Pređi na sadržaj

Radoje Domanović

S Vikipedije, slobodne enciklopedije
Radoje Domanović
Lični podaci
Datum rođenja(1873-02-16)16. februar 1873.
Mesto rođenjaOvsište, Kneževina Srbija
Datum smrti17. avgust 1908.(1908-08-17) (35 god.)
Mesto smrtiBeograd, Kraljevina Srbija
UniverzitetUniverzitet u Beogradu
Zanimanjepisac, novinar i učitelj
SupružnikNatalija Ristić (1875–1908)
Deca3
RoditeljiMiloš Domanović (1852–1904)
Persa Cukić (1849–1921)
Književni rad
Periodrealizam
Jezik stvaranjasrpski
Žanrsatira
Najvažnija delaVođa
Danga
Stradija
Kraljević Marko po drugi put među Srbima
Razmišljanje jednog običnog srpskog vola

Radoje Domanović (Ovsište, 16. februar 1873 — Beograd, 17. avgust 1908) bio je srpski novinar, pisac i učitelj, najpoznatiji po svojim satiričnim kratkim pričama.[1]

Završio je gimnaziju u Kragujevcu, a zatim je upisao filološko-istorijski odsek Filozofskog fakulteta na Velikoj školi 1890. godine. Pet godina kasnije je postavljen za učitelja u Pirotskoj gimnaziji, gde se se oženio sa Natalijom Ristić, takođe učiteljicom, sa kojom je imao troje dece. Domanović se sa suprugom preselio u Vranje, gde je u gimnaziji predavao srpski jezik i književnost. Tamo se njegovo političko delovanje nastavlja i razvija, pod uticajem profesora Ljubomira Davidovića i Svetislava Simića, jednog od osnivača „Srpskog književnog glasnika“. Nakon godinu dana rada u Vranju, Domanović je opet premešten u Leskovac usled političkih nesuglasica. Na nagovor prijatelja, Domanović se sa suprugom i kćerkom seli u Beograd, gde će ostati do kraja svog života.

Radoje Domanović umro je 17. avgusta 1908. godine u Beogradu, nakon duge borbe sa hroničnim zapaljenjem pluća i tuberkulozom. Ova okolnost njegovog života, i naklonost koju je ulivao kod svih koji su ga poznavali, stvorili su auru romantizma i sentimentalnosti koja je u suprotnosti sa njegovim književnim dostignućima kao satiričara i snažnog kritičara savremenog srpskog društva.

Sahranjen je u porodičnoj grobnici na Novom groblju u Beogradu. Preostali njegovi književni radovi koji su ostali u rukopisu, kao i slikarska dela, propali su tokom Prvog svetskog rata.[2]

Biografija

[uredi | uredi izvor]

Radojev deda, Milić Domanović, je doseljenik iz Hercegovine sa visoravni između Trebinja i Nevesinja.[3] Radio je i služio kod Simeona Cukića, srodnika Pavla Cukića, ustanika i Karađorđevog vojvode. Obojicu sinova, Aleksu i Miloša, Radojevog oca, školovao je na bogosloviji. Miloš je postao učitelj i oženio se Persidom Cukić, ćerkom Simeona Cukića.[4]

Radoje Domanović je rođen u selu Ovsište koje se nalazi u opštini Topola, u Šumadijskom okrugu. Detinjstvo je proveo u susednom selu Gornje Jarušice, odakle mu je otac, gde je završio i osnovnu školu.[5] Gimnaziju je završio u Kragujevcu.[6] Dva njegova učitelja, Pera Đorđević i Sreten Stojković, koji su bili sledbenici Svetozara Markovića, uhapšeni su zbog pokušaja preuzimanja kontrole nad lokalnom samoupravom i isticanja crvene zastave. Od 1890. do 1894. godine, Domanović je studirao istoriju i filologiju na Filozofskom fakultetu tadašnje Velike škole u Beogradu.[6] Čitao je neka od svojih prvih dela članovima studentske organizacije Pobratimstvo. Domanović je bio među prvim piscima koji su počeli da stvaraju nezavisan izraz sopstvenog urbanog iskustva u svojim novim delima, i nije prošlo mnogo vremena pre nego što je usvojen termin „beogradska proza“ da bi se označio ovaj trend u kome je Beograd igrao važnu ulogu, ne samo kao mesto radnje već gotovo kao sam akter.

Domanović se smatra najboljim satiričarem u celokupnoj srpskoj književnosti na prelazu iz 19. u 20. vek. Darovit pisac zainteresovan za politiku, Domanović je svojim neumoljivim perom mahao protiv nepravdi demokratije u nastajanju.

Domanović na spisku profesora Vranjske gimnazije 1895.

