Roman

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu

Roman je dugačak pripovedni tekst napisan u prozi. Prema podeli na književne rodove, roman spada u epiku, tačnije ubraja se kao književna vrsta u epskoj poeziji u prozi.[1] Formalne osobenosti romana je teško precizno definisati, ali je u načelu u pitanju složena, obimnija narativna forma, kako u pogledu količine teksta, tako i u pogledu opsega zbivanja koje opisuje.

Ovaj žanr je bio opisan kao forma koja ima „kontinuiranu i sveobuhvatnu istoriju od oko dve hiljade godina“,[2] koja vodi poreklo iz klasične Grčke i Rima, iz srednjovekovne i rane moderne romantike, i iz tradicije novela. Kasnije je jedna italijanska reč korištena za pripovedku da bi pravila razlika od romana. Takva tendencija je prisutna u engleskom jeziku od 18. veka. Ijan Vat je u svom radu The Rise of the Novel predložio 1957. godine da je roman prvi put nastao početkom 18. veka.

Romansa je blisko povezana sa dugim proznim narativom. Volter Skot ju je definisao kao „fiktivnu naraciju u prozi ili stihu; čiji interes se usmerava na čudesne i neobične incidente“, dok su u romanu „događaji smešteni u običan tok ljudskih događaja i savremenog stanja društva“.[3] Međutim, mnoge romanse, uključujući istorijske romanse Skota,[4] Emili Brontejeve Orkanske visove[5] i Herman Melvilov Mobi Dik,[6] se isto tako frekventno nazivaju novelama, i Skot opisuje romansu kao „srodan termin“. Romansa, kako je ovde definisana, ne bi se trebala mešati sa žanrom fikcije ljubavnih romansi ili romantičnim romanom. Drugi evropski jezici ne prave uvek razliku između romanse i novele: „novela je le roman, der Roman, il romanzo“.[7]

Definicija žanra[uredi]

Madam Pompadur provodi popodne sa knjigom, 1756.

Roman je dugačak, fikcioni narativ koji opisuje intimna ljudska iskustva. Roman u modernoj eri obično koristi stil literarne proze, a razvoj proznog romana u to vreme je bio pospešen inovacijama u štamparstvu, a uvođenjem jeftinog papira, u 15. veku.

Sadašnja engleska (i španska) reč za dugotrajan rad prozne fikcije potiče od italijanske reči novella za „nov“, „vest“, ili „kratku priču o nečemu novom“ od latinske reči novella, imenica u jednini koristi bespolnu množinu reči novellus, deminutiva reči novus, sa značenjem „nov“.[8] Znatan broj evropskih jezika koristi reči romance (kao što je u francuskom, holandskom, ruskom, rumunskom, srpskom, danskom, švedskom i norveškom „roman“; u finskom romaani; u nemačkom Roman; u portugalskom romance i u italijanskom romanzo) za dugačke naracije.

Izmišnjena priča[uredi]

Usredsređenost na fikcionu priču se najčešće citira kao prepoznatljiva karakteristika romana u odnosu na istoriografiju. Međutim, to može da bude problematičan kriterijum. Tokom ranog modernog perioda autori istorijskih naracija često uključuju nalaze ukorenjene u tradicionalnim verovanjima kako bi ukrasili sadržaj teksta ili dodali kredibilitet mišljenju. Istoričari bi isto tako izumevali i sastavljali govore u didaktičke svrhe. Romani, s druge strane, mogu prikazati društvenu, političku i ličnu stvarnost mesta i perioda sa jasnoćom i detaljima koji se ne nalaze u istorijskim radovima.

