Prizren

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Skoči na: navigacija, pretraga
Prizren

Prizren
Prizren

Osnovni podaci
Država Zastava Srbije Srbija
Pokrajina Zastava Kosova i Metohije Kosovo i Metohija
Upravni okrug Prizrenski
Opština Prizren
UNMIK Prizren
Stanovništvo
Stanovništvo (2011) 121.000
Položaj
Koordinate 42°14′N 20°44′E / 42.23, 20.74
Vremenska zona srednjoevropska:
UTC+1
Prizren na mapi Srbije
{{{alt}}}
Prizren
Prizren na mapi Srbije
Ostali podaci


Koordinate: 42° 13′ 48" SGŠ, 20° 44′ 24" IGD

Prizren (alb. Prizren ili Prizreni, tur. Prizren) je gradsko naselje smešteno u južnoj Metohiji u pokrajini Kosovo i Metohija. Sedište je istoimene opštine i Prizrenskog okruga. Grad se nalazi u podnožju Šar planine, blizu albanske i makedonske granice. Prizren se prvi put pominje 1019. godine kao Prizdrijana (Призрѣнь) u povelji cara Vasilija II. Njegov vekovni razvoj doprineo je da ovaj grad bude prepoznatljiv kao stecište mnogih istorijskih, duhovnih i kulturnih spomenika.

Geografija[uredi]

Prizren je smešten u južnoj Metohiji, u Prizrenskoj kotlini, koja sa Prizrenskim i Ljubiždanskim poljem, čine poseban region šarsko-pindske oblasti. Grad Prizren se nalazi na nadmorskoj visini 412–500 m i na prostoru između brda Cvilen (1381 m) i planina Ošljak (2212 m), Paštrik (1978 m) i Koritnik (2395 m) i planinskog lanca Šar planine. Kroz Prizren protiče reka Prizrenska Bistrica koja ga deli na dva dela. Njen tok je promenjen dolaskom Turaka i skrenut desno od poznate crkve Bogorodice Ljeviške. Prizrenska Bistrica izvire na Šar planini i uliva se u Beli Drim. Na reci su se nekada nalazile vodenice i vunovlačare, kojih danas nema više.

Prizrenska kotlina nalazi se na veoma trusnom području u kojem je od 1900. do 1936. bilo zabeleženo 125 zemljotresa.

Klima[uredi]

Ovaj kraj ima umereno kontinentalnu klimu sa primesama submediteranske klime. U višim predelima jače se osećaju uticaji planinske klime masiva Šar planine, dok se u niskim predelima Prizrenskog polja znatniji je uticaj Jadranskog mora, koja prodire dolinom Drima. Usled uticaja vazdušnih masa sa Jadranskog mora zime su manje hladnije i prosečne januarske temperature se kreću od +0,5°C do -0,5°C i ima u proseku 15 do 17 ledenih dana.

Leta u Prizrenu su vrlo topla a prosečne temperature u najtoplijem mesecu julu kreću se od +21,5°C do 22,8°C. Trajanje sunčevog sjaja u Prizrenu je veliko i iznosi oko 2.150 časova godišnje.

Istorija[uredi]

Šadrvan u Prizrenu, u pozadini crkva Svetog Spasa, u Potkaljaji, 1993

Poznat u antičko vreme kao grad Teranda, Prizren se razvijao između VI i IX veka (tvrđava Kaljaja, podgrađe i manja naseobina oko bazilike na čijim delovima ostataka je kasnije podignuta crkva Bogorodica Ljeviška).

Vizantijski period[uredi]

U vreme Vizantije, Prizren je bio značajnije regionalno sedište i u to vreme u njemu su izgrađena utvrđenja Drvengrad i Višegrad, poznat kao prizrenski Gornji grad. U njemu je bilo sedište Vizantijske episkopije. Poveljom cara Vasilija iz 1019. godine, Ohridskoj arhiepiskopiji se poklanja prizrenska episkopija i ovo je prvi pisani dokument u kome se pominje Prizen tada pod imenom Prizdrijana.

