Pravo

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Justicija, boginja simbol pravde koja nosi mač – što simbolizuje prisilnu moć tribunala, vagu – predstavljaju objektivni standard kojim se nadmašuju konkurentni zahtevi – i koja ima povez na očima što ukazuje na to da pravda treba biti nepristrasna i objektivno iscrtana, bez straha ili naklonosti i bez obzira na novac, bogatstvo, moć ili identitet.[1]

Pravo se može nazvati sistemom normi ljudskog ponašanja koje propisuje i u slučaju kršenja sankcioniše država. Pravo međutim svoje izvore ima u moralu, običajima, etici i naročito pravdi. Ovo dvojno lice prava je tema viševekovne rasprave o tome da li se pravom mogu nazvati i oni sistemi normi koje propisuje nelegitimna ili nepravedna vlast. Za pravnike pozitiviste i ovi sistemi se mogu nazvati pravom (ukoliko ih državna vlast sprovodi dovoljno efikasno), dok za jusnaturaliste ovi sistemi se ne mogu nazvati pravom u punom smislu te reči. U pravnoj teoriji i filozofiji pravo se određuje ne samo kao idealna, duhovna pojava, tj. kao skup misli, već i kao realna pojava. Realne pojave su one koje imaju i vremensku i prostornu dimenziju. Kao realna pojava, pravo je vezano za ljude i njihovu psihu, kao i za njihovo društvo.

Pravo je sistem pravila koja su kreirana i koja se primenjuju preko društvenih ili vladinih institucija radi regulacije ponašanja.[2] Pravni sistem pomaže u regulisanju i osiguravanju stanja u kome zajednica pokazuje poštovanje i unutrašnju ravnopravnost. Zakoni na državnom nivou mogu biti doneti putem kolektivnog zakonodavstva ili jednog zakonodavca. Privatne osobe mogu stvoriti pravno obavezujući ugovor, uključujući arbitražne sporazume kojima mogu izabrati da prihvate alternativnu arbitražu u redovnom sudskom postupku. Formiranje samih zakona može biti pod uticajem ustava, napisanog ili prećutnog, i prava kodiranih u njemu. Pravo oblikuje politiku, ekonomiju, istoriju i društvo na različite načine i služi kao posrednik odnosa između ljudi.

Opšta razlika se može napraviti između (a) nadležnosti civilnog prava, u kome zakonodavstvo ili drugi centralni organ kodifikuje i konsoliduje svoje zakone, i (b) anglosaksonskog pravnog sistema (common law), gde je sudski presedan prihvaćen kao obavezujući zakon. Istorijski gledano, verski zakon je igrao značajnu ulogu čak i u rešavanju sekularnih pitanja i još uvek se koristi u nekim verskim zajednicama. Islamski šerijatski zakon je najšire korišteni verski zakon na svetu i koristi se kao primarni pravni sistem u nekim zemljama, kao što su Iran i Saudijska Arabija.[3]

Pravo se generalno deli na dve glavne oblasti. Krivično pravo se bavi ponašanjem koje se smatra štetnim za društveni poredak i u kojem se kriva stranka može osuditi ili kazniti. Građansko pravo se bavi rešavanjem tužbi (sporova) između pojedinaca ili organizacija.[4]

Pravo predstavlja izvor naučne istrage o pravnoj istoriji, filozofiji, ekonomskoj analizi i sociologiji. Pravo takođe pokreće važna i složena pitanja koja se tiču jednakosti, pravičnosti i pravde

Definicije i pojam prava[uredi]

Sam pojam prava je relativan pa su i sve definicije prava relativne. Klasična podela definicija prava je na realne, nominalne i konceptualne, koja se zasniva na tome da li je predmet definisanja stvar, iskaz ili pojam.

Definicije prava su obično date u obliku deskriptivnih i preskriptivnih iskaza o pravu.

  • Deskriptivne definicije prava predstavljaju skup iskaza kojima se tvrdi, opisuje i objašnjava šta je pravo. Cilj deskripcija je da obaveštavaju o činjenicama i da na taj način posredno utiču na ponašanje ljudi.
  • Preskriptivne definicije prava nalažu neko činjenje ili nečinjenje, priprećeno ili ne, primenom državne sankcije. Cilj preskripcija je da obaveštavaju o nečijim željama i volji i na taj način neposredno utiču na ponašanje ljudi.
  • Postoje i deskriptivno-preskriptivni iskazi, kada se kaže iz čega se sastoji pravo i kakva mu je društvena funkcija, tj. kakvo bi trebalo da bude.

Važna vrsta definicija je Aristotelova definicija (per genus proximum et diferentiam specificam), zasnovana na korišćenju rodnog pojma i osobene razlike.

