Rimsko carstvo

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Rimsko carstvo
lat. Imperium Romanum
Senatus Populusque Romanus (SPQR) Senat i Narod Rima
Βασιλεία Ῥωμαίων (starogrčki) Carstvo Rimljana (Romeja)
Zastava Rimskog carstva
Zastava


Najveći teritorijalni obim Rimskog carstva i njegovih klijentskih država u vreme smrti cara Trajana 117. godine.
Najveći teritorijalni obim Rimskog carstva i njegovih klijentskih država u vreme smrti cara Trajana 117. godine.
Geografija
Kontinent Evropa, Azija, Afrika
Glavni grad Rim (27. p. n. e. – 402.)
Mediolan (286.402. kao prestonica Zapadno rimskog carstva)
Augusta Trevirorum (Trir) (Zapad)
Sirmijum
Ravena (402.476. Zapad)
Nikomedija (286.330. kao prestonica Istočno rimskog carstva)
Konstantinopolj (330.1453. Istok)
Sirakuza (663.669. Istok)
Nikeja (1204.1259. Istok)
Društvo
Službeni jezik latinski (u zvaničnoj upotrebi do 610.), grčki
Religija Grčko-rimski Politeizam i kult imperatora pre 380. godine,
od 380. Hrišćanstvo
Politika
Oblik države Principat, Dominat
 — Imperator Oktavijan Avgust 27. p. n. e. — 14. n.e
  Trajan 98. — 117.
  Konstantin I 306. — 337.
  Teodosije I 379. — 395.
  Romul Avgustul 475. — 476.
Zakonodavna vlast Senat
Istorija
Istorijsko doba Klasična i kasna antika (Zapadno i Istočno carstvo), Srednji Vek (Vizantija)
 — Osnivanje 27. p. n. e.
 — Ukidanje 476. Zapadno carstvo, 1453. Istočno carstvo (Vizantija)
Geografske i druge karakteristike
Površina  
 — ukupno 2,750,000 km² (25. p. n. e.)
6.500.000 km² (117. godine)
4,400,000 km² (390. n. e.) km²
Stanovništvo 56,800,000 (25. p. n. e.)
88.000.000 (117. godine)
Valuta Sestercij
Aureus
Solidus
Nomizma
Zemlje prethodnice i naslednice
Rimskog carstva
Prethodnice: Naslednice:
Vexilloid of the Roman Empire.svg Rimska republika Vizantija Flag of Palaeologus Dynasty.svg
Roman SPQR banner.svg
Ovaj članak je dio serije o
političkom sistemu Antičkog Rima
Periodi
Rimski ustav
Obični magistrati
Vandredni magistrati
Titule i priznanja
Presedan i pravo
Skupštine

Rimsko carstvo (lat. Imperium Romanum) je uobičajeni naziv za rimsku državu posle reformi koje je sproveo Oktavijan Avgust u poslednje tri decenije prvog veka pre Hrista. Predavgustovska država se obično naziva Rimska republika. Rimsko carstvo je upravljalo svim helenističkim državama na Sredozemlju, kao i keltskim područjima severne Evrope. Poslednji zapadnorimski car zbačen je 476. godine, ali tada je istočnim područjima Carstva već vladao drugi car sa sedištem u Konstantinopolju. Istočno rimsko carstvo (Vizantija) i dalje je postojalo, iako se postepeno smanjivalo, sve do 1453. godine, kad su Osmanski Turci osvojili Konstantinopolj. Kasnije države na zapadu (Franačko kraljevstvo i Sveto rimsko carstvo) i na istoku (ruski carevi) koristili su rimsko državničko naziv sve do modernog doba.

Ogromno nasleđe Rimskog carstva vidi se i danas u zapadnjačkim institucijama, pravu, arhitekturi i mnogim drugim područjima života.

Uspon Oktavijana Avgusta, prvog cara, 30. p. n. e. – 14. n. e.[uredi]

Za više informacija pogledajte: Oktavijan Avgust
Avgust od Prima Porte, rani prvi vek nove ere.

Rim je počeo sa aneksijom provincija u III veku pre nove ere, četiri veka pre nego što će dostići svoju najveću teritoriju, i u tom smislu, Rim je bio carstvo dok se još njime vladalo kao republikom.[1] Republikanskim provincijama upravljali su konzuli i pretori, koji su bili izabrani na jednu godinu i imali su Imperijum „pravo komandovanja“.[2] Gomilanje bogatsva i vojne moći od strane nekoliko ljudi preko njihovih provincijskih položaja bio je važan faktor koji je doprineo transformaciji republike u autokratsku imperiju.[3] Kasnije, moć imperatora izražena je kao imperijum (od ove reči poreklo vode mnoge reči koje označavaju carstvo, kao na primer, u Francuskom i Engleskom jeziku Empire).

Ali ova reč dobija na značaju tek kasnije u rimskoj istoriji.[4]

Barokna slika Bitke kod Akcijuma. Lorenco A. Kastro, 1672. Mornarički muzej u Griniču, Ujedinjeno Kraljevstvo.

Kad je propala Rimska republika (509. p. n. e.31. p. n. e.), Oktavijan Avgust, unuk sestre Gaja Julija Cezara učvrstio je svoj položaj pobedom nad jedinim preostalim protivnikom, Markom Antonijem, u bici kod Akcija 31. p. n. e.

Dotadašnji su događaji radili u njegovu korist: Rim je zbog građanskog rata bio u haosu. Osim toga, Rim nije bio spreman prihvatiti vlast despota.

Oktavijan je zvanično govorio da je spasio republiku i pažljivo je svoje nove moći i povlastice smestio u okvire starih republikanskih institucija i principa vladavine.

Oktavijan je bio lukav čovek. Odbio je titule koje su rimljani povezivali sa monarhijom. Nastavljeno je sa izborom konzula, narodni tribuni nastavili su da predlažu zakone a senatori su i dalje debatovali u kuriji. Avgust je bio taj koji je uveo princip u kome car kontroliše sve krajnje odluke, uz podršku vojne sile. Prvo je raspustio vojsku i organizovao izbore. Izabran je na najviši položaj u državi, na položaj konzula. Godine 27. p. n. e. zvanično je vratio vlast rimskom senatu, pa se ponudio da se odrekne svoje vojne premoći i vlasti nad Egiptom. Ne samo da je Senat odbio njegovu ponudu, nego mu je prepustio i Hispaniju, Galiju i Siriju. Malo nakon toga, Senat mu je dodelio naziv Avgusta (lat. Augustus = preuzvišeni).

