Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
(preusmereno sa СФРЈ)
Idi na: navigaciju, pretragu
Za druga značenja, pogledajte Jugoslavija (višeznačna odrednica).
Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija[n. 1]
Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija[n. 2]
Socialistična federativna republika Jugoslavija[n. 3]

Jugoslavija
Zastava Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije Grb Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije
Zastava Grb
Krilatica: Bratstvo i jedinstvo
Himna
Hej, Sloveni
SFR Jugoslavija (1956—1990)
Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija 1989. godine
Geografija
Kontinent Evropa
Regija Balkan i Panonska nizija
Glavni grad Beograd
Društvo
Službeni jezik
Religija pravoslavlje, katoličanstvo, islam, protestantizam i dr.
Politika
Oblik države Samoupravna socijalistička jednopartijska

savezna republika

 — Generalni sekretar Josip Broz Tito
(1945—1980; prvi)
Milan Pančevski
(1989—1990; poslednji)
 — Predsednik Ivan Ribar
(1945—1953; prvi)
Branko Kostić
(1991—1992; poslednji)
 — Premijer Josip Broz Tito
(1945—1963; prvi)
Ante Marković
(1989—1991; poslednji)
Zakonodavna vlast Savezna skupština
 — Gornji dom Veće republika
 — Donji dom Savezno veće
Istorija
 — Osnivanje 1945.
 — Ukidanje 1992.
 — Status Bivša država
Događaji  
 — Proglašenje Federativne Narodne Republike Jugoslavije 29. novembar 1945.
 — Usvajanje ustava 31. januar 1946
 — Potpisivanje Balkanskog pakta 28. februar 1953
 — Smrt Josipa Broza Tita 4. maj. 1980
 — Desetodnevni rat 27. jun7. jul 1991
 — Dezintegracija 27. april 1992
Geografske i druge karakteristike
Površina  
 — ukupno 255.804 km²
Stanovništvo  
 — 1989. 23.724.919
 — gustina 92,7/km²
Valuta Jugoslovenski dinar
 — kod valute DIN / YUD
 — stoti deo valute 1 пара
Internet domen .yu
Pozivni broj +38
Zemlje prethodnice i naslednice
Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije
Prethodnice: Naslednice:
Flag of the Democratic Federal Yugoslavia.svg DF Jugoslavija SR Jugoslavija Flag of FR Yugoslavia.svg
Republika Slovenija Flag of Slovenia.svg
Republika Hrvatska Flag of Croatia.svg
Republika Makedonija Flag of the Republic of Macedonia 1992-1995.svg
Republika Bosna i Hercegovina Flag of Bosnia and Herzegovina (1992-1998).svg
  1. Puno ime na srpskohrvatskom i makedonskom jeziku, napisano ćirličkim pismom.
  2. Puno ime na srpskohrvatskom i makedonskom jeziku, napisano latiničkim pismom (v. odeljak Nazivi države za više informacija).
  3. Puno ime na slovenačkom jeziku (slovenački koristi samo latiničko pismo).
  4. Nije bilo proglašenog službenog jezika na federalnom nivou.[1][2][3]
  5. Srpskohrvatski je bio defakto službeni jezik. Njegovi regionalni varijeteti su prepoznati i načinjeni službenim jezicima u svojim odgovarajućim republikama:[1][2] srpski u SR Srbiji,[4] hrvatski u SR Hrvatskoj[5] i srpskohrvatski u SR Bosni i Hercegovini i SR Crnoj Gori.
  6. Službeni u SR Srbiji, SR Bosni i Hercegovini i SR Crnoj Gori.
  7. Službeni u SR Hrvatskoj.
  8. Službeni u SR Sloveniji.
  9. Službeni u SR Makedoniji.
  10. Službeni u SAP Kosovu.
  11. Službeni u SAP Vojvodini.
  12. Službeni u SAP Vojvodini.
  13. Službeni u SAP Vojvodini.
  14. Službeni u SAP Vojvodini.

Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija (skraćeno SFR Jugoslavija ili SFRJ) bivša je jugoslovenska država koja je postojala od kraja Drugog svetskog rata, do rata početkom devedesetih godina dvadesetog veka. Ona je bila socijalistička država koja je obuhvatala teritorije današnjih nezavisnih država Srbije, Hrvatske, Bosne i Hercegovine, Makedonije, Slovenije i Crne Gore.

Formirana je 1945. godine kao naslednica Kraljevine Jugoslavije pod imenom Demokratska Federativna Jugoslavija. 29. novembra 1945. godine menja ime u Federativna Narodna Republika Jugoslavija, dok je 1963. godine konačno promenila ime u Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija. Glavni grad SFRJ bio je Beograd. SFRJ se graničila sa Italijom na severozapadu, Austrijom i Mađarskom na severu, Rumunijom na severoistoku, Bugarskom na istoku i Grčkom i Albanijom na jugu. Zapadni deo republike je izlazio na Jadransko more.

Za razliku od ostalih evropskih socijalističkih zemalja, SFRJ nikada nije bila članica Varšavskog ugovora, i održavala je bliske veze sa zapadnim vladama. SFRJ je bila osnivač i jedan od najvažnijih članova Pokreta nesvrstanih. SFRJ je bila zemlja samoupravnog socijalizma, sa jednopartijskim delegatskim sistemom predstavljanja, planskom privredom i specifičnim sistemom tzv. radničkog samoupravljanja.

Nazivi države[uredi]

Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija je nekoliko puta kroz svoju istoriju menjala naziv:

U doba njenog postojanja nazivali su je Nova Jugoslavija, da bi je razlikovali od prethodne, stare tj Kraljevine Jugoslavije.

Istorija[uredi]

Za više informacija pogledajte: Jugoslavija § Istorija

Kraljevina Jugoslavija[uredi]

Glavni članak: Kraljevina Jugoslavija

Kraljevina Jugoslavija je bila država na Balkanu koja je postojala od 1. decembra 1918. do Drugog svetskog rata. Koja je poznata kao „Prva“ ili „Versajska“ Jugoslavija.

Na čelu kraljevine se nalazila dinastija Karađorđevića.

Drugi svetski rat[uredi]

Vojni puč 27. marta 1941. je izvela zaverenička grupa visokih oficira Jugoslovenske vojske zbacivši s vlasti tročlano kraljevsko namesništvo i vladu koja je dva dana ranije, 25. marta 1941. potpisala protokol u Beču o pristupanju Kraljevine Jugoslavije Trojnom paktu.

Pravci nastupanja nemačkih snaga tokom Aprilskog rata.
Aprilski rat[uredi]
Glavni članak: Aprilski rat

Aprilski rat (hrv. Travanjski rat, sloven. Aprilska vojna) ime je za nemačku invaziju (kodnog naziva Direktiva 25) na Kraljevinu