Teorije o pravu[uredi]

Brojne i raznovrsne pravne teorije grupisane su u idealističke i realističke teorije o pravu.

  • Idealističke teorije o pravu su veoma stare i mogu se razvrstati na prirodnopravne, apriorističko-fenomenološke i egzistencijalističke, formalne i kulturalističke pravne teorije.
  • Realističke teorije o pravu se mogu razvrstati na pozitivističke, sociološke, integralne i multidisciplinarne.

Naročito važno mesto zauzimaju prirodnopravne, pozitivističke i sociološke teorije, pa se zbog toga kaže da pravo ima tri značenja: prirodnopravno, pozitivnopravno i sociološkopravno.

  1. Prirodnopravne teorije u pravu vide jedno više, istinsko pravo koje služi postizanju opšteg dobra i pravednosti. Zajedničko im je uverenje da pravo predstavlja dvojni normativni sistem sastavljen iz sistema prirodnog prava i pozitivnog prava koje mu je podređeno (Toma Akvinski, Hugo Grocije).
  2. Pozitivističke pravne teorije odbacuju ideju prirodnog prava. One istražuju u pravu ono što jeste i smatraju da nema drugog prava osim pozitivnog prava (Savinji, Hans Kelzen).
  3. Sociološkopravne teorije pravo određuju kao društvenu pojavu, a njegovu suštinu tumače delovanjem društvenih činilaca (Herbert Spenser, Maks Veber).

Sva ova gledišta se svode na jedno da pravo reguliše društvene odnose u kojima može doći do povrede opštedruštvenog interesa, zajedničkih interesa svih članova društva. Ovi zajednički interesi prema jednima sastoje u redu, drugima u miru, a trećima u pravdi.

Zajednička svojstva prava[uredi]

Postoji dvanaest karakterističnih zajedničkih svojstava, odnosno merila pravnosti. Ova zajednička svojstva prava omogućavaju odvijanje zajedničkog života sa što manje neusklađenosti, prepreka, sukoba i borbi koje razaraju društvo. To su:

  1. spoljašnjost - pravom se reguliše spoljašnje telesno ponašanje, činjenje ili nečinjenje,
  2. heteronomnost - kada se subjekt pokorava normi koju je doneo neko drugi,
  3. društvenost - pravnim normama se isključivo reguliše ponašanje ljudi,
  4. regulativnost - sistemski legitimni uticaj na ponašanje ljudi,
  5. tradicionalni predmet regulisanja - sukob interesa je naročito izražen u oblastima imovinskih odnosa, odnosa vlasti i društva koji su tradicionalni predmet regulisanja,
  6. merljivost i preciznost - tačno se određuju ovlašćenja i obaveze subjekata i precizan postupak, precizne norme,
  7. pojava spora i postojanje suda - zbog različitih interesa ljudi nastaje spor pa je neophodna neutralna strana - sud koji mora biti društveno i pravno priznat,
  8. postupak formalizacije,
  9. društvena sankcija - mora biti pravom predviđena, društvena, merljiva i srazmerna,
  10. ostvarivanje vrednosti reda, mira i sigurnosti,
  11. zahtev za ostvarivanje drugih društvenih i pravnih vrednosti i
  12. omogućavanje sapostojanja ljudi u društvu

Istorija[uredi]

Kralj Hamurabi otkriva kod zakona mesopotamijskog boga sunca Šamaša, kaji se takođe poštovao kao bog pravde.

Istorija zakona je blisko povezana sa razvojem civilizacije. Drevni egipatatski zakon, koji datira unazad do 3000 p. n. e., sadrži građanski kodeks koji je verovatno bio podeljen na dvanaest knjiga. On je bio baziran na konceptu Maata, karakterisan tradicijom, retorički govor, društvene jednakosti i nepristrasnosti.[5][6] Do 22. veka p. n. e., drevni sumerski vladar Ur-Namu je formulisao prvi zakonik, koji se sastojao od kazuističkih izjava („ako … onda ...”). Oko 1760 p. n. e., kralj Hamurabi je dalje razvio Vavilonski zakon, kodiranjem i upisivanjem u kamen. Hamurabi je postavio nekoliko kopija svog zakonika širom Vavilonskog kraljevstva kao stele, za čitavu javnost da vidi; ovo je postalo poznato kao Hamurabijev zakonik. Britanski asirolozi su otkrili najočuvaniju kopiju tog zakonika u 19. veku, i od tog vremena je bio u potpunosti preslovljen i preveden na različite jezike, uključujući engleski, italijanski, nemački i francuski.[7]