Ipak, Avgust je znao da mu položaj konzula neće doneti apsolutnu moć. Godine 23. p. n. e. odstupio je s tog položaja kako bi stekao druga dva. Kao prvo, iako je bio patricijskog roda uzeo je ovlašćenja narodnog tribuna, što mu je omogućilo da saziva senat kad god hoće i određuje predmete za raspravu. Takođe, taj položaj mu je obezbedio i neprikosnovenost (lat. Sacrosantus) odnosno kultnu nedodirljivost. Svakome ko bi se usudio da mu se nasilno suprotstavi pretila je kazna bogova. Kao drugo, dobio je najviša ovlašćenja tj. imperijum (lat. Imperium) koji je u vreme Republike pripadao samo konzulima i pretorima. Imperijum mu je omogućavao da u svako doba komanduje rimskom vojskom koja je isključivo njemu dugovala vernost.

Godina 23. p. n. e. obično se računa kao godina kad je Avgust postao rimski car. Ipak, više je volio građanske titule poput titule princepsa senata (lat. Princeps senatus) i „prvog građanina“. Kao car, Avgust je hladnokrvno i efikasno uredio svoje carstvo; njegove su izuzetne sposobnosti velikim delom zaslužne što se Rimsko carstvo održalo tako dugo. Uveo je standardizovani novac i poreze; izgradio je birokratsku strukturu od pripadnika konjaničkog staleža i oslobođenika (bivših robova). Vojnicima je uredio način plaćanja i čitav program povlačenja iz službe posle roka od 20 godina.

Bio je vešt propagandista. Dobio je podršku rimskih književnika kad je postao pokrovitelj pesnika Horacija, istoričara Tita Livija i naročito Vergilija. Da se svidi narodu, koristio je igre i posebne događaje koji su slavili njega i njegovu porodicu.

Kao apsolutni vladar Carstva, imenovao je svog naslednika. Tako je vratio običaj koji je odbačen još prilikom osnivanja Rimske republike kao sramotan. U početku je to trebalo da bude Marcel, sin njegove sestre, koji se oženio Avgustovom kćeri Juliju Stariju. Međutim, Marcel je umro 23. p. n. e. Nakon Marcelove smrti Avgust je udao svoju ćerku za Marka Agripu, koji mu je glavni pomoćnik, naročito u vojnim pitanjima. Iz tog je braka poteklo petoro dece, tri sina i dvije kćeri: Gaj Cezar, Lucije Cezar, Julija Mlađa, Agripina Starija i Postum Agripa (ime „Postum“ znači da je dete rođeno nakon očeve smrti). Avgust je usvojio svoja dva najstarija unuka, Gaja i Lucija, čime je postalo očigledno da ih on smatra svojim nalsednicima. Pokazao se širokogrudnim i kao očuh, prema Livijinoj deci iz prvog braka, Druzu Starijem i Tiberiju Klaudiju, nakon što su osvojili velike delove srednje Evrope.

Agripa je umro 12. p. n. e., a Livijin sin Tiberije se razveo i oženio sa Agripinom udovicom i to po Avgustovom nalogu. Tiberije je učestvovao u Avgustovoj tribunskoj vlasti, ali ubrzo se povukao na Rodos, verovatno zato što je osećao da Avgust daje prednost Gaju i Luciju. Kada su i Gaj i Lucije umrli kao mladići (4. odnosno 2. godine posle Hrista, i kako mu je brat Druz umro još ranije (9. p. n. e.), Tiberije je pozvan nazad u Rim. Tada ga je Oktavijan Avgust konačno usvojio i tako odredio za naslednika.

Oktavijan Avgust je umro 19. avgusta 14. godine nove ere. Ubrzo ga je senat proglasio bogom i uvrstio u panteon rimskih bogova. Postum Agripa i Tiberije su proglašeni naslednicima. Postum, koji je tada živeo povučeno, odmah je ubijen. Verovatno je Tiberije umešan u njegovu smrt.[traži se izvor]

Avgustova vladavina portretisana je u literaturi i umetnosti toga vremena kao „Zlatno Doba“. Avgust je položio temelje sistema koji se naziva principat i koji je trajao gotovo tri veka (27. p. n. e. – 284. n. e.). Prvih dvesta godina principata tradicionalno se nazivaju dobom Pax Romana.

Tokom ovog perioda carstvo je držano na okupu pomoću učestvovanja u civilnom životu, ekonomskih veza i zajedničkih kulturoloških, pravnih i religijskih normi. Pobune u provincijama nisu bile česte, ali gušene su brzo i bez milosti kada bi se dogodile, kao u Britaniji i Galiji.[5] Šezdeset godina Jevrejsko-rimskih ratova u drugoj polovini prvog veka i prvoj polovina drugog veka, bile su posebne po dužini i nasilju.[6]

Avgustovi naslednici: Julijevci-Klaudijevci[uredi]

Tiberije, 14. – 37. n. e.[uredi]

Za više informacija pogledajte: Tiberije
Bista imperatora Tiberija, muzej u Kopenhagenu

Tiberije je bio izuzetno uspešan general, osvojio je Panoniju, Dalmaciju i Reciju a privremeno i delove Germanije, time uspostavljajući temelje severne granice carstva, ali je ostao upamćen kao mračan, povučen i sumoran vladar koji zapravo i nije želeo da postane car. Plinije Stariji Tiberija naziva "tristissimus hominum" „najsumornijim među ljudima“.[7][8]

Tiberije je, početku svoje vladavine pokušao da igra istu ulogu kao Avgust, prikazujući sebe kao nevoljnog javnog službenika, koji nije želeo ništa više do da služi državi.[9] Dugo se opirao da prihvati titulu princepsa ali je na kraju ipak prihvatio moći koje mu je senat izglasao, međutim, uporno je odbijao da prihvati titule Oca Nacije, Imperatora i Avgusta.[10]

Nakon smrti sina Druza Mlađeg, 23. godine, Tiberije je postao još povučeniji da bi se 26. povukao iz Rima na ostrvo Kapri, prepustivši administraciju carstva beskrupuloznom Luciju Eliju Sejanu i Kvintu Sutoriju Makronu. Sejan je u Rimu zaveo strahovladu, ali je naposletku pogubljen zbog kovanja zavere protiv Tiberija.