Za vreme vizantijske vlasti nad Prizrenom, u njemu je podignut ustanak protiv cara Mihajla VII i na saboru koji je tu organizovan 1072, učesnici ustanka, vlastelini i skopski boljari proglasili su kneza Bodina za vladara i krunisali su ga za bugarskog cara. Ustanak je nedugo zatim bio krvavo ugušen.

Srednjovekovni srpski period[uredi]

Od oko 1214., u vreme Stefana Nemanjića[1], grad pripada srpskoj srednjovekovnoj državi i postaje privredno i duhovno središte. U doba kralja Milutina, Prizren je postao najznačajnije trgovačko mesto u Srbiji. Grad na Bistrici ekonomski jača naročito u vreme kralja Milutina, cara Dušana i cara Uroša. U to vreme Prizren kuje i svoj novac. Iz tog perioda su najznačajniji istorijski spomenice srpske srednjovekovne baštine crkva Bogorodica Ljeviška i manastirski kompleks Sveti Arhangeli, zadužbina cara Dušana.

Povremeno je Prizren bio i prestonica careva Dušana i Uroša. Na dvorcu ovih careva izdate su i sačuvane njihove povelje u Prizrene i na Ribniku koje predstavljaju svedočanstvo o boravku srpskih vladara u XIV veku. U to vreme u Prizrenu se naseljavaju trgovci iz Dubrovnika i Kotora i tu se počinju organizovati poznati sajmovi (panađuri), u dane velikih verskih praznika.

Prizrenskim gradom upravljao je kefaliija koji je uvek bio Srbin, dok je trgom upravljao knez koji je po pravilu bio iz primorskih gradova Dubrovnika i Kotora. Srednjovekovno prizrensko stanovništvo bilo je raznorodno i većinu su u to vreme činili Srbi ali je bilo i Dubrovčana, Korčulana, Splićana, Zadrana, Vlaha, Mlečana, Grka, Sasa i Arbanasa. Oni su obično živeli u kolonijama. Najveću koloniju su sačinjavali Dubrovčani. Putopisci toga vremena Prizren nazivaju „carski grad“ i „carska prestonica“, a u narodnim epskim pesmama navodi se kao „srpski Carigrad“.

Posle smrti cara Dušana Prizrenom je ovladao kralj Vukašin i držao ga od 1362. do 1371. godine. Kralj Marko je vladao Prizrenom do 1372, a Balšići od 1372. do 1376. godine i već od tada počinje opadanje Prizrena i pominje se 1433. među napuštenim trgovačkim mestima.

Turski period[uredi]

O tome kada su Turci osvojili Prizren istoričari se nisu usaglasili. Po nekim istoričarima (Jastrebov i Hasan Kaleši) tvrdi se da je Prizren pao pod tursku vlast 21. juna 1455. godine. Na osnovu turskih izvora, pretpostavlja se da je Prizren pao pod tursku vlast tek 1459. godine.

U periodu turske vlasti grad na obali Bistrice dobija novu urbanu strukturu formiranjem čaršija i mahala i izgradnjom monumentalnih islamskih građavina (Sinan pašina džamija, Mehmed pašina džamija, Amam, Sahat kula, Kameni most i dr). Ovaj period odlikuje i uništavanje srpskih srednjovekovnih crkava i njihovog pretvaranja u džamije. Tako je crkva Bogorodice Ljeviške pretvorena u džamiju a na delovima ruševina manastira Svetih Arhangela sagrađena je Sinan pašina džamija.

Godine 1878. na skupu muslimana sa Kosova i Metohije i delova Albanije u Bajrakli džamiji osnovana Prizrenska liga, sa ciljem sprečavanja ostvarenja odluka Berlinskog kongresa i onemogućavanja pripajanja teritorija koje su pripale Crnoj Gori i Srbiji, kao i postavljanja pitanja albanske autonomije u okviru Turske.