Stari zavet datira unazad do 1280 p. n. e. i ima oblik moralnih imperativa kao preporuka za dobro društvo. Mali grčki grad-država, drevna Atina, od oko 8. veka p. n. e. je bila prvo društvo koje je bilo zasnovano na širokom uključivanju njenih građana, isključujući žene i robovsku klasu. Međutim, Atina nije imala pravnu nauku niti ijednu reč za „zakon”,[8] umesto toga se oslanjala na trodelno pravljenje razlike između božanskog zakona (thémis), ljudskih odluka (nomos) i običaja (díkē).[9] Ipak starogrčki zakon sadržao je značajne ustavne inovacije u razvoju demokratije.[10]

Rimsko pravo je bilo pod velikim uticajem grčke filozofije, ali su njegova detaljna pravila razvijena od strane profesionalnih pravnika i bila su sofisticirana.[11][12] Tokom vekova između uspona i opadanja Rimskog carstva, zakon je bio prilagođen kako bi se nosio sa promenljivim društvenim situacijama i podvrgnut je znatnim kodifikacijama pod Teodosijem II i Justinijanom I[13] Iako su zakonici zamenjeni običajnim pravom i predmetnim zakonom tokom mračnog doba, Rimski zakon je bio ponovno otkriven oko 11. veka kad su srednjovekovni pravni učenjaci počeli da istražuju Rimske rukopise i adaptiraju njihove koncepte. Latinski pravni maksimumi (zvani brokardi) su bili sastavljeni kao vodič. U srednjevekovnoj Engleskoj, kraljevski sudovi su razvili organ presedana što je kasnije preraslo u opšte pravo. Širom Evrope trgovački zakon je bio formiran tako da su trgovci mogli da trguju koristići zajedničke standardne prakse umesto mnogobrojnih izdeljenih aspekata lokalnih zakona. Trgovački zakon je prekurzor modernog privrednog prava, koji je naglašavao slobodu ugovaranja i otuđivosti imovine.[14] Sa porastom nacionalizma u 18. i 19. veku, trgovački zakon je bio inkorporisan u lokalne zakone zemalja pod novim građanskim kodeksima. Napoleonov i nemački kodeks su postali najuticajniji. Za razliku od engleskog običajnog zakona, koji se sastoji od enormnih tomova sudske prakse, kodeksi u malim knjigama su jednostavni za preuzimanje i sudije ih s lakoćom primenjuju. U današnje vreme, postoje indikacije da građansko i opšte pravo konvergiraju.[15] Zakon EU je kodifikovan u ugovorima, ali se razvija kroz presedane Evropskog suda pravde.

Ustav Indije je najduži napisani ustav jedne zemlje. On sadrži 444 članka, 12 rasporeda, brojne amandmane i 117,369 reči.

Drevna Indija i Kina predstavljaju distinktne pravne tradicija, i istorijski su imale nezavisne škole pravne teorije i prakse. Arthašastra, verovatno sastavljena okolo 100-te godine (mada sadrži starije materijale), i Manuov zakonik (c. 100–300) bili su osnovne studije u Indiji, i obuhvatali su tekstove koji se smatraju autoritativnim pravnim smernicama.[16] Manuova centralna filozovija je bila tolerancija i pluralizam, i citirana je širom jugoistočne Azije.[17] Ova hinduistička tradicija, zajedno sa islamskim pravom, zamenjeni su opštim pravom kada je Indija postala deo Britanska imperija.[18] Malezija, Brunej, Singapur i Hongkong su isto tako usvojili opšte pravo. Istočno azijska pravna tradicija odražava jedinstvenu mešavinu sekularnog i verskog uticaja.[19] Japan je bio prva zemlja koja je započela modernizaciju svog pravnog sistema pod zapadnim uticajem, prihvatajući delove francuskog, i uglavnom nemačkog civilnog zakonika.[20] Ovo je delimično odražavalo status Nemačke kao rastuće snage u kasnom 19. veku. Slično tome, tradicionalno kinesko pravo je ustupilo mesto prozapadnom pristupu tokom zadnjih godina dinastije Ćing u formi šest privatnih zakonskika zasnovanih uglavnom na japanskom modelu nemačkog prava.[21] Danas Tajvanski zakon zadržava najbližu povezanost sa kodifikacijama iz tog perioda, zbog razilaženja između Čang Kaj Šekovih nacionalista, koji su pobegli tamo, i Mao Cedungovih komunista koji su osvojili kontrolu nad glavninom zemlje 1949. godine. Sadašnja pravna infrastruktura u Narodnoj Republici Kini je bila pod snažnim uticajem Sovjetskog socijalističkog zakona, koji esencijalno uvećava administrativno pravo na račun privatnih prava.[22] Usled brze industrijalizacije, danas Kina prolazi kroz proces reformi, bar u smislu ekonomskih, ako ne i socijalnih i političkih prava. Novi ugovorni zakonik iz 1999. godine predstavljao je odstupanje od administrativne dominacije.[23] Štaviše, nakon pregovora u trajanju od petnaest godina, Kina je 2001. godine pristupila Svetskoj trgovinskoj organizaciji.[24]

Pravna nauka[uredi]

Pravna nauka je društvena nauka kojoj su glavni objekti proučavanja država i pravo. Pravna nauka je izgradila sistem koji obuhvata niz posebnih pravnih nauka.