Tiberija je nasledio Gaj, poznatiji kao Kaligula, jedini preživeli Germanikov sin, iako je prema Tiberijevom testamentu Gaj i Tiberije Gemel - imperatorov unuk - trebalo da budu zajednički vladari.

Prema hrišćanskoj tradiciji za vreme Tiberijeve vladavine, u provinciji Judeji, Isus je razapet po naređenju Pontija Pilata.

Kaligula, 37. – 41.[uredi]

Za više informacija pogledajte: Kaligula

Iako pojedini istoričari sumnjaju da je Kaligula bio umešan u Tiberijevu smrt, verovatno je da je stari car umro prirodnom smrću. Pretorijanski prefekt Makron, igrao je ključnu ulogu u obezbeđivanju Kaligulinog prestola. Kaligula je prihvatio moći principata koje mu je senat poverio i 28. marta ušao u Rim gde ga je pozdravila oduševljena masa.[11] Pošto je bio sin omiljenog Germanika, Kaligula je opisan kao prvi car kome su se divili svi na celom svetu.[12]

Uprkos tome, Kaligulina vladavina ostala je upamćena po sukobu sa senatom, megalomanskim građevinskim poduhvatima, njegovoj ekstravaganciji i brojnim skandalima. To je rezultovalo Kaligulinim ubistvom početkom 41. godine.

Klaudije, 41. – 54.[uredi]

Za više informacija pogledajte: Klaudije

Klaudije je bio prvi imperator koga je na presto dovela podrška pretorijanaca, a ne senata. Stoga se Klaudije na početku svoje vladavine oslanjao na pretorijance. Za vreme Klaudija, Rimsko carstvo ponovo se proširilo, po prvi put posle Avgusta. Provincije Trakija, Norik, Lukija i Judeja su aneksirane ali najvažnije je bilo osvajanje Britanije 43. godine. Sam Klaudije doveo je značajna pojačanja rimskim snagama u Britaniji i otpočeo pripreme za ofanzivu. Zbog njegovih napora, senat ga je počastvovao trijumfom.

Nakon nekoliko neuspešnih brakova, Klaudije se po četvrti put oženio svojom rođakom, Agripinom Mlađom. Uskoro je usvojio i njenog sina Nerona, pa su on i Klaudijev sin, Britanik, proglašeni za zajedničke naslednike. Međutim, većina antičkih istoričara slaže se da je ambiciozna Agripina otrovala Klaudija da bi dovela svog sina Nerona na vlast. Neron je deifikovao Klaudija, ali je nekoliko godina kasnije naredio ubistvo njegovog sina Britanika.

Neron, 54. – 68.[uredi]

Za više informacija pogledajte: Neron

Neron je došao na vlast sa nepunih sedamnaest godina. Isprva se nalazio pod jakim uticajem svoje majke, Agripine, koja ga je i dovela na presto. Uprkos tome, Neron je uskoro došao u sukob sa majkom, koja nije želela da se odrekne svog uticaja nad njim, i često se mešala u njegov privatni život. Neron se uskoro oslobodio Agripininog uticaja. Vremenom, Neronova moć je porasla, oslobodio se savetnika i rivala za presto a sam Seneka bio je optužen za proneveru i vezu sa Agripinom, ali je uspeo da se oslobodi optužbi. 58. godine, Neron je započeo novu aferu sa Popejom Sabinom, ženom svog prijatelja i budućeg imperatora, Otona. Pošto njegov razvod od Oktavije i brak sa Popejom nije bio politički izvodljiv dok je Agripina živa, posle nekoliko neuspelih pokušaja, Neron je 59. naredio njeno ubistvo.

Mermerna bista cara Nerona.

Uprkos Neronovoj kontroverznoj politici, Carstvo je u tom periodu uspešno ratovalo protiv Parćana, zahvaljujući odličnom komandantu Luciju Domiciju Korbulonu. Parćani su se morali privremeno odreći Jermenije i prepustiti je Rimu. Do pobune je došlo u Britaniji, i ona je ugušena nakon velike borbe. Drugu polovinu Neronove vladavine obeležila je careva sve veća ekstravagancija i česte zavere i pobune. Nakon Vindeksove neuspešne pobune, poslednja i po Nerona pogubna pobuna dogodila se marta 68. Gaj Julije Vindeks, guverner Lugdunske Galije, pobunio se protiv Neronove poreske politike. Lucije Verginije Ruf, guverner Gornje Germanije, dobio je naređenje da uguši pobunu. U pokušaju da pridobije podršku van svoje provincije, Vindeks je pozvao Servija Sulpicija Galbu, guvernera Tarakonske Hispanije da se pridruži pobuni i proglasi sebe za imperatora nasuprot Neronu.

Napušten od svih, Neron je izvršio samoubistvo u vili blizu Rima.

Sa Neronovom smrću, 9. juna 68. okončala se i Julijevsko-Klaudijevska dinastija.[13] Nakon vesti o njegovoj smrti, Senat je posthumno proglasio Nerona za javnog neprijatelja da bi zadovoljio Galbu (senat je prethodno i Galbu proglasio javnim neprijateljem) koji je imenovan za novog imperatora.

Godina četiri cara, 68. – 69.[uredi]

Za više informacija pogledajte: Godina četiri cara

Neronova smrt uvela je carstvo u građanski rat. Galba, koji je postao car uz pomoć španskih legija, postajao je sve nepopularniji i Rimu zbog odbijanja da daje novačene darove vojsci i zbog discipline koju je nametao. Njegova finansijska politika takođe je izazvala nezadovoljstvo. Početkom 69. godine, trupe u Germaniji pobunile su se i proglasile Vitelija za cara. Galbu su u Rimu ubili pretorijanci, koji su potom proglasili za cara Otona, bivšeg guvernera Luzitanije i jednog od Neronovih favorita. Pošto je Neron i dalje bio popularan među rimskom masom, Oton je vratio mnoge od njegovih saradnika. Ubrzo je međutim došlo do sukoba sa Vitelijom u severnoj Italiji. Otonove snage pretrpele su poraz u bici kod Bedrijaka. Oton je izvršio samoubistvo, a pobedničke Vitelije snage ušle su u Rim.

Vitelije je, poput Galbe, dugovao svoj položaj provincijskim trupama. U Rimu se međutim, njegova uprava pokazala nepopularnom. Vitelije je davao položaje članovima svoje porodice. Već jula 69. došlo je do nove pobune u provincijama, ovog puta, vojska na istoku proglasila je svog komandanta, Tita Flavija Vespazijana za cara. Uskoro su ga podržali i Ilirik i Dalmacija pa su pristalice počele napuštati Vitelija. Vitelija su, na sam dan ulaska Vespazijanovih trupa u Rim, ubile njegove pristalice da bi zadobile naklonost novog imperatora.