Literarna proza[uredi]

Dok su proza pre nego stihovi postala standard modernog romana, preci modernog evropskog romana uključuju stihovnu epiku u romanskim jezicima južne Francuske, posebno onih Kretjena de Troa (kasni 12. vek), i u srednjoengleskom (Džefri Čoserove (1343 - 1400) Kenterberijske priče).[9] Čak i u 19. veku, fikcioni narativi u stihu, kao što su Bajronov Don Žuan (1824), Aleksandar Puškinov Evgenije Onjegin (1833), i Brauningova Aurora Li (1856), se nadmeću sa proznim novelama. Vikram Setova Zlatna kapija (1986), sastavljena od 590 onenjigijanskih strofa, je noviji primer romana u stihu.[10]

Sadržaj: intimno iskustvo[uredi]

I u Japanu iz 12. veka i u Evropi 15. veka, prozna fikcija je stvorila intimne čitateljske situacije. S druge strane, epski stihovi, uključujući Odiseju i Enejidu, su recitovani odabranoj publici, iako je ovo bilo intimnije iskustvo od izvođenja predstava u pozorištima.

Novi svet individualističke mode, ličnih stavova, intimnih osećanja, tajne anksioznosti, „ophođenja“ i „galantnosti“ proširio se u romanima i vezanoj proznoj romansi.

Istorija[uredi]

Geneza romana kao žanra izuzetno je kompleksna i može se pratiti čak do nekih oblika antičke književnosti, ali se ipak smatra da roman počinje da nalikuje svom modernom obliku u renesansi, usled sve veće dominacije proze i razvoja štampe.

Antičko doba[uredi]

Nastao je još u staroj Grčkoj u 2. veku i povezan je s razvojem filozofije. Tematika privatnog života i intimnih osećaja obrađuje novi oblik, koji su antički teoretičari nazvali pripovešću o osobama, a koja je danas dobila naziv roman.

Od grčkih romana sačuvani su uglavnom oni koji obrađuju ljubavnu tematiku: obično se opisuju izmišljeni likovi, i to zaljubljeni par koji se mora rastati, a zatim nakon mnogih pustolovina i muka ponovo nalaze jedno drugo i nastavljaju sretan život. Najvažniji od sačuvanih antičkih grčkih romana jesu Haritonova (Χαρίτων, 2. vek) Istorija o Hereji i Kaliroji (Τὰ περὶ Χαιρέαν καὶ Καλλιρρόην) te Efeske priče (Ἐφεσιακά) Ksenofonta iz Efesa (Ξενοφῶν, 2. vek). Sredinom 2. veka, roman postaje jedan od oblika sofističke proze, kako se najbolje vidi iz dela Longa (Λόγγος, 2–3. vek), autora pastirskog ljubavnog romana Dafnis i Hloja (Δάφνις καὶ Χλόη).[11] Novina u prikazu ljubavnih zgoda sastoji se tu u tome što je za pozadinu radnje uzeta pastirska sredina i što se umesto uobičajenih lutanja i pustolovina opisuju etape otkrivanja ljubavnih osećaja. Među sofističke romane pripadaju još Heliodorove (Ἡλιόδορος, 3. vek) Etiopske priče o Teagenu i Harikleji i Priče o Leukipi i Klitofontu Ahileja Tatija (Ἀχιλλεὺς Τάτιος, 3. vek).

U antici postoje istorijski romani (roman o Troji, o Aleksandru Velikom), utopistički romani (romani o Pitagorejcima) i avanturistički i ljubavni romani koji su najviše uticali na dalji razvoj romana; komično-satirični romani prikazuju stvarnost, kritikuju je i parodiraju, kao i postojeću književnost (Petronijev „Satirikon“ i Apulejev „Zlatni magarac“).