Sistem pravne nauke se može se podeliti u tri osnovne grupe:

  • grupa opšteteorijskih pravnih nauka - u njoj se izučavaju elementi koji su zajednički svim državama i svim pravnim sistemima, bez obzira na istorijsko razdoblje, geografski položaj i sl.
  • grupa istorijskopravnih nauka - proučava razvoj prava kroz istoriju
  • grupa pozitivnopravnih nauka - izučava konkretne pravne siteme koji postoje u sadašnjosti (pozitivnopravni sistemi)

Pravni sistemi[uredi]

Sitem prava je skup pravnih normi što postoje u nekoj državi. Naziva se još i pozitivnopravni sistem. Pravni sistem je uređena (sistematizovana) celina svih pravnih pravila. Elementi pravnog sistema su sledeći:

  • pravni sistem kao celina
  • pravna grupa
  • pravna grana
  • pravni instituti (pravne ustanove)
  • pravno pravilo (pravna norma)

Grane prava[uredi]

Crkvena prava i religijska prava

Izvori prava[uredi]

U kontinentalnom pravnom krugu (romansko-germanski pravni krug) izvori prava su sledeći:

Nisu izvori prava, ali mogu služiti kao pomoćno sredstvo za utvrđivanje prava:

Anglosaksonski pravni sistem (common law) naziva se još i precedenskim pravnim sistemom, budući da su sudske odluke (presedani) izvor prava.

U međunarodnom pravu izvori prava su:

  • međunarodni ugovori, odnosno međunarodne konvencije bilo opšte ili posebne, koja ustanovljuju pravila, koje izrekom priznaju države u sporu;
  • međunarodni običaji kao dokaz opšte prakse, prihvaćene kao pravo
  • opšta načela prava priznata kod civilizovanih naroda
  • kao pomoćno sredstvo za utvrđivanje pravnih pravila - sudska rešenja te učenja pravnih stručnjaka različitih naroda

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. ^ Luban, Law's Blindfold, 23.
  2. ^ Robertson, Crimes against humanity, 90.
  3. ^ „What is sharia law?”. brightknowledge.org. Arhivirano iz originala na datum 19. 10. 2013. Pristupljeno 23. 09. 2017. 
  4. ^ „Criminal and Civil Law”. www.cscja-acjcs.ca. Arhivirano iz originala na datum 09. 08. 2016. Pristupljeno 31. 07. 2016. 
  5. ^ Théodoridés. „law”. Encyclopedia of the Archaeology of Ancient Egypt. 
  6. ^ VerSteeg, Law in ancient Egypt
  7. ^ Richardson, Hammurabi's Laws, 11
  8. ^ Kelly, A Short History of Western Legal Theory, 5–6
  9. ^ J.P. Mallory, "Law", in Encyclopedia of Indo-European Culture, 346
  10. ^ Ober, The Nature of Athenian Democracy, 121
  11. ^ Kelly, A Short History of Western Legal Theory, 39
  12. ^ Stein, Roman Law in European History, 1
  13. ^ As a legal system, Roman law has affected the development of law worldwide. It also forms the basis for the law codes of most countries of continental Europe and has played an important role in the creation of the idea of a common European culture (Stein, Roman Law in European History, 2, 104–107).
  14. ^ Sealey-Hooley, Commercial Law, 14
  15. ^ Mattei, Comparative Law and Economics, 71
  16. ^ For discussion of the composition and dating of these sources, see Olivelle, Manu's Code of Law, 18–25.
  17. ^ Glenn, Legal Traditions of the World, 276
  18. ^ Glenn, Legal Traditions of the World, 273
  19. ^ Glenn, Legal Traditions of the World, 287
  20. ^ Glenn, Legal Traditions of the World, 304
  21. ^ Glenn, Legal Traditions of the World, 305
  22. ^ Glenn, Legal Traditions of the World, 307
  23. ^ Glenn, Legal Traditions of the World, 309
  24. ^ Farah, Five Years of China WTO Membership, 263–304

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]