Flavijevci, 69. – 96.[uredi]

Vespazijan, 69. – 79.[uredi]

Za više informacija pogledajte: Vespazijan

Nakon haosa građanskog rata, Vespazijan je ponovo stabilizovao državu i uveo novi režim, osnovavši novu dinastiju. Kao vešt propagandista, Vespazijan je kroz ambiciozne građevinske poduhvate davao legitimet svojoj vlasti. Jedan od najpoznatijih poduhvata biće izgradnja Flavijevskog amfiteatra, poznatog kao Koloseum. Vespazijan važi za jednog od najuspešnijih rimskih imperatora, zajedno sa Avgustom i Trajanom.

Tit, 79. – 81.[uredi]

Za više informacija pogledajte: Tit

Tit je bio uspešan vojni zapovednik koji se posebno istakao u Prvom rimsko-jevrejskom ratu i osvajanju Jerusalima 70. godine. Njegova kratka vladavina obeležena je erupcijom Vezuva 79. godine koja je uništila nekoliko gradova u Napuljskom zalivu, Herkulaneum i Pompeju. Tit je završio izgradnju Koloseuma, koju je započeo Vespazijan. Tit je umro od groznice, posle samo dve godine vladavine. Pojedini antički istoričari navode da je njegov brat, Domicijan, ubrzao njegovu smrt, ali pouzdanost ovih tvrdnji nije velika. Tit je deifikovan odmah posle smrti.

Domicijan, 81. – 96.[uredi]

Za više informacija pogledajte: Domicijan

Domicijan je proveo mladost i ranu karijeru u senci svog brata. Ovakva situacije održala se i tokom vladavine njegovog oca, Vespazijana, koji je postao car 69. nakon perioda poznatog kao Godina četiri cara.

Dok je Tit držao mnoge važne položaje za vreme očeve vladavine, Domicijanu su ostavljene počasne funkcije ali on nije imao pravu moć.

Domicijanova bista, muzej Luvr, Pariz.

Domicijanovu vladavinu obeležio je rat sa Dačanima i osvajanja rimskog generala Agrikole u Britaniji. Domicijanova ekonomska politika i bespoštedba borba protiv korupcije i nepotizma obezbedile su da tokom njegove vladavine birokratski aparat deluje efikasno kao nikada ranije. Međutim, Domicijan nije bio popularan. Sebe je posmatrao kao novog Avgusta, božanskog vladara koji vodi Rimsko carstvo u eru prosperiteta. Domicijan je sam bio cenzor i vodio je računa u javnom moralu.

Car je ubijen 18. septembra 96. u dvorskoj zaveri.

Domicijanova smrt obradovala je senat i odmah nakon što je Nerva proglašen za cara, izglasana je zabrana sećanja na ubijenog cara. Negovi novčići i statue su istoplljeni, njegovi lukovi srušeni a ime izbrisano iz svih javnih spisa.

Njegovom smrću okončana je vladavina Flavijevaca.

Pet dobrih careva, 96. – 180.[uredi]

Nerva, 96. – 98.[uredi]

Senat je za novog imperatora proglasio Nervu, dugogodišnjeg zvaničnika na dvoru za vreme Nerona i imperatora iz doma Flavijevaca. Nerva je postao imperator u šezdesetpetoj godini, i bio je prvi imperator u dotadašnjoj istoriji koga je izabrao Senat. Kao novi vladar, Nerva je obećao da će obnoviti građanske slobode koje su bile umanjene za Domicijanove autokratske vladavine. Nervinu vladavinu karakterišu finansijske poteškoće i njegova nesposobnost da kontroliše vojsku. Pobuna pretorijanaca u oktobru 97. godine prisilila je Nervu da usvoji naslednika.[14] Biće to početak sistema adopcije, u kome će imperator određivati naslednika putem usvajanja, sistem koji se pokazao kao odlično rešenje u narednom periodu.

Nerva je usvojio Trajana, mladog i veoma popularnog generala, kao naslednika. Posle jedva petnaest meseci provedenih kao imperator, Nerva umire prirodnom smrću, 27. januara 98. godine. Trajan ga je odmah nasledio i deifikovao.

Trajan, 98. – 117.[uredi]

Za više informacija pogledajte: Trajan

Trajanova vladavina označava najveći teritorijalni obim imperije a Trajan je smatran jednim od najboljih imperatora. Već i pre no što je postao imperator, Trajan je bio poznat kao sposoban general sa velikim ugledom u vojsci. Kao car, najviše je upamćen kao vojni komandant i osvajanju Dakije i Mesopotamije.

Statua Trajana, London.

Trajanova pobeda i osvajanje Dakije umnogome je ojačalo carske prihode, pored ogromnog plena, Rim je sada kontrolisao dačke rudnike zlata kojima je upravljao carski Prokurator iz redova vitezova (procurator aurariarum).

U spomen rimske pobede u dačkim ratovima podignut je Trajanov stub, na kome su zabeleženi najvažniji događaji i tok rata i koji pruža dragocene podatke o rimskom društvu na početku II veka nove ere.

Trajan se bavio poslovima administracije a tokom ovog vremena otpočeo je svoju prepisku sa Plinijem Mlađim. Jedna od tema bila je i odnos prema hrišćanima u provinciji Pont, gde je Plinije služio kao guverner. Trajan je podigao mnoge znamenite građevine i Rimu, među kojima je najpoznatiji Trajanov forum. U ovom periodu Trajan je formalizovao sistem znan kao Alimenta,[15] socijalni program čiji je cilj bio pružanje pomoći siročadi i siromašnoj deci u Italiji. Sistem je obezbeđivao novčana sredstva, hranu i subvencionisano obrazovanje. U početku se program finansirao iz plena zadobijenog u dačkom ratu a kasnije iz poreza na imovinu i dobrotvornih davanja. Trajanova vladavina označila je period najveće moći carstva, a Trajan je tradicionalno smatran jednim od najboljih imperatora. Po dolasku novog imperatora senat bi ga dočekivao frazom: "budi srećniji od Avgusta i bolji od Trajana" (lat. Sis felicior Augusto, melior Traiano). Trajan je dobio i počasnu titulu Optimus "najbolji".