Srednji vek[uredi]

U srednjem veku postoji roman u stihu, obično antičke ili viteške, uzvišene tematike i stila. Neki od njih su: Roman o Tristanu i Izoldi, Aleksandrida (Roman o Aleksandru Velikom), Rumanac Trojski (Roman o Troji). Tokom humanizma i renesanse pojavljuju se viteški roman, pikarski roman i pastirski roman. Viteški roman potiče iz srednjeg veka, a glavni je lik vitez koji poštuje kodeks časti i prevladava niz prepreka kako bi ostvario plemeniti podvig posvećen gospodaru ili izabranoj dami. Pikarski roman razvija se u 15. veku, a prati lik anonimnog običnog čoveka, lutalice i varalice (picaro) koji se lukavstvom i dosetljivošću provlači kroz život. Pastirski roman javlja se početkom 16. veka, a utemeljitelj mu je Jakopo Sanizaro svojim delom Arkadija iz 1504. godine. Vrhunac renesansnoga romana čini Don Kihot španskog pisca Migela de Servantesa.[12] Takođe se javlja i fantastično satirični roman, na primer Rableov roman Gargantua i Pantagruel.

Moderno doba[uredi]

Gospođa La Fajet „Princeza de Klev” (1678), priča o ženi koja živi za svoju ljubav i bori se za nju bez obzira na cenu, prvi je psihološki roman i jedan od prvih modernih romana. Njegov uticaj se oseća u 18. veku (Manon Lesko, Opasne veze), a uticao je i na Rusoa, Stendala, Tolstoja („Ana Karenjina”), Virdžiniju Vulf, Foknera, Džojsa i druge;

Realizam[uredi]

Građanski roman prikazuje svakodnevni život jedne porodice bez posebnih zapleta, to je začetak realističkog romana (Balzak, Čehov);

Komični roman, kao porodični roman ili parodija (Šarl Soler „Nastrani pastir“ – junak zamišlja da je pastir i kritikuje pojave u društvu).

Roman u 18. veku se usmerava na čoveka – pojedinca, veliča običan života. Napisan je kao biografija, autobiografija ili priča o nečijem životu. U drugoj polovini 18. veka, sa Rusoom, roman postaje dominantan žanr u vidu ispovesti – ispitivanje sebe, da bi se svaka individua susrela sa sobom.

SviftovaGuliverova putovanja“ i Volterov „Kandid“ su romani u kojima se spajaju različiti žanrovi. Kombinovanjem panoramskog ljubavnog i psihološkog, dolazi do pojave obrazovanog romana čija je tema razvoj čovekove ličnosti. To je novina u 18. veku. Junaci su individualizovani, uslovljeni poreklom, sredinom, ličnošću, kao i vremenom i mestom radnje koji su određeni.

Ričardson stvara epistolarni roman, dok Fildinga zanima sam fenomen pripovedanja i otvara pitanje dva vremena - vreme priče i vreme pripovedanja; Defo prvi stvara junaka koji je odgovoran za svoju sudbinu.

Popularno gledište jeste da je ServantesovDon Kihot“ prvi moderni roman, ali je savremeni razvoj žanra znatno kompleksniji i ne može se vezati za jedan tekst.[13]

Obično se smatra da su se prozne forme, nalik onome što se obično naziva romanom, razvile tokom šesnaestog i sedamnaestog veka, da bi do istinskog uspona romana došlo u osamnaestom veku, počev od opata Prevoa u Francuskoj i Defoa u Engleskoj, a zatim u delima pisaca kao što su Filding, Ričardson, Stern, Merivo, Ruso itd. U devetnaestom veku roman postaje nesumnjivo dominantna književna forma.

U daljem razvoju romana pripovedač postaje „vođa iluzije“ i njen stvaralac, „bog svog svemira“, a pripovedački glas stalno komunicira sa čitaocem; i autor i čitalac su upućeni na tekst.

Vrste romana[uredi]

Postoje mnoge vrste romana: autobiografski, biografski, fantastični i naučnofantastični, pustolovni, avanturistički, kriminalistički, ljubavni, dečiji, istorijski, humoristični, publicistični, satirični i slično.[14]

Klasični roman[uredi]

U renesansi roman dolazi do većeg izražaja, te se u potpunosti razvija onakav kakvog danas poznajemo kao klasični roman. Najpoznatiji renesansni roman je Don Kihot španskog pisca Migela de Servantesa iz 1605. godine. Roman je zapravo parodija na viteške romane koji su tada bili popularni.