Godine 1893, Domanović je napisao i objavio svoje prvo delo, kratku priču „Na mesečini“, u popularnom časopisu za intelektualce pod nazivom „Javor“. Dve godine kasnije, dobio je svoje prvo stalno mesto predavača u gimnaziji u Pirotu. Tamo je upoznao Jašu Prodanovića, koji je pomogao u osnivanju srpske nezavisne radikalne stranke 1901. godine. U to vreme, Domanović se pridružio Republikanskoj stranci i oženio se Natalijom Ristić, sa kojom je imao ćerku Danicu (1896—1956) i sinove Dragišu (1902), koji je umro ubrzo po rođenju i Zorana (1905—1944).[7] Posle pada režima kralja Aleksandra Obrenovića 1903. godine, nezadovoljan malim promenama u zemlji, pokreće politički list „Stradija“, u kojem pokušava da se bori protiv mana novog režima. Aktivno je učestvovao u održavanju doktrine republikanizma tokom vremena monarhije. Više puta mu je prećeno zbog toga. Posle devet meseci, kao kaznu na zahtev svojih političkih rivala, premešten je u Vranjsku gimnaziju. Po istom osnovu, nakon godinu dana u Vranju, premešten je u Leskovac. Nakon kritičkog govora o položaju nastavnika 1898. godine, smenjen je sa mesta, zajedno sa suprugom. Kao odgovor, napisao je kratku priču „Ukidanje strasti“.[1]

Pišući humoristične i satirične priče, Domanović je posebno upamćen po svom delu „Kraljević Marko po drugi put među Srbima“ i "Vođa". Preoblikovanjem narodnog junaka Kraljevića Marka, Domanović ga smešta u savremeni svet. Čuvši jauke i tužbe svojih sunarodnika Srba, Marko traži dozvolu od Boga da se vrati na zemlju kako bi im pomogao. Njegova želja je ispunjena, i hrabri i snažni Marko se nalazi u Beogradu. Nažalost, njegov način rešavanja situacija – udaranjem neprijatelja teškim buzdovanom – ne cene ni vlasti ni obični ljudi na ulici. Postoje mnoge lekcije koje Marko mora da nauči ako želi da uspe.

Godine 1899. objavio je dve zbirke kratkih priča i svoju čuvenu priču „Danga“, možda inspiraciju za „Mi“ Jevgenija Zamjatina. Sledeće godine dobio je dobro plaćen državni posao kao službenik u Državnom arhivu. Godine 1902, nakon što je objavio „Stradiju“, ponovo je smenjen sa svoje dužnosti. U mitskoj zemlji „Stradija“, Domanović pokazuje kako je policija poštedela birače od muzičkog glasanja na slobodnim izborima dok su vladini ministri svirali muzičke stolice. Domanović je počeo da piše uvodnike za časopis „Odjek“. Nakon puča 1903. godine, vratio se na svoju dužnost i ubrzo dobio stipendiju za rad na svojim pričama. Godine 1904. pokrenuo je časopis „Stradija“, koji je imao 35 izdanja. Sledeće godine je imenovan u Državni štamparski korpus.

Razočaran, odavao se sve više boemskom životu, mnogo je pio, i usamljen, ogorčen i siromašan umro je od tuberkuloze u 35. godini života, 17. avgusta 1908. godine u Beogradu.[1] Smatra se tvorcem srpske satirične pripovetke.[4]

Književni rad

[uredi | uredi izvor]
Radoje Domanović, bista na Kalemegdanu, Beograd.

Radoje Domanović je najpoznatiji srpski satiričar i prvi srpski pisac čiji je glavni žanr bila satira. Domanović je počeo da piše realistične priče iz seoskog života tokom studija i rada kao profesor u srednjoj školi na jugu Srbije 1890-ih. Na početku svoje pisačke karijere, napisao je i nekoliko humorističkih priča, ali glavni deo njegovog satiričnog dela pojavio se tek nakon što je došao u sukob sa režimom, što je dovelo do njegovog otkaza sa mesta profesora i preseljenja u Beograd 1898. godine. Tokom svog života, Domanović je objavio samo osam knjiga sa 25 različitih realističkih i satiričnih priča, a još jedna kratka priča je izašla kao posebno izdanje („Razmišljanja jednog običnog srpskog vola“). Većina njegovih dela pojavila se u raznim časopisima u Srbiji i Bosni.[8]

Domanović je bio među prvim piscima (zajedno sa Milutinom Uskokovićem, Rastkom Petrovićem, Bogdanom Popovićem, Jovanom Skerlićem i drugima) koji je počeo da stvara samostalan izraz sopstvenog urbanog iskustva u svojim novim delima, i nije prošlo mnogo vremena pre nego što je usvojen termin „Beogradska proza“ – da bi se označio ovaj trend u kome je grad igrao važnu funkciju, ne samo kao mesto radnje već gotovo kao sam akter.