Hadrijan, 117. – 138.[uredi]

Za više informacija pogledajte: Hadrijan

Pošto je bio Trajanov štićenik, Hadrijan je bio najbliži tome da nasledi presto iako ga Trajan nije zvanično usvojio što je učinio tek na samrti, i po nekim izvorima, na insistiranje supruge Plotine koja je podržavala Hadrijana. Pošto je dokument potpisala sama Plotina, moguće je da je Trajan tada već bio mrtav.

Deo Hadrijanovog zida, severna Engleska.

Osiguravši podršku i senata i uklonivši Lusija Kvijeta, popularnog generala bliskog Trajanu, Hadrijan je konsolidovao svoj položaj. Odmah se posvetio suzbijanju jevrejske pobune a odmah potom lično je došao na dunavsku granicu carstva i postarao za tamošnje poslove. Hadrijanova vladavina najvećim delom ostala je mirna, za razliku od Trajanove ekspanzionističke politike, Hadrijan se odlučio za odbranu postojećih granica. Ovakva politika podrazumevala je podizanje jakih utvrđenja na granicama carstva. Najpoznatiji takav poduhvat jeste izgradnja zida na severu današnje Engleske, poznatog kao Hadrijanov zid. Na Dunavu i Rajni podignut je niz utvrđenja i postaja. Hadrijanova politika težila je miru kroz demonstraciju rimske moći koja je imala da učini utisak na potencijalne neprijatelje i odvrati ih od napada.

Mermerna bista cara Hadrijana, Kapitolinski muzej, Rim.

Hadrijan je umro 10. jula 138. u svojoj vili u mestu Baje, u 62. godini. Istoričari opisuju Hadrijana kao najsvestranijeg rimskog cara, sklonog kosmopolitizmu. Car je često voleo da demonstrira svoje intelektualne veštine a najviše je cenio umetnost čiji je bio veliki pokrovitelj. Njegova vila kod Tibura (danas Tivoli) najfiniji je primer aleksandrijskog vrta u rimskoj arhitekturi.

Sam Hadrijan pisao je poeziju na latinskom i grčkom jeziku a napisao je i detaljnu autobiografiju. Hadrijan, strastveni helenofil, prvi je rimski imperator posle Nerona (koji je takođe bio veliki ljubitelj grčke kulture) koji je nosio bradu što će slediti skoro svi imperatori nakon njega, ali ne zbog ljubavi prema grčkoj kulturi, već zbog postojećeg trenda. Kao zaštitnik helenističke kulture, Hadrijan je bio upoznat sa delima filozofa Epikteta, Heliodorija i Favorina. Iako nije ukinuo ropstvo, Hadrijan je izmenio pravni sistem da bi ublažio težak položaj robova i zabranio je mučenje. Mnogi kasniji istoričari smatraju Hadrijana mudrim i pravednim vladarem, Šiler ga je nazvao "Prvim slugom carstva" a britanski istoričar Edvard Gibon divi se njegovim "ogromnom i nepresušnom geniju" a 1776. rekao je da je Hadrijanovo doba deo "Najsrećnijeg doba u ljudskoj istoriji."

Antonin Pije i Marko Aurelije, 138. – 180.[uredi]

Za više informacija pogledajte: Marko Aurelije

Jedan od prvih postupaka Antonina kao cara (vladao od 138. do 161.) je da ubedi senat da deifikuje Hadrijana, što je isprva odbijeno. Njegova vladavine najmirnija je u istoriji principata. Nema nijednog dokaza da je Antonin ikada učestvovao u vojnom pohodu, niti da je uopšte video, a još manje komandovao rimskom vojskom. Ipak, u Britaniji, Antonin je vodio agresivniju politiku u odnosu na onu svog prethodnika, Hadrijana, po carevim instrukcijama, novi guverner Britanije, Kvint Lolije Urbik, počeo je invaziju sa ciljem osvajanja južnih delova Škotske. Zadobivši nekoliko značajnih pobeda, podigao je Antoninov zid koji je napušten već nakon dvadeset godina.

Antonin Pije, rimski imperator u periodu od 138. – 161.
Bista Marka Aurelija (vladao 161. – 180.), muzej u Tuluzu, Francuska.

Antonin je upravljao carstvom oslanjajući se na guvernere provincija ali i putem direktne komunikacije carskim pismima, od kojih su nekolicina javno objavljivana. Za razliku od Hadrijana, Antonin je samo jednom napustio Italiju.

Kako je carevo zdravlje počelo da slabi, Marko je postepeno preuzimao državne dužnosti. Antonin je umro 7. marta 161. u 74. godini. Njegova vladavina najduža je posle Avgustove, samo nekoliko meseci duža od Tiberijeve.[16] Antoninovi naslednici, Marko Aurelije i Lucije Ver odmah su deifikovali svog prethodnika.

Marko Aurelije i Lucije Ver bili su veoma popularni. Međutim, Ver je umro od kuge nakon povratka sa pohoda, 169. godine, pa je tako Aurelije ostao jedini car. Vladavina Marka Aurelije obeležena je skoro neprekidnim ratovanjem sa Germanskim i Sarmatskim narodima na Dunavu, a veliki deo svoje vladavine imperator je proveo na granici. Tokom ovog pohoda, Marko je napisao jedno od svojih najpoznatijih dela, "Samome sebi" (Meditationes) zbog kojeg je zadobio veliku slavu o ostao u istoriji poznat kao "Car Filozof". Aureluje je jedan od glavnih predstavnike kasne stoičke škole.

Komod i Godina pet careva, dinastija Severa i početak Krize trećeg veka, 180. – 235.[uredi]

Komod, 180. – 192.[uredi]

Za više informacija pogledajte: Komod
Komod kao mladić; Muzej u Kelnu.

