Tihi okean

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
(preusmereno sa Пацифик)
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Pacifik
Zemljinih pet okeana

Tihi okean (poznat i kao Pacifik od francuskog pacifique, što znači miran) je najveći svetski okean. Pokriva trećinu površine zemlje i ima površinu od 179,7 miliona km².[1] Proteže se od Beringovog mora na Arktiku do Antarktika na jugu i od Indonezije do Kolumbije. Najveća dubina je na 11.034 m ispod površine mora, što ujedno predstavlja i najveću dubinu mora na svetu.[2]

Na Tihom okeanu postoji oko 25.000 ostrva (više nego u svim ostalim okeanima zajedno), od kojih se većina nalazi južno od ekvatora.[3]

Duž nepravilnih zapadnih granica Tihog okeana leže mnoga rubna mora, od kojih su najveća Koralno, Južnokinesko, Japansko, Tasmanovo i Žuto more. Malajskim prolazom je spojen sa Indijskim na zapadu, kao i Magelanovim prolazom na istoku s Atlantikom. Prema severu, Beringov prolaz spaja ga sa Arktičkim okeanom.

Kako se Tihi okean širi na ± 180° geografska dužine, gde zapad postaje istok, azijska strana okeana pravilno se smatra istočnim Tihim okeanom, a suprotna je strana zapadni Tihi okean. Datumska granica većim delom prati ±180° geografske dužine koja razgraničava istočni i zapadni deo. Ali, na nekim mestima se odvaja od te geografske odrednice. Tako na severu skreće prema istoku da bi zaobišla najistočniji deo Azije, zatim skreće prema zapadu obilazeći Aleutska ostrva da bi zatim puno južnije jako skrenula prema zapadu kako bi obuhvatila ostrvsku državu Kiribati i još neka manja ostrva.

Tokom Magelanovog putovanja do Filipina, po izlasku iz prolaza kroz Ognjenu zemlju (prolaz je kasnije po njemu dobio ime) poznatom po snažnim olujama, učinilo mu se da je Tihi okean vrlo miran kean, po čemu je dobio i ime. Ipak, nije uvek miran. Kopno raspršeno po Tihom okeanu podložno je vulkanskim erupcijama i potresima. Takođe, brojni tajfuni počinju upravo na tom području. Ali, najopasniji su cunamiji (koji su posledica podvodnih potresa) sa ogromnim talasima koji uništavaju ostrva i gradove na svom putu.

Istorija i ekonomija[uredi]

Džejms Kuk, poznati engleski istraživač iz 17. veka

Važne ljudske migracije su se dogodile na Tihom okeanu u praistoriji, od kojih je najistaknutija bila polinezijska migracija od azijskog ruba okeana do Tahitija i Novog Zelanda.

Evropljani su došli u kontakt sa Okeanijom u 16. veku. Prvi istraživač koji je zapisao svoja putovanja do Okeanije bio je Vasko Nunjez de Balboa (1513),[4] a potom i Ferdinand Magelan tokom svojih putovanja od 1519. do 1522. 1564, konkistadori su prešli Tihi okean krenuvši iz Meksika. Ostatak 16. veka prošao je pod najsnažnijim španskim uticajem. Brodovi su kretali iz Španije do Filipina, Nove Gvineje i Solomonskih ostrva.

U 17. veku, Holanđani su, ploveći oko Afrike, vodili glavnu reč u trgovini. Abel Tasman otišao je dalje otkrivši Tasmaniju i Novu Gvineju godine 1642. U 18. veku, Rusi su počeli iskorištavati Aljasku i Aleutska ostrva, Francuzi Polineziju, a Englezi, posebno Džejms Kuk, otkrili su Australiju i Havaje.

Imperijalizam u 19. veku za posledicu je imao okupaciju brojnih okeanijskih teritorija od Velike Britanije i Francuske, a potom i SAD. Jedan od najvećih doprinosa u istoriji okeanografije imao je Čarls Darvin 1830-ih na brodu Bigl.

