Prelid (muzika)

S Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu

Prelid (od lat. praeludere uvežbavati) je instrumentalni stav, prvobitno solistički, slobodnog improvizacijskog karaktera; javlja se kao uvod u veće , po formi složeno delo ili kao samostalna kompozicija. Razvio se iz improvizacijskih uvoda kojima je orguljaš davao intonaciju crkvenom horu. Sam naziv javlja se od sredine XV veka.

Prelid je najstariji izvorni instrumentalni oblik, napisan za instrumente s dirkama ili za lautu, za razliku od ostalih ranih instrumentalnih kompozicija - ričerkara ili kancone – izvedenih iz vokalnih oblika. U XV i XVI veku prelid je obično kraći improvizacijski uvodni stav slobodnog oblika, zasnovan na smeni akordskih figura i raznovrsnih pasaža. Prvi primerci improvizacijski koncipiranih prelida nalaze se u nemačkim zbirkama: Fundamentum organisandi (1452) i Buxheimer Orgelbuch. Tokom XVI veka prelid se širi i u Italiji, Francuskoj, Španiji i Engleskoj. U tom razdoblju počinju se razlikovati dva osnovna principa oblikovanja: pored improvizacijski građenog prelida, javlja se i prelid s imitacijskim, polifonski vođenim deonicama. Na prelazu u XVII vek prelid osobito komponuju A. i G. Gabrijeli, Sveling, Freskobaldi, zatim francuski klavsenisti (L. i F. Kupren) i nemački barokni majstori (Froberger).

Od sredine XVII veka prelidi se sve češće komponuju kao formalno zaokruženi uvodni stavovi u određenom složenijem muzičkom obliku. Prelid se tada pojavljuje kao prvi stav svite, kamerne sonate i koncerta, a posebno često kao predigra fuge (D. Bukstehude, J. S. Bah). Barokni prelid oblikuje se tematski jedinstveno s karakterističnim instrumentalnim figurama, s ponekad dobija i višedelnu formu kao tokata.

U doba klasike prelijdustupa mesto novim oblicima klavirske muzike, a retki pojedinačni primerci uglavnom se nastavljaju na tradiciju J. S. Baha. U muzici romantičara česti su kraći monotematski stavovi s nazivom prelid. Oni se temelje na razradi jednog motiva, odnosno figure, ili su izgrađeni prema formalnoj okosnici A B A. Na taj način prelid dobija oblik samostalne instrumentalne kompozicije. Najpoznatije su zvirke klavirskih prelida: Šopena, Debisija, Rahmanjinova, Skrjabina.

Literatura[uredi | uredi izvor]

  • Howat, Roy. The Art of French Piano Music: Debussy, Ravel, Faure, Chabrier. 2009.
  • A.B. Wenk : Claude Debussy and Twentieth-Century Music (Boston, 1983)