Komod je bio prvi imperator "u purpuru rođen", tj. rođen za vreme vladavine svog oca. Isto tako, Komod je bio prvi imperator koji je nasledio svog biološkog oca, još od kako je Tit nasledio Vespazijana 81. godine. Još u mladosti, Komod je pratio svog oca, Marka Aurelija, tokom njegovog rata na Dunavu, protiv Markomana,Kvada i Jaziga. 177. Komod je i zvanično proglašen za avgusta pa je tako bio očev savladar. Nakom smrti Marka Aurelija tokom vojne kampanje na Dunavu, Komod je ostao jedini car i odmah je zaključio mir sa Germanima, i u Rimu proslavio trijumf. Međutim, mladi imperator pokazao se nezainteresovanim za državna pitanja, već je živeo na svojim imanjima, vladajući putem svojih miljenika. Uskoro je došlo do porasta korupcije i nemira u provincijama, a imperator je pokazivao sve veću surovost i kapricioznost. Nakon niza zavera, Komod se potpuno povukao iz javnog života, te je na svom imanju izvan rima vežbao rvanje i gladijatorske borbe. Komodova megalomanija uzimala je sve većeg maha. Posle jednog požara Komod se proglasio novim Romulom i ponovo osnovao grad, preimenujući ga u Colonia Lucia Annia Commodiana. Svi meseci u godini preimenovani su da bi odgovarali jednom od Komodovih dvanaest imena: Lucius, Aelius, Aurelius, Commodus, Augustus, Herculeus, Romanus, Exsuperatorius, Amazonius, Invictus, Felix, Pius. Legije su dobile ime Commodianae a čak je i sam senat nazvan Komodov Srećni Senat. Njegova palata i svi rimljani poneli su ime Commodianus a dan na koji su ove reforme donete imao je da bude nazvan Dies Commodianus, "Komodov dan".

Komod je ubijen u dvorskoj zaveri, 31. decembra 192. a senat je uveo zabranu sećanja i naredio da se sruše njegove statue i javni natpisi sa njegovim imenom.

Godina pet careva[uredi]

Za više informacija pogledajte: Godina pet careva

Komodovom smrću počeo je period nestabilnosti nazvan Godina pet careva. Senat je za cara izabrao Pertinaksa, prefekta grada Rima, ali njegova vladavina nije dugo potrajala, tek 86 dana. Nezadovoljni pretorijanci ubili su Pertinaksa, da bi na aukciji ponudili titulu cara onome ko im ponudi najviše novca. Didije Julijan, senator i bivši konzul ponudio je najviše, pa su ga pretorijanci pozdravili kao imperatora i otvorili kapije palate. Pod pritiskom vojske, senat je potvrdio njegov izbor, ali ni Julijanova vladavina nije potrajala mnogo duže od one njegovog prethodnika. Njegov izbor za cara izazvao je proteste širom prestonice a u provincijama su izbili nemiri i trojica pretendenata na presto osporila su Julijanov izbor za cara. Pescenije Niger u Siriji, Klodije Albin i Septimije Sever u Panoniji. Shodno dogovoru sa Albinom, Sever je marširao prema Italiji. Kako je uskoro dobio podršku čitave Italije, Julijanov pad bio je neminovan. Senat je proglasio Severa za cara i izdao nalog za Julijanovo pogubljenje. Svrgnutog cara ubio je u palati vojnik.

Nakon što je raspustio pretorijansku gardu, Sever se okrenuo borbi sa pretendentima. U bitkama kod Kizika i Nikeje pobedio je snage Pescenija Nigera, a konačnu pobedu u građanskom ratu odneo je nad Klodijem Albinom u bici kod Lugdunuma u Galiji. Postavši tako jedini gospodar carstva, Sever je otpočeo novu dinastiju.

Dinastija Severa[uredi]

Septimije Sever, 193. – 211.[uredi]

Za više informacija pogledajte: Septimije Sever i Severi (dinastija)

Dolazaka Septimija Severa na vlast, označio je oporavak carstva nakon epohe propadanja pod Komodom. Iako je Sever zaveo vojnu diktaturu, uživao je popularnost među masama, pošto je povratio stabilnost i uveo odlučne mere protiv korupcije u višim klasama. Ipak, Severovi odnosi sa senatom uvek su bili zategnuti, budući da je za vreme njegove vladavine pogubljen veliki broj senatora.

Poslednje godina Severove vladavine obeležio je njegov pohod na Kaledoniju (deo današnje Škotske) u Britaniji. Pošto ga je bolest sprečila da nastavi pohod, Sever je sklopio mir, ali je ubrzo umro u Eborakumu (današnji Jork, Engleska) ostavivši sinove Karakalu i Getu kao zajedničke vladare.

Karakala, 211. – 217.[uredi]

Za više informacija pogledajte: Karakala

Zajednička vladavina Karakale i Gete pokazala se neodrživom. Posle samo deset meseci savladarstva, Karakalini vojnici ubili su Getu na sastanku koji je njihova majka, Julija Domna, sazvala radi njihovog pomirenja. Karakala je proglasio damnatio memoriae (zabranu sećanja) protiv svog brata. Karakalinu vladavinu obeležila je devalvacija rimskog zlatnika, raskošni građevinski poduhvati i sve veći poreski nameti kojima se izdržavala vojska, na čiju se podršku Karakala oslanjao. Karakalin edikt iz 212. godine kome je svim slobodnim stanovnicima Rimskog carstva dodeljen status rimskih građana, najznačajniji je događaj u ovom periodu. Kasnije istorija pridala je veliki značaj karakalinom ediktu.

Nakon uspešnih pohoda protiv Alemana u Germaniji i Karpa i Jaziga na Dunavu, Karakala je napustio Rim i otišao na istok, gde je planirao pohod protiv Parćana. Na putu iz Efesa, nedaleko od mesta Haran u današnjoj južnoj Turskoj, Karakalu je ubio jedan od oficira iz njegove lične garde. Pretorijanski prefekt, Makrin, verovatno je stajao iza ubistva, a vojska ga je odmah proglasila za cara.

Elagabal i Aleksandar Sever, 218. – 235.[uredi]

Za više informacija pogledajte: Elagabal i Aleksandar Sever

Makrin je uzbrzo postao veoma nepopularan među vojskom zbog nesposobnosti u ratu sa Parćanima. Preživeli članovi dinastije Severa, Julija Meza, Julija Soemija i Julija Mameja skovale su zaveru da za novog cara postave četrnaestogodišnjeg sina Julije Soemije, Elagabala. Makrin je poražen u bici kod Antiohije čime je sukob rešen u Elagabalovu korist.