Karakteristike[uredi]

  • čvrsta fabula
  • hronološki sled događaja
  • duže vreme radnje
  • jednostavnost
  • sveznajući pripovedač u trećem licu

Podela[uredi]

  • prema temi: društveni, porodični, psihološki, istorijski, pustolovni, ljubavni, viteški, kriminalistički, dečji, ...
  • prema tonu: humoristički, satirični, didaktični, herojski, sentimentalni
  • prema postojanju: klasični, moderni i savremeni roman.
  • prema formi:
    • lika - strukturom dominiraju povezani likovi (ili jedan lik)
    • zbivanja - zbivanje ujedinjuje ono što roman obrađuje
    • prostora - bitna veza je neki zamišljeni ili stvarni prostor
    • lančani (stupnjeviti) - priče se kao delovi romana nadovezuju jedna na drugu, završetak jedne je početak druge
    • prstenasti - jedna uokvirena priča koja obuhvaća sve ostale, neki događaj omogućuje okvir unutar kojeg se pripoveda celi roman
    • paralelni - nekoliko priča se razvija usporedno
    • roman-reka - obuhvaća ciklus povezanih romana

Moderni roman[uredi]

Moderni roman se javlja u 20. veku i vuče korene u delu F.M. Dostojevskog Zločin i kazna, a prvi pravi moderni roman je ciklus U traganju za izgubljenim vremenom Marcela Prusta. On u svom delu stvara posebnu vrstu romana (monološko-asocijativni roman - roman esej i roman struje svesti), ulazi u svet podsvesti te razvija tehniku solilokvijuma (unutrašnji monolog, govor o sebi objektivno i hladno). Takođe, uvodi psihološko vreme (unutarnje, različito od stvarnog).

Karakteristike[uredi]

  • psihološko (subjektivno) vreme (u stvarnosti obično nekoliko dana ili sati)
  • reprodukcija čovekove svesti
  • unutarnji, pripovjedni monolog (solilokvijum)
  • težište na liku, a ne na događaju (zbog što boljeg otkrivanja čovekovog unutrašnjeg sveta)
  • defabulativnost (fabula slabi ili nestaje, radnja bez uzročno posledične veze, zavisi od subjektivnih doživljaja lika)
  • česte teme su traganje za životnim smislom, promišljanje o sebi, pitanja o svetu i njegovu smislu
  • pripovedač je nepouzdan i subjektivan, pripoveda u prvom licu jednine
  • jezik filozofije, simbola (metajezik)

Podela[uredi]

  • roman-esej - tip modernog romana u kojem se epsko pripovedanje nadopunjuje osećajima i asocijacijama
  • struje svijesti - moderni roman koji nema prave radnje, pripovedač je u prvom licu i govori o vlastitom unutarnjem svetu u monologu
  • ideja - oslobođen potčinjenosti stvarnosti, u njega ulazi sve
  • filozofski - filozofija se popularizuje pomoću književnog dela u koje je pretočena
  • eksperimentalni - istražuju se i realiziraju različiti načini izražavanja i strukturiranja, sve je potčinjeno konstruktivnoj i destruktivnoj reinterpretaciji

Savremeni roman[uredi]

Savremeni ili postmoderni roman nastaje 60-ih i 70-ih godina 20. veka. Delo se počinje tretirati kao promenjivo, višeznačno, struktura koja je potpuno otvorena čitatelju i njegovoj interpretaciji. U postmodernom romanu ukida se istorijski tok, a sama priča se gradi iz fragmenata te iz drugih priča i žanrova, spajaju se razni prijašnji stilski pravci. Izbegava se apsolutni kraj, gube se granice, priča stoji između realnog i imaginarnog. Tako nastaju mnogi sitniji, obično nacionalni pravci, zavisno od izbora žanrova i stila.