Balkanski ratovi i Prvi svetski rat[uredi]

Posle balkanskih ratova Prizren ponovo ulazi u sastav Srbije.

U jesen 1915. pri povlačenju srpske vojske u Prizrenu kralj Petar po poslednji put prima članove srpske vlade u zemlji i tu se donosi odluka o povlačenju srpske vojske preko Albanije. Prizren i njegova okolina bili su pod bugarskom okupacijom sve do oslobađanja 1918. godine.

Između dva svetska rata[uredi]

Po oslobađanju 1918. Prizren postaje sedište okruga i njemu se obrazuju Okružni sud. U ovom periodu u Prizrenu se otvaraju prve fabrike, osnivaju prva sportska društva, grade putevi i dr.

Posle Drugog svetskog rata[uredi]

Saborna crkva Svetog Đorđa, u zimu 1964.

Posle aprilskog sloma Kraljevine Jugoslavije 1941. godine i okupacije, Prizren ulazi u sastav italijanske Velike Albanije. U toku ove okupacije dolazi do iseljavanja srpskog življa.

Za vreme okupacije 1941-1944. po oslobađanju Prizrena 17. novembra 1944. godine, on postaje središte autonomne oblasti Kosovo i Metohija, koje će kasnije biti premešteno u Prištinu.

Posle Drugog svetskog rata dolazi do svestranog razvoja Prizrena. Razvijaju se privreda, prosveta, kultura, zdravstvo, saobraćajnice, a to je praćeno velikim porastom broja stanovnika, velikim priraštajem i doseljavanjem u korist Albanaca. U ovom periodu dešavaju se i velika iseljavanja Srba i Turaka.

Sukobi na Kosmetu 17. marta 2004.[uredi]

Posle bombardovanja Jugoslavije i ulaska NATO snaga na Kosovo i Metohiju dolazi do velikog proterivanja nealbanskog stanovništva, uglavnom, Srba i Roma kao i rušenja i paljenja njihovih kuća, verskih objekata i sakralnih spomenika.

U neredima koji su izbili tokom marta 2004. godine dolazi do uništavanja crkava važnih istorijskih spomenika srpske pravoslavne baštine od strane Albanaca. U tim neredima stradli su manastirski kompleks Sveti Arhangeli, saborna crkva u Prizrenu kao i crkva Bogorodice Ljeviške. Do 1999. godine živelo je 12.000 Srba u Prizrenu, da bi ih, do 2010. godine, opstalo jedva desetak.

Stanovništvo[uredi]

Prizren (gradsko naselje) ima 85.119 stanovnika (67.020 Albanaca, 8.833 Turaka, 4.914 Bošnjaka...) , dok područje opštine Prizren ima 177.781 stanovnika (145.718 Albanaca, 9.091 Turaka, 16.896 Bošnjaka...) prema zvaničnim rezultatima popisa stanovništva 2011. godine na Kosovu [2].

Demografska istorija[uredi]

Srpska četvrt u starom delu Prizrena

U XVII veku je najmanje 20.000 pravoslavaca napustilo Prizren uoči turskog zauzimanja grada. Prizren su tada naseljavali Albanci koji su dolazili sa jugozapada.

Godine 1838. je Austrijanac Jozef Muler procenio da stanovništvo Prizrena i okoline čine Srbi (hrišćani i muslimani) sa 24.950 osoba ili 73,68%, te Albanci (katolici i muslimani) sa 16,63%.

Krajem XIX veka u Prizrenu i okolini je živelo oko 60.000 osoba, od kojih 11.000 hrišćanskih i 30.000 muslimanskih Srba. Ostali su bili Turci, Albanci, Cincari i Romi.