Međutim, mladi i neuravnoteženi car, pokazao se potpuno nesposobnim, te se predao dekadenciji i poštovanju rimljanima nepoznatog i odbojnog kulta boga El-Gabala), te bio pod kontrolom svoje majke. Nezadovoljni pretorijanci ubili su Elagabala i njegovu majku, a za cara je proglašen njegov rođak, sin Julije Mameje, Aleksandar Sever. Mladi Aleksandar pokazao se kao sposobniji i uravnoteženi vladar, ali i on se nalazio pod potpunom kontrolom svoje majke i bake, što je bilo izuzetno nepopularno u vojsci. Car je bio primoran da guši pobune, a došlo je do rata sa Parćanima u mesopotamiji i njihovim naslednicima, Sasanidima. Došlo je do invazije Germana i Sarmata na Dunavu i Rajni. Neiskusni car požurio je na bojište, ali su ga u Majncu, zajedno sa majkom, ubili nezadovoljni vojnici koji su proglasili Maksimina Tračanina za cara.

Smrt Aleksandra Severa označio je propast dinastije Severa i početak pedesetogodišnjeg perioda poznatog kao Kriza trećeg veka, u kome je Rimsko carstvo došlo na rub propasti.

Kriza trećeg veka, 235. – 284.[uredi]

Za više informacija pogledajte: Kriza trećeg veka

Uzroci i posledice[uredi]

Kriza trećeg veka, poznata i kao Vojna anarhija je period u rimskoj istoriji tokom kojeg je došlo do drastičnih promena u rimskoj državi i društvu. Kombinacija nekoliko faktora dovela je carstvo na rub propasti. Invazije varvarskih plemena, serija građanskih ratova, kuga i ekonomski kolaps istovremeno su pogodili rimski svet i civilizaciju.

Principat, sistem koji je zasnovao Oktavijan Avgust, tokom ovog burnog vremena, prestaje da postoji. Zbog nejasnih zakona nasleđivanja dolazi do krize vlasti. Neprekidni građanski ratovi i smene careva na prestolu unose nestabilnost, čime je carstvo značajno oslabljeno.

Drugo veliko obeležje ovog doba jeste krah novčane privrede i depopulacija nekada velikih gradova, što je bilo posebno izraženo u zapadnom delu carstva. Vrednost rimskog novca postojano je opadala da bi za vreme vladavine imperatora Aurelijana (270—275.) postala potpuno bezvredna. Velika inflacija dovodila je do podizanja cena i poskupljenja osnovnih namirnica što je pak uzrokovalo pomeranje stanovništva iz gradova na selo. Veliki troškovi plaćanja vojske i rasipništvo pojedinih imperatora delimično je bilo odgovorno za ovakvo stanje. Još je Neron prvi značajno devalvirao vrednost novca da bi od njegovog vremena, većina careva postepeno smanjivala sadržaj plemenitih metala u novcu čime su sa istom količinom zlata i srebra mogli kovati više novca. Zbog ovoga, inflacija je značajno narasla a rimska država našla se u ekonomskim poteškoćama. Kako su se sredstva smanjivala, imperatori su pribegavali drastičnom povećanju poreza da bi mogli plaćati vojsku - koja je bila osnovni oslonac careva u ovom dobu - čime se povećavao pritisak na srednju klasu i siromašnije slojeve stanovništva. Teški porezi dovodili su populaciju u težak položaj te su se sve češće slobodni ljudi stavljali pod zaštitu velikih zemljoposednika na čijim su imanjima radili. Međutim, postepeno su ovime gubili slobodu i bivali vezani za zemlju čime su udareni temelji srednjovekovnom feudalizmu.

Još jedan važan faktor slabljenja carstva jeste krah unutrašnje trgovine. U doba principata, širom carstva funkcionisala je razgranata trgovačka mreža, provincije su međusobno trgovale a trgovačke rute bile su bezbedne i trgovci su relativno lako i brzo mogli da obavljaju svoje poslove širom imperije. Građanski ratovi i unutrašnji sukobi učinili su putovanja nesigurnim i opasnim a pad vrednosti novca dovodio je do sve većih poteškoća u razmeni dobara. Ovakve promene najavljivale su doba manjih decentralizovanih lokalnih ekonomija - umesto jedne velike trgovačke mreže iz doba principata - u srednjovekovnoj Evropi.

Veliki zemljoposednici, budući da više nisu mogli sigurno izvoziti svoja dobra, proizvodili su sada uglavnom za svoje potrebe. Umesto uvoza hrane iz većih gradskih centara, hrana je direktno gajena na seoskim imanjima i distrubuirana lokalno. Tako su veći seoski posedi postajali samodovoljni. Zbog svega ovoga, lokalni velikaši, budući da su bili sve nezavisniji od centralne vlasti, nisu više poštovali autoritet države i čak su pružali sve veći otpor pri sakupljanju poreza. Bogatstvo se više nije merilo urbanim statusom i položajima u civilnom gradskom životu, već vlasništvom nad velikim poljoprivrednim površinama u ruralnim predelima. Šire mase stanovništva polako su izgubile teško stečene građanske i političke slobode i postajale zavisne od velikih zemljoposednika i lokalnog plemstva (koloni). Srednja trgovačka klasa skoro je iščezla opadanjem trgovine i depopulacijom gradova - iako je u istočnim delovima carstva ovakav proces bio manje izražen nego na zapadu.

Krizu trećeg veka možemo posmatrati kao početak dugog procesa koji je od sveta klasične antike vodio u rani srednji vek.

Doba vojničkih careva[uredi]

Tokom perioda od pedeset godina (234. – 284.) na prestolu se smenilo više od dvadeset careva, od kojih je većina imala veoma kratke vladavine a mnoge su ubili njihovi vojnici. Ovaj period karakteriše velika politička nestabilnost i anarhija, kao i sve učestaliji upadi varvarskih naroda preko Rajne i Dunava, pa se tako često građanski ratovi unutar samog carstva poklapaju sa periodima najezde varvarskih plemena.

Već sredinom trećeg veka, kao rezultat velike nestabilnosti i čestih građanskih ratova, dolazi do fragmentacije carstva. 260. odvaja se tzv. Galsko carstvo, a deset godina kasnije i Palmirsko carstvo. Car Galijen ni posle dugotrajnog rata nije uspeo da ponovo ujedini imperiju, ali to je učinio Aurelijan (vladao 270. – 275.), ali nakon njegovog ubistva građanski ratovi nastavili su se, do Dioklecijanove pobede nad rivalom Karinom čime je okončano doba krize i počeo period poznat kao Tetrarhija.