Iako je SAD prisvojio Filipine, Japan je imao većinu zapadnopacifičkih ostrva tokom Drugog svetskog rata. Ipak, do kraja rata, Japanu su, kao jednoj od poraženih zemalja, oduzeti svi posedi.

Sedamnaest nezavisnih zemalja nalazi se u Tihom okeanu: Australija, Fidži, Japan, Kiribati, Maršalova ostrva, Mikronezija, Nauru, Novi Zeland, Palau, Papua Nova Gvineja, Filipini, Samoa, Solomonska ostrva, Tajvan, Tonga, Tuvalu i Vanuatu. Jedanaest od ovih sedamnaest zemalja steklo je potpunu nezavisnost 1960. Severnomarijanska ostrva zapravo su pod vlašću SAD, dok su Kukova ostrva i Nijue u sličnim odnosima sa Novim Zelandom. U sklopu Tihog okeana, osim SAD, svoje teritorije i danas imaju Čile, Ekvador, Francuska, Japan i UK.

Iskorištavanje tihookeanskih mineralnih dobara je sprečeno zbog vrlo velikih dubina. U plitkim delovima se iskorištavaju prirodni gas i nafta, dok se biseri skupljaju duž obala Australije, Nikaragve, Paname i Filipina, iako se aktivisti Grinpisa žestoko protive ovom iskorištavanju. U Tihom okeanu živi neslućen broj riba. U delovima bliže obali najviše se lovi riba poput tune, lososa, srdela, sabljarki, kao i školjke.

Godine 1986, članice južnopacifičkog ugovora odredile su da je ogroman deo Tihog okeana nedostupan za nuklearna testiranja i odlaganje nuklearnog otpada na tom području.

Geografija[uredi]

Ostrvske nacije i teritorije Pacifika
Zalazak sunca na Tihom okeanu gledano da Međunarodne svemirske stanice.
Južni Tihi okean gledano sa obale Njukasla u Novom Južnom Velsu)

Pacifik razdvaja Aziju i Australiju od Amerija. Ekvator ga deli na severnu (Severni Pacifik) i južnu (Južni Pacifik) porciju. On se proteže od Antarktičkog regiona na jugu do Arktičkog na severu.[1] Tihi okean obuhvata aproksimativno jednu trećinu Zemljine površine, i ima površinu od 165.200.000 km2 (63.800.000 sq mi) — što je znatno veće od celokupne Zemljine kopnene površine koja ima oko 150.000.000 km2 (58.000.000 sq mi).[5]

Pacifik ima raspon od aproksimativno 15,500 km od Beringovog mora u Arktiku do severne granice polarnog Južnog okeana na 60°S (starije definicije su išle do antarktičkog Rosovog mora). Pacifik doseže svoju naveću istočno-zapadnu širinu oko latitude na 5°N, sa rastojanjem od aproksimativno 19,800 km od Indonezije do obale Kolumbije — na pola puta oko sveta, što je duže od pet Mesečevih prečnika.[6] Najdublja poznata tačka na Zemlji — Marijanski rov — leži 10911 m ispod niva mora. Prosečna dubina ovog okeana je 4.280 m, i stoga je totalna zapremina vode u njemu oko 710.000.000 km3 (170.000.000 cu mi).[1]

Usled efekata tektonskih ploča, Tihi okean se trenutno sužava za oko 2,5 cm (1 in) godišnje na tri strane, što odgovara smanjenju površine od oko 0,52 km² godišnje. U kontrastu s tim veličina Atlantskog okeana se povećava.[7][8]