Demografska situacija opštine Prizren poslednjih godina (svi podaci su procene):

Godina Albanci Bošnjaci Srbi Turci Romi Ostali Ukupno
1991. 132.591 (75,6%) 19.423 (11,1%) 10.950 (6,2%) 7.227 (4,1%) 3.963 (2,3%) 1.259 (0,7%) 175.413
1998. np 38.500 8.839 12.250 4.500 np np
2000. 181.531 (76,9%) 37.500 (15,9%) 258 (0,1%) 12.250 (5,2%) 4.500 (1,9%) np 236.000
2001. 181.748 (81,9%) 22.000 (9,9%) 252 (0,1%) 12.250 (5,5%) 5.424 (2,4%) np 221.674
2002. 180.176 (81,6%) 21.266 (9,6%) 194 (0,09%) 14.050 (6,4%) 5.148 (2,3%) np 221.374

Privreda[uredi]

Prizren je do početka XX veka bio poznat kao zanatski i trgovački centar. Prizren je stekao reputaciju po obradi metala i obradi kože. Posle Balkanskih ratova dolazi do otvaranja prvih firmi i banaka. Ipak tek posle Drugog svetkog rata dolazi do otvaranja prvih većih fabrika koji su postali nosioci razvoja Prizrena:

  • Farmakos – proizvodnja lekova
  • Famipa – proizvodnja metalne galanterije
  • Filigran – obrada plemenitih metala i proizvodnja nakita
  • Progres – industrija hrane
  • Perlonka – proizvodnja sintetičkih filamenata
  • Printeks – tekstilna industrija
  • Komuna – proizvodnja obuće
  • Aromatik - proizvodnja i obrada duvana

Nakon rata 1999. godine kapacitet ovih fabrika je smanjen za 80%. Trenutno rade samo nekoliko od ovih fabrika.

Spomeničko nasleđe[uredi]

Utvrđenja[uredi]

Prizrenska Bogoslovija „Sv. Kiril i Metodije“, renovirana posle pogroma 2003. godine, snimak 2009.

U Prizrenu i njegovoj okolini postoje ostaci mnogih utvrđenja. Većina imaju slovenske nazive iako su mnoga bila građena pre dolaska Slovena u ove krajeve.

  • Ostaci Drvengrada – pored Kaljaje i Višegrada, ovo utvđenje je bilo razrušeno još u tursko doba, u narodu je bilo poznato kao drevangrad, ali je tokom vremena ime postalo Drvengrad. Teorija da je ovo utvrđenje bilo drveneo je netečna jer i danas postoje kameni ostaci. Inače ovo utvđenje je vidljivo sa starog puta od Sredačke župe ka Prizrenu.

Crkve i manastiri[uredi]

Pogled na Sabornu crkvu s Kaljaje, posle renoviranja, 2009.
  • Bogorodica Ljeviška – crkva podignuta za vreme kralja Milutina na ostacima crkve iz XII veka. Za vreme turske vladavine bila je pretvorena je u džamiju, ali posle povratka Prizrena pod srpsku vlast crkva je restaurisana.
  • Manastirski kompleks Sveti Arhangeli – nalazi se 3 km od Prizrena i zadužbina je cara Dušana. Crkva u kompleksu je posvećena Svetim Arhangelima Mihailu i Gavrilu. Manastir je za vreme turaka uništen i ostataci su bili korišteni za izgradnju Sinan – pašine džamije.
  • Crkva svetog Spasa – nalazi se na brdu iznad Prizrena i posvećena je Vaznesenju Hristovom.

Džamije[uredi]

Prizren je za vreme petovekovne vladavine bio važno islamsko sedište i u njemu su podignute brojne džamije, tekije, turbeta i medrese. U Prizrenu je bilo razvijeno prepisivanje arapskih, persijskih i turskih dela sa književnim i naučnim sadržajem. U jednom periodu u Prizrenu je bilo preko 23 džamija, 15 turbeta, 21 škola, 4 medrese i dva mesdžida. Najznačajnije džamije su:

  • Bajrakli (Mehmed-pašina) džamija – sagrađena je 1549. godine. Podigao ju je Gazi Mehmed-paša.
  • Sinan pašina džamija – sagrađena 1615. godine, a za njenu gradnju korišćen je materijal sa porušenog manastira Sv. Arhanđela. Karakteriše je visok i vitak minaret. Nalazi se u samom centru Prizrena.