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. Književni rodovi i vrste, riznicasrpska.net, 10. decembar 2010. Pristupljeno: 18. februara 2016.
  2. Margaret Anne Doody, The True Story of the Novel. New Brunswick, NJ: Rutgers University Press, 1996, rept. 1997, p. 1. Retrieved 25 April 2014.
  3. "Essay on Romance", Prose Works volume vi, p.129, quoted in "Introduction" to Walter Scott's Quentin Durward, ed. Susan Maning. Oxford: Oxford University Press, 1992, p.xxv. Romance should not be confused with harlequin romance.
  4. "Introduction" to Walter Scott's Quentin Durward, ed. Susan Maning, pp.xxv-xxvii.
  5. Moers, Ellen. Literary Women: The Great Writers[1976] (London: The Women’s Press, 1978)
  6. [1] Robert McCrum, "The Hundred best novels: Moby Dick", The Observer, Sunday 12 January 2014.
  7. Doody (1996). str. 15.
  8. Britannica Online Encyclopedia [2] accessed 2 August 2009
  9. Doody (1996). str. 18-3, 187.
  10. Doody (1996). str. 187.
  11. Henderson, Jeffrey (2009). Longus: Daphnis and Chloe; Xenophon of Ephesus: Anthia and Habrocomes. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press: Loeb Classical Library. str. 4. ISBN 978-0-674-99633-5. 
  12. Merriam-Webster's Encyclopedia of Literature. Kathleen Kuiper, ed. 1995. Merriam-Webster, Springfield, Mass.
  13. KNjIŽEVNI RODOVI – EPIKA, Selena T., gramatikaiknjige.wordpress.com, 22. jul 2013. Pristupljeno: 18. februara 2016.
  14. Književni rodovi, Petar Jokić, tabanovic.com. Pristupljeno: 18. februara 2016.

Literatura[uredi]