Duž iregularnih zapadnih margina Tihog okeana leže mnoga mora, najveća od kojih su Celebesko more, Koralno more, Istočno kinesko more, Filipinsko more, Japansko more, Istočnokinesko more, Sulusko more, Tasmanovo more, i Žuto more. Indonezijski morski put (uključujući Malajski prolaz i Toresov prolaz) spajaju Tihi i Indijski okean na zapadu, a Drejkov prolaz i Magelanov moreuz povezuju Pacifik sa Atlantskim okeanom na istoku. Na severu, Beringov moreuz povezuje Pacifik sa Arktičkim okeanom.[9]

Pacifik obuhvata 180. meridijan, i stoga je Zapadni Pacifik u blizini Azije na istočnoj hemisferi, dok je Istočni Pacifik u blizini Amerika i zapadnoj hemisferi.[10]

Južni Tihi okean sadrži Jugoistočni indijski greben koji polazeći od juga Australije prelazi u Pacifičko-antarktički greben (severno od Južnog pola) i spaja se sa još jednim grebenom (južno od Južne Amerike) čime se formira Istočno pacifički greben, koji je isto tako povezan sa još jednim grebenom (južno od Severne Amerike) koji gleda na Huan de Fuka greben.

Tokom najvećeg dela Magelansko putovanja od Magelanovog moreuza do Filipina, istraživači su zaista pronašli miran okean. Međutim, Pacifik nije uvek miran. Mnoge tropske oluje udaraju po ostrvima Pacifika.[11] Ostrva oko Pacifičkog obruča su puna vulkana i često su izložena zemljotresima.[12]

Karta Martina Valdzemjulera iz 1507. je bila prva na kojoj su bile prikazane Amerike razdvojene sa dva okeana.[13] Kasnija mapa Dioga Ribejra iz 1529 je bila prva da prikaže Tihi okean u njegovoj približnoj veličini.

Granične zemlje i teritorije[uredi]

Suverene nacije[uredi]

1 Status Tajvana i Kine je sporan. Za više informacija pogledajte politički status Tajvana.

Teritorije[uredi]

Kopna i ostrva[uredi]

Ovaj okean ima najveći broj ostrva na svetu. Postoji oko 25.000 ostrva u Tihom okeanu.[14][15][16] Ostrva koja su u potpunosti unutar Tihog okeana se mogu podeliti u tri glavne grupe poznate ka Mikronezija, Melanezija i Polinezija. Mikronezija, koja leži severno od ekvatora i zapadno od internacionalne datumske linije, obuhvata Marijanska ostrva na severozapadu, Karolinska ostrva u centru, i Maršalska ostrva na zapadu i ostrva Kiribati na jugoistoku.[17][18]

Melanezija, na jugozapadu, obuhvata Novu Gvineju, drugo po veličini ostrvo na svetu nakon Grinlanda i daleko najveće ostrvo među ostrvima Tihog okeana. Druge glavne Melanezijska grupe sa severa ka jugu su Bizmarkov arhipelag, Solomonska ostrva, Santa Kruz, Vanuatu, Fidži i Nova Kaledonija.[19]

Najveća oblase, Polinezija, koja se proteže od Havaja na severu do Novog Zelanda na jugu, takođe obuhvata Tuvalu, Tokelau, Samou, Tongu i Kermadekova ostrva na zapadu, Kukova ostrva, Društvena ostrva i Australska ostrva u centru, i ostrva Markiz, Tuamotu, ostrva Gambje, i Uskršnje ostrvo na istoku.[20]

Ostrva u Tihom okeanu spadaju u četiri osnovna tipa: kontinentalna ostrva, visoka ostrva, koralne grebene i podignute koralne platforme. Kontinentalna ostrva leže izvan andezitne linije i obuhvataju Novu Gvineju, ostrva Novog Zelanda, i Filipine. Neka od tih ostrva su strukturno vezana za obližnje kontinente. Visoka ostrva su vulkanskog porekla, i mnoga sadrže aktivne vulkane. Među njima su Bugenvil, Havaji, o Solomonska ostrva.[21]