Dominat, 285. – 476.[uredi]

Dioklecijanove reforme[uredi]

Dolazak Dioklecijana na vlast predstavlja jasnu prekretnicu u rimskoj istoriji. Kriza trećeg veka promenila je rimski svet. Svestan toga, Dioklecijan otpočinje sa nizom reformi koje imaju za cilj regeneraciju carstva, vojno, ekonomski i politički. Kako je nestalo rimskog principata, novi gospodar carstva, Dioklecijan, uspostavlja Dominat. Carska vlast više nije vrhovna magistratura već postaje autokratska i despotska. Stari republikanski okvir, koji se uporno održavao tokom principata, biva potpuno uklonjen Dikolecijanovim reformama. Neprekidne uzurpacije i građanski ratovi tokom III veka, nagnali su Dikolecijana da uzdigne carsku vlast na viši nivo. Uzdižući carevu ličnost iznad svih ostalih, Dioklecijan pre svega želi da učvrsti vlast vladara i spreči uzurpacije i političku nestabilnost koja je mučila rimsku državu tokom većeg dela trećeg veka. Tako car postaje apsolutni gospodar svojih podanika, njegova vlast potiče direktno od bogova (Konstantin će dodatno proširiti Dikolecijanov koncept i u njega će uvesti hrišćanstvo i monoteističkog Boga) i više ne zavisi toliko od svetovnih faktora koliko od onozemaljskog. Uvodi se komplikovani dvorski ceremonijal, po uzoru na istočnjačke dvorove (pre svega Sasanidsku Persiju). Između ostalog, uvodi se i proskineza, kao najvidljiviji pokazatelj promene karaktera vlasti.

U političkom smislu, najvažnija Dioklecijanova reforma je uvođenje sistema poznatog kao Tetrarhija (reč potiče iz Grčkog i ima približno značenje "Vladavina četvorice"). Carstvo se deli na dva dela (podela je zapravo administrativnog karaktera, obe polovine i dalje se smatraju delovima jedne, celovite imperije), istočni i zapadni. Kako se pokazalo tokom krize trećeg veka, čitava teritorija carstva postala je previše velika da bi uspešno bila kontrolisana iz jednog centra i da bi njome mogao da vlada samo jedan vladar. Stoga, Dioklecijan uvodi vladarski kolegijum od četiri vladara. Po jedan avgust i po jedan cezar. Vremenom, cezar bi zamenio avgusta a kolegijum bi bio dopunjen izborom dva nova cezara.

Administrativno, iako je Rim ostao nominalna prestonica, radi bolje odbrane carstva biraju se nove prestonice. Nikomedija, Dioklecijanovo sedište kao avgusta istočne polovine carstva, Sirmijum, sedište Galerija kao cezara na istoku, Mediolanum (Milano), Maksimijanovo sedište kao avgusta zapada i Avgusta Trevirorum (današnji Trir u Nemačkoj), prestonica Konstantina Hlora, cezara na zapadu.

Tetrarhija, 285. – 313.[uredi]

Za više informacija pogledajte: Tetrarhija

Uspon Dioklecijana na vlast označio je i početak nove epohe. Dioklecijan je izgradio novi sistem upravljanja carstvom koji je nazvan Tetrarhija (grčki "vladavina četvorice"). Sastavljen je kolegijum od četiri vladara, dva avgusta i dva cezara. Po jedan avgust, kao stariji car, imao je da vlada istočnom i zapadnom polovinom imperije, uz pomoć kolege, cezara. Predviđeno je da se avgusti povuču i da ih zamene njihovi cezari, dok bi kolegijum bio popunjen izborom nova dva cezara.

U početnoj fazi tetrarhije, Dioklecijan je vladao istočnom polovinom carstva, dok je za avgusta na zapadu uzdigao Maksimijana. Da bi se uspešnije rešili mnogobrojni problemi širom prostrane teritorije carstva, Dioklecijan je izabrao po jednog cezara na zapadu i istoku. Na istoku je izabran Galerije a na zapadu Konstancije Hlor.

Dioklecijanovu vladavinu obeležili su sukobi sa Sarmatima na Dunavu i Balkanu, pobune u Egiptu i rat sa Persijom kao i progon hrišćana. Dioklecijan je abdicirao 305., postavši prvi rimski car koji se dobrovoljno odrekao prestola. Usledili su sukobi Konstantina, Maksimijana i Maksencija na zapadu, Licinija i Maksimina na istoku. Konstantin i Licinije izašli su kao pobednici iz serije građanskih ratova. 324. Konstantin je pobedio Licinija i postao jedini car čitave imperije.



Reference[uredi]

  1. Christopher Kelly, The Roman Empire: A Very Short Introduction (Oxford University Press, ). . str. 4.ff.; Claude Nicolet, Space, Geography, and Politics in the Early Roman Empire (University of Michigan Press, 1991, originally published in French ). (1988). str. 1., 15; T. Corey Brennan, The Praetorship in the Roman Republic (Oxford University Press, ). (2000). str. 605. et passim; Clifford Ando, "From Republic to Empire," in The Oxford Handbook of Social Relations in the Roman World (Oxford University Press. (2006). str. 39-40.
  2. Clifford Ando, "The Administration of the Provinces," in A Companion to the Roman Empire (Blackwell, ). (2010). str. 179.
  3. Nicolet, Space, Geography, and Politics in the Early Roman Empire. str. 1, 15; Olivier Hekster and Ted Kaizer, preface to Frontiers in the Roman World. Proceedings of the Ninth Workshop of the International Network Impact of Empire (Durham, 16–19 April 2009) (Brill, 2011), p. viii; Andrew Lintott, The Constitution of the Roman Republic (Oxford University Press, ). (1999). str. 114.; W. Eder, "The Augustan Principate as Binding Link," in Between Republic and Empire (University of California Press, ). (1993). str. 98.
  4. Richardson, "Fines provinciae," in Frontiers in the Roman World. str. 1–2
  5. Mary T. Boatwright, Hadrian and the Cities of the Roman Empire (Princeton University Press, ). (2000). str. 4.
  6. Yaron Z. Eliav, "Jews and Judaism 70–429 CE," in A Companion to the Roman Empire (Blackwell, ). (2010). str. 571.
  7. Pliny the Elder, Natural Histories XXVIII.5.23http://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Pliny_the_Elder/28*.html#v
  8. Capes (1897). str. 71.
  9. Seager (2005). str. 44—45.
  10. Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Tiberius
  11. Svetonije, Život Dvanaest Cezara, Kaligula
  12. Filon Aleksandrijski, Poslanstvo Gaju
  13. Tacit, Istorije
  14. Kasije Dion, Istorija Rima
  15. Alimenta
  16. Bowman. str. 156.

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]