  • Erwin Rohde Der Griechesche Roman und seine Vorläufer (1876) [un-superseded history of the ancient novel] (nemački)
  • Lukács, Georg (1971) [1916]. The Theory of the Novel. trans. Anna Bostock. Cambridge: M.I.T. Press. 
  • Bakhtin, Mikhail. About novel. The Dialogic Imagination: Four Essays. Ed. Michael Holquist. Trans. Caryl Emerson and Michael Holquist. Austin and London: University of Texas Press, 1981. [written during the 1930s]
  • Watt, Ian (1957). The Rise of the Novel: Studies in Defoe, Richardson and Fielding. Berkeley: University of Los Angeles Press.  Watt reads Robinson Crusoe as the first modern "novel" and interprets the rise of the modern novel of realism as an achievement of English literature, owed to a number of factors from early capitalism to the development of the modern individual.
  • Burgess, Anthony (1963). The Novel To-day. London: Longmans, Green. 
  • Burgess, Anthony (1967). The Novel Now: A Student's Guide to Contemporary Fiction. London: Faber. 
  • Ben Edwin Perry The Ancient Romances (Berkeley, 1967) review
  • Richetti, John J. (1969). Popular Fiction before Richardson. Narrative Patterns 1700–1739. Oxford: OUP. 
  • Burgess, Anthony (1970). "Novel, The" – classic Encyclopædia Britannica entry.
  • Miller, H. K., G. S. (1970) Rousseau and Eric Rothstein, The Augustan Milieu: Essays Presented to Louis A. Landa (Oxford: Clarendon Press, 1970). ISBN 0-19-811697-7
  • Arthur Ray Heiserman The Novel Before the Novel (Chicago, 1977) ISBN 0-226-32572-5
  • Madden, David; Charles Bane; Sean M. Flory (2006) [1979]. A Primer of the Novel: For Readers and Writers (revised изд.). Lanham, MD: Scarecrow Press. ISBN 0-8108-5708-1.  Updated edition of pioneering typology and history of over 50 genres; index of types and technique, and detailed chronology.
  • Spufford, Margaret, Small Books and Pleasant Histories (London, 1981).
  • Davis, Lennard J. (1983). Factual Fictions: The Origins of the English Novel. New York: Columbia University Press. ISBN 0-231-05420-3. 
  • Spencer, Jane, The Rise of Woman Novelists. From Aphra Behn to Jane Austen (Oxford, 1986).
  • Armstrong, Nancy (1987). Desire and Domestic Fiction: A Political History of the Novel. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-504179-8. 
  • McKeon, Michael (1987). The Origins of the English Novel, 1600–1740. Baltimore: Johns Hopkins University Press. ISBN 0-8018-3291-8. 
  • Reardon, Bryan, ур. (1989). Collected Ancient Greek Novels. Berkeley, CA: University of California Press. ISBN 0-520-04306-5. 
  • Hunter, J. Paul (1990). Before Novels: The Cultural Contexts of Eighteenth-Century English Fiction. New York: Norton. ISBN 0-393-02801-1. 
  • Ballaster, Ros (1992). Seductive Forms: Women's Amatory Fiction from 1684 to 1740. Oxford: Clarendon Press. ISBN 0-19-811244-0. 
  • Doody, Margaret Anne (1996). The True Story of the Novel. New Brunswick, N.J.: Rutgers University Press. ISBN 0-8135-2168-8. 
  • Relihan, Constance C. (ed.), Framing Elizabethan fictions: contemporary approaches to early modern narrative prose (Kent, Ohio/ London: Kent State University Press, 1996). ISBN 0-87338-551-9
  • "Reconsidering The Rise of the Novel," Eighteenth Century Fiction, Volume 12, Number 2-3, ed. David Blewett (January–April 2000).
  • McKeon, Michael, Theory of the Novel: A Historical Approach (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2000).
  • Josephine Donovan, Women and the Rise of the Novel, 1405–1726 revised edition (Palgrave Macmillan, 2000).
  • Simons, Olaf (2001). Marteaus Europa, oder, Der Roman, bevor er Literatur wurde: eine Untersuchung des Deutschen und Englischen Buchangebots der Jahre 1710 bis 1720. Amsterdam: Rodopi. ISBN 90-420-1226-9.  A market study of the novel around 1700 interpreting contemporary criticism.
  • Inger Leemans, Het woord is aan de onderkant: radicale ideeën in Nederlandse pornografische romans 1670–1700 (Nijmegen: Vantilt, 2002). ISBN 90-75697-89-9.
  • Price, Leah (2003). The Anthology and the Rise of the Novel: From Richardson to George Eliot. London: Cambridge University Press. ISBN 0-521-53939-0.  from Leah Price
  • Rousseau, George (2004). Nervous Acts: Essays on Literature Culture and Sensibility (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2004). ISBN 1-4039-3454-1
  • Roilos, Panagiotis, Amphoteroglossia: A Poetics of the Twelfth-Century Medieval Greek Novel (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 2005).
  • Mentz, Steve, Romance for sale in early modern England: the rise of prose fiction (Aldershot [etc.]: Ashgate, 2006). ISBN 0-7546-5469-9
  • Rubens, Robert, "A hundred years of fiction: 1896 to 1996. (The English Novel in the Twentieth Century, part 12)." Contemporary Review, December 1996.
  • Schmidt, Michael, The Novel: A Biography (Cambridge, MA: Belknap Press, 2014).
  • Schultz, Lydia, "Flowing against the traditional stream: consciousness in Tillie Olsen's 'Tell Me a Riddle.'" Melus, 1997.
  • Steven Moore, The Novel: An Alternative History. Vol. 1, Beginnings to 1600: Continuum, 2010. Vol. 2, 1600–1800: Bloomsbury, 2013.

Spoljašnje veze[uredi]