Hamam (tursko kupatilo)[uredi]

U Prizrenu se i danas nalazi jedan od tri najveća hamama u Srbiji. Hamam je građen u vreme kada i Bajrakli džamija. U njemu su postojale posebne odaje za muškarce i žene.

Kameni most[uredi]

Kameni most u Prizrenu je i danas jedno od obeležja grada. Građen je u vreme gradnje Sinan pašine džamije. Stradao je u poplavama 17.11. 1979. godine, ali je obnovljen i vraćen mu je prvobitni izgled. Njegova lepota posebno se isticala u vreme kada je bilo jazova i vodenica.

Kameni most (alb. Ura e Gurit)

Bogoslovija[uredi]

Bogoslovija u Prizrenu osnovana je 1. oktobra 1871. godine od strane velikog srpskog dobrotvora Sime Andrejevića Igumanova inače rođenog Prizrenca. Nalazila se u samom centru Prizrena ali je tokom martovskih nereda 2004. zapaljena. Inače po dolasku NATO snaga 1999. u Prizren, bogoslovija je prestala sa radom i premeštena je u Niš zbog sigurnosnih razloga, a u njoj su živeli raseljeni.

Arhitektura[uredi]

Prizren je najznačajnije i najvrednije staro gradsko naselje na Kosovu i Metohiji. Izgled ovog grada-spomenika čine ga jedinstvenim. Mahale – Potkaljaja, Pantelija, Maraš, Potok i Terzi – slikoviti su kompleksi stambenih zgrada, krivudavi sokaci omeđeni su visokim belo okrečenim ogradnim zidovima, iza kojih su raskošna dvorišta bogata bujnim zelenilom.

U unutrašnjim kaldrmisanim dvorištima, kroz koja su proticali mali kanali sa vodom bile su negovane bašte. Daleko od velike ulazne kapije, uz koju su ekonomski objekti sa istaknutom velikom kuhinjom mutvakom, u dubini dvorišta smeštene su udobne kuće za stanovanje, prefinjene organizacije, sa prostranim tremom.

Kuće u Prizrenu pripadaju tipu tradicionalne balkanske bondručne (drvena skeletna konstrukcija sa različitom ispunom i malterisanje blatom) jednospratne građevine sa doksatima i rezbarenim tavanicama, i velikim, daleko u prostor isturenim strehama. Krovovi su pokriveni mrkom plitkom ćeramidom.

Prizrenska posebnost su fasade okrečene koloristički smelo – jarkim bojama. Posebna pažnja posvećivana je zidanju kamenom, naročito slogu i naglašavanju spojnica. Arhitektonske, konstruktivne i likovne vrednosti ovih zdanja svrstavaju ih u spomenike graditeljske tradicije najvišeg dometa. Posle 1912. godine u više talasa urbanizacije i izgradnje jezgro dobija današnje oblike.

Nošnja[uredi]

Uticaji više naroda i kultura na prostoru Prizrena uticali su i na nošnju koja se nosila. Prizrenska nošnja pogotovu ženska je vrlo koloritna i totalno atipična u odnosu na nošnju iz drugih krajeva Srbije. Jedna od karakteristika prizrenske ženske nošnje jesu dimije, što predstavlja jasan uticaj Turske. Razlike u nošnji između sva tri dominantna naroda u Prizrenu, Turaka, Srba i Albanaca nisu bile velike.

Prizrensko platno i prizrenski vez jesu nešto po čemu je Prizren prepoznatljiv.

Poznate ličnosti[uredi]

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. ^ Istorijat Eparhije raško-prizrenske i kosovsko-metohijske, rastko.rs
  2. ^ Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Republici Kosovo 2011. Stanovništvo- (podaci po naseljima) na Kosovu, Pristupljeno 24. 4. 2013.

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]

Sa drugih Vikimedijinih projekata :