Domanović je živeo samo 35 godina i nije mnogo objavljivao, ostavljajući neka dela u rukopisnom obliku. Ali u poslednjim godinama svog kratkog života projektovao je i delimično završio ambiciozan fikcionalni projekat koji je opravdao njegove teorije. Predložio je da u nizu kratkih priča ispriča nedela i ekscese u političkom i društvenom životu društva koje pokušava da pronađe sebe. Neke od njegovih najpoznatijih priča su:

  • Stradija, alegorija u kojoj je kritikovao surovost vlasti i servilnost njenih podanika.
  • Danga, priča o autorovom snu o poseti imaginarnoj zemlji u kojoj svi ljudi slepo slede svoje vođe u distopijskom društvu. Nakon što su svi građani žigosani na čelu, većinski bez pritužbi, priča kulminira kada narator proglasi da je on, kao Srbin, mnogo hrabriji od bilo koga i traži da bude žigosan deset puta.
  • Ukidanje strasti, satirična fikcija o zakonu kojim je strast stavljena van zakona, nakon čega su ljudi prestali da rade stvari poput pušenja, pijenja ili učešća u politici.
  • Razmišljanje jednog običnog srpskog vola, kritikuje srpsku zloupotrebu njihove istorije i tradicije, kao i rašireno eksploatatorsko ponašanje iz perspektive vola. Videvši nemoral i licemerje svog gospodara i sunarodnika, vol iznenada počinje racionalno da razmišlja iz čistog bola i očaja.
  • Kraljević Marko po drugi put među Srbima, priča o povratku epskog srpskog junaka i lažnim obećanjima o boljoj budućnosti.
  • Mrtvo more, priča o otporu masa protiv bilo kakvog napretka.
  • Vođa, priča o nesposobnom vođstvu: ljudima koji su izabrali osobu koju nikada ranije nisu videli da ih vodi na bolje mesto. Nakon dugog putovanja, shvatili su da je njihov vođa slep. Bio je to napad na Nikolu Pašića, vođu Narodne radikalne stranke, nakon što se Domanović razočarao Pašićevim umerenim stavom prema kraljevskom režimu.

Domanovićevo delo je više puta upoređivano sa delima Svifta, Tvena, Kafke i Orvela.[9]

Nasleđe

[uredi | uredi izvor]

Veliki broj osnovnih škola i biblioteka (u Nišu, Leskovcu, Surdulici, Rači, Topoli i Velikoj Plani)[10] nosi ime „Radoje Domanović“, takođe postoji i Zadužbina „Radoje Domanović“ koja dodeljuje nagradu sa istim imenom.

Domanovićeva dela su ekranizovana više puta: Boj na Kosovu (1964), Kraljević Marko po drugi put među Srbima (TV. 1988), Pripovedanja Radoja Domanovića (serija, 1980) i Neka čudna zemlja (film, 1988).

Projekat „Radoje Domanović“ pokrenut je 2013. godine[11] s ciljem da se digitalizuju sva Domanovićeva dela, kao i da se učine dostupnim široj čitalačkoj publici kroz objavljivanje već postojećih i potpuno novih prevoda Domanovićevih pripovedaka.[12]

Odabrana dela

[uredi | uredi izvor]

Izvor:[1]

  • Ukidanje strasti, 1898.
  • Pozorište u palanci, 1898.
  • Ne razumem, 1898.
  • Danga, 1899.
  • Naša posla (Dogovor kuću gradi), 1901.
  • Kraljević Marko po drugi put među Srbima, 1901.
  • Vođa, 1901.
  • Stradija, 1902.
  • Mrtvo more, 1902.
  • Razmišljanje jednog običnog srpskog vola, 1902.
  • Glasam za slepce, 1902.
  • San jednog ministra, 1902.

Vidi još

[uredi | uredi izvor]

Reference

[uredi | uredi izvor]
  1. ^ a b v g Jugoslovenski književni leksikon (2. izd.). Novi Sad: Matica srpska. 1984. str. 155—156. 
  2. ^ „Biografija”. Radoje Domanović (na jeziku: srpski). 2015-10-11. Pristupljeno 2025-12-31. 
  3. ^ Hercegovački rođaci Domanović, Lazarević, Ršumović (12. mart 2015)
  4. ^ a b Vučenov D, Radoje Domanović, RAD, Beograd, 1959. g.
  5. ^ "Carigradski glasnik", Carigrad 1908. godine
  6. ^ a b Živojin Boškov (1971). Živan Milisavac, ur. Jugoslovenski književni leksikon [Yugoslav Literary Lexicon] (na jeziku: srpskohrvatski). Novi Sad (SAP Vojvodina, SR Serbia): Matica srpska. str. 97-98. 
  7. ^ „Radoje Domanović i časopis "Stradija"”. Arhivirano iz originala 29. 12. 2014. g. Pristupljeno 21. 02. 2015. 
  8. ^ Živanović, V., 2020. DIGITISATION OF COMPLETE WORKS OF RADOJE DOMANOVIĆ (1873–1908)–FIRST EIGHT YEARS OF THE PROJECT.
  9. ^ Ćirić, S. (2014). Radoje Domanović e Džejms Džojs (James Joyce). Prilozi za knjizevnost, jezik, istoriju i folklor, (80), 13-23.
  10. ^ Mreža Cobiss.net (21. juli 2020.)
  11. ^ O Projektu „Radoje Domanović“ (21. juli 2020.)
  12. ^ 'Digitisation of complete works of Radoje Domanović (1873–1908) – First Eight Years of the Project', Review of the National Center for Digitization Νo. 36

Spoljašnje veze

[uredi | uredi izvor]
Preuzeto iz „https://sr.wikipedia.org/w/index.php?title=Радоје_Домановић&oldid=30633348”