Koralni grebeni južnog Pacifika su nisko ležeće strukture koje su izrađene na bazaltskim tokovima lave ispod okenske površine. Jedan od najdramatičnijih je Veliki koralni greben u blizini severoistočne Australije sa lancima grebenskig segmenata. Drugi tip strva formiran od korala je uzdignuta koralna platforma, koja je obično nešto veća od niskih koralnih ostrva. Primeri su Banaba (bivše Okeansko ostrvo) i Makatea u Tuamotskog grupi Francuske Polinezije.[22][23]

Karakteristike vode[uredi]

Temperature mora u Tihom okeanu kreću se od smrzavajućih na Zemljinim polovima do vrlo toplih (oko 29 °C) na ekvatoru. Salinitet takođe varira po geografska dužini. Voda bliže ekvatoru manje je slana od one u umerenom pojasu zbog mnogo obilnih padavina na ekvatoru tokom cele godine. Takođe, salinitet vode na polovima vrlo je nizak zbog malog ili nikakvog isparavanja vode. Ali, po proseku temperatura, Tihi okean topliji je od Atlantskog okeana.

Morske struje na severnoj polulopti uglavnom se kreću u smeru kazaljke na satu, a na južnoj polulopti obrnuto. Severnoekvatorska struja terana vetrovima kreće se širinom 15 °CGŠ u smeru zapada da bi kod Filipina skrenula na sever i postala topla japanska ili Kurošio struja.

Na oko 45 °CGŠ Kurošio struja skreće prema istoku gde se račva. Deo struje skreće prema severu postajući Aleutska struja. Drugi deo vodenih masa skreće prema jugu i ponovo dolazi u područje severnoekvatorske struje. U blizini Severne Amerike, Aleutska struja takođe se račva. Severni deo ulazi u Beringovo more kružeći njime u smeru kazaljke na satu. Južni krak usporava i nastavlja prema jugu kao kalifornijska struja.

Južnoekvatorska struja prati ekvator u smeru zapada. Istočno od Nove Gvineje skreće prema jugu da bi se na oko 50 °JGŠ, priključila antarktičkoj struji. U blizini čileanske obale, južnoekvatorska se struja deli; jedan ogranak teče oko rta Horn, a drugi skreće prema severu i formira peruansku ili Humboltovu struju.

Geološki podaci[uredi]

Pogled na Tihi okean

Andesitska linija najvažnija je linija koja služi za odvajanje regija u Tihom okeanu. Odvaja dublji deo okeana sa eruptivnim stenama od plićeg dela sa delovima kopna. Ova linija prati zapadni rub kalifornijskih ostrva i prolazi Aleutima, onda sve do poluostrva Kamčatke u Rusiji, posle ide Japanom, a onda u Okeaniju na Solomonska ostrva i Novi Zeland. Zatim se nastavlja severoistočno zapadnom granicom Kordiljera duž Južne Amerike, te svoj put završava preko Meksika opet u Kaliforniji.

U sklopu zatvorene putanje Andesitske linije, nalaze se brojne vulkanske planine, ostrva i stene koje karakterizuju središnji Tihi okean. Ovde se lava nežno uzdiže i gradi ogromne podvodne vulkanske planine. Ali, izvan Andesitske linije, vulkani su eksplozivni i stvaraju takozvani Pacifički vatreni prsten.

Kopnene mase[uredi]

Tihi okean je pun vulkana i okeanskih brazdi

Najveća kopnena masa na čitavom Tihom okeanu je Nova Gvineja, ujedno i drugo najvećo ostrvo na svetu. Skoro su sva ostrva i atoli između koordinata 30 °CGŠ i 30 °JGŠ, tj. od jugoistočne Azije do Uskršnjeg ostrva. Polinezijski trougao, koji spaja Havaje, Novi Zeland i Uskršnja ostrva, okružuje sve ostale ostrvske celine (Kukova ostrva, Samoa, Tokelau, Tonga, Tuamotu, Tuvalu i Valis i Futuna).

