putuje u Rusiju gdje od monaha lavre Kirila Čudotvorca dobija rukopisne knjige. Neke poklonjene ruske knjige iz Papraće mogle su se sresti i u manastirima u Srbiji kao što je npr. u zbirci knjiga manastira Grgeteg iz 1620.

Iguman Simeon, nastojatelj Papraće, boravio je 1645. u Moskvi, gdje je od ruskog cara Aleksija Mihailoviča dobio odobrenje za boravak monaha i prikupljanje priloga. I sljedeći starješina manastira, arhimandrit Mihailo, boravio je 1683. u Moskvi prikupivši značajnu pomoć u novcu i knjigama.

Potom se kao starješine manastira pominju iguman Simeon i Sofronije Podgoričanin koji je 1705. postao episkop pakračko-slavonski, tako da se ne zna sa sigurnošću do kada je bio u Papraći. Između 1717. i 1723, poslije austrijsko-turskog rata, manastir je zapustio i kao napušteno manastirsko imanje dobio ga je turski spahija Ferhat-beg iz okoline Budima, koji se nakon gubitka osmanlijskog posjeda u Ugarskoj naselio u Bosanski pašaluk.

Predanje kaže da su potomci ovog bega dugo živjeli u Papraći i da je jednom prilikom, dok je boravio u Carigradu kod sultana, svoju porodicu povjerio na brigu igumanu Arseniju. Tada se požalio sultanu da se u Bosni od „popova i kaluđera ne može živjeti“, te da su mu ovi ugrabili ženu i djecu. Sultan mu odredi vezira Ćuprilića sa 300 vojnika koji su posjekli sve papraćke monahe, a manastir spalili i opljačkali. I ostali pravoslavni narod tom prilikom moraše potražiti utočište u Srbiji i Posavini.

Manastirska crkva je tada ostala bez krova, te su kako legenda kaže tu zatvarali stoku, a „bule“ prale veš. Sve ono što je vrijedelo odneseno je, a prema nekim pričama kvalitetniji materijali upotrijebljeni su za gradnju džamije.

Pretpostavlja se da je Manastir Papraća u to vrijeme imao i imanja u istočnoj Hercegovini, što potvrđuje činjenica da su ikone u manastiru Zavala u Popovom polju i selu Mačkovcu (šira okolina Papraće) od istog anonimnog autora poznatog pod imenom „majstor iz Mačkovca“.

Od polovine XIX vijeka, poslije akcije Omer-paše Latasa (1851.) u Bosanskom pašaluku nastupaju povoljnije prilike za pravoslavce, te se smatra da je u to vrijeme počela obnova manastira. Obnova se vezuje za 1853. i ime hadži-Zaharija Popovića, sveštenika iz Osmaka, koji je čak iz Rusije donio malo zvono za crkvu sakrivši ga, kako predanje kaže, u buretu.

Tako obnovljenu crkvu je 1869. osvetio dabrobosanski mitropolit Dionisije P. Sve do 1880. to je bila parohijska crkva, da bi dolaskom došao iguman Pajsije (Filipović) bio obnovljen monaški život u manastiru. On je 1883. godine svedočio o postanku manastira. Veza između Papraće i manastira u Bosanskoj krajini potvrđena je 1892. kada je za starješinu došao arhimandrit Kirilo Hadžić iz Moštanice. On je dodatno opremio manastir i posadio vinograd.

U Papraću 1901. godine dolazi arhimandrit Danilo Bilbija, koji je 1905. godine sagradio i novi konak na mestu staroga koji je izgoreo 1717. godine. Bilbija je 1907. godine sagradio i novu školu. godine. Iguman Joakim Trbojević bio je starješina od 1923 godine, a oko manastira je sagradio ogradu, podigao drvenu zvonaru i kupio veliko zvono.

Period Drugog svjetskog rata manastiru Papraća donosi progon, pustoš i oštećenja, a crkva je korišćena za držanje stoke.

Arhitektura[uredi]

Crkva manastira Papraće se ubraja u red najmonumentalnijih tj. najveća je manastirska crkva na prostoru Bosne i Hercegovine. Kompletnim građevinsko-arhitektonskim poduhvatom svrstava se u dostignuća arhitekture moravske škole.

Crkva ima naos, oltar i unutrašnju i spoljnu pripratu. Kupola stoji na stubovima, a bočni prozori prekriveni su poluobličastim svodovima. Oltar je polukružan, a spolja poligonalan. Pjevnice su iznutra polukružne a spolja sedmostrane. Kraća unutrašnja priprata prekrivena je podužno postavljenim poluobličastim svodom oslonjenim na prielonjene lukove.[4]

Umjetnost[uredi]

Živopis manastira Papraća nije adekvatno sačuvan ali i on upućuje na odlike moravske umjetnosti. To se naročito vidi u likovima svetih arhijereja u oltaru kao i likovima svetih ratnika u južnoj pjevnici. Sačuvane su i kompozicije iz ciklusa Hristovih stradanja i kompozicija Bogorodičnog uspenja.

Datovanje živopisa se u literaturnim izvorima vezuje za tridesete godine XVI vijeka i ime zvorničkog episkopa Teofana. Veliki broj vrijednih ikona nalazi se ne samo u manastirskoj crkvi nego i u konaku i uglavnom predstavljaju djela poznatog srpskog ikonopisa iz XIX vijeka. Tu su i prestone ikone Hrista Pantokratora i Bogorodice sa Hristom-djetetom, kao rad Milije Markovića iz Beograda, a predstavljaju rad u tehnici ulja na platnu.

Ikone je priložio Miša Anastasijević, čuveni zadužbinar kapetan Miša Anastasijević iz Beograda 1857. godine. Pored ovih tu je i ikona Svete Trojice sa Bogorodicom (ulje na platnu) i tri „Jerusalgša“ većih dimenzija iz H^Š-H^H vijeka.

U muzej eparhijskog dvora u Tuzli iz Papraće je doneseno nadverje iz polovine XVIII vijeka na kojemu je ikonografski prikaz „Nedremano oko“ sa starozavjetnim carevima Davidom i Solomonom. Ikone i nadverje su rad Stanoja Popovića iz Martinaca u Sremu, poznatog zografa koji je njegovao odlike tradicionalnog vizantijskog ikonopisa.

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. ^ Turistička organizacija Republike Srpske: Manastir Papraća[mrtva veza] (na jeziku: srpski)
  2. ^ "Zastava", Novi Sad 1883. godine
  3. ^ "Zastava", Novi Sad 1883. godine
  4. ^ Portal Republike Srpske: Manastir Papraća Arhivirano na sajtu Wayback Machine (avgust 19, 2010) (na jeziku: engleski) (na jeziku: srpski)

Izvori[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]