Severno od ekvatora i zapadno od datumske granice nalazi se neverovatno mnogo malih mikronezijskih ostrva, uključujući Karolinske, Marijanske i Maršalska ostrva.

U jugozapadnom uglu Tihog okeana leže oostrva iz melanezijske grupe, kojima dominira Nova Gvineja. Ostala ostrva iz ove grupe uključuju Fidži, Novu Kaledoniju, Solomonska ostrva i Vanuatu.

Ostrva Tihog okeana se dele na tri osnovne vrste:

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. 1,0 1,1 1,2 "Pacific Ocean". Britannica Concise. 2006. Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc.
  2. ^ „Japan Atlas: Japan Marine Science and Technology Center”. Pristupljeno 4. 7. 2007. 
  3. ^ Organization, International Hydrographic (1953). „Limits of Oceans and Seas” (PDF) (3rd izd.). Monte Carlo, Monaco: International Hydrographic Organization. Pristupljeno 12. 6. 2010. 
  4. ^ „CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: Ferdinand Magellan”. Newadvent.org. 1. 10. 1910. Pristupljeno 31. 10. 2010. 
  5. ^ "Area of Earth's Land Surface", The Physics Factbook. Pristupljeno 9 June 2013.
  6. ^ Nuttall 2005, str. 1461
  7. ^ "Plate Tectonics", Bucknell University. Pristupljeno 9 June 2013.
  8. ^ Young 2009, str. 9
  9. ^ Organization, International Hydrographic (1953). Limits of Oceans and Seas. International Hydrographic Organization. Pristupljeno 9. 6. 2013. 
  10. ^ Agno 1998, str. 25
  11. ^ "Pacific Ocean: The trade winds", Encyclopædia Britannica. Pristupljeno 9 June 2013.
  12. ^ Murphy 1979, str. 26
  13. ^ „The Map That Named America”. www.loc.gov. Pristupljeno 3. 12. 2014. 
  14. ^ Harsh, K. (19. 3. 2017). „This ocean has most of the islands in the world”. Mysticalroads. Arhivirano iz originala na datum 2. 8. 2017. Pristupljeno 6. 4. 2017. 
  15. ^ Ishihara, Masahide; Hoshino, Eiichi; Fujita, Yoko (2016). Self-determinable Development of Small Islands (na jeziku: engleski). Springer. str. 180. ISBN 9789811001321. 
  16. ^ United States. National Oceanic and Atmospheric Administration; Western Pacific Regional Fishery Management Council (2009). Toward an Ecosystem Approach for the Western Pacific Region: from Species-based Fishery Management Plans to Place-based Fishery Ecosystem Plans: Environmental Impact Statement (na jeziku: engleski). Evanston, IL: Northwestern University. str. 60. 
  17. ^ Academic American encyclopedia. Grolier Incorporated. 1997. str. 8. ISBN 978-0-7172-2068-7. Pristupljeno 12. 6. 2013. 
  18. ^ Lal, Brij Vilash; Fortune, Kate (2000). The Pacific Islands: An Encyclopedia. University of Hawaii Press. str. 63. ISBN 978-0-8248-2265-1. Pristupljeno 14. 6. 2013. 
  19. ^ West, Barbara A. (2009). Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania. Infobase Publishing. str. 521. ISBN 978-1-4381-1913-7. Pristupljeno 14. 6. 2013. 
  20. ^ Dunford, Betty; Ridgell, Reilly (1996). Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia. Bess Press. str. 125. ISBN 978-1-57306-022-6. Pristupljeno 14. 6. 2013. 
  21. ^ Gillespie, Rosemary G.; Clague, David A. (2009). Encyclopedia of Islands. University of California Press. str. 706. ISBN 978-0-520-25649-1. Pristupljeno 12. 6. 2013. 
  22. ^ "Coral island", Encyclopædia Britannica. Pristupljeno 22 June 2013.
  23. ^ "Nauru", Charting the Pacific. Pristupljeno 22 June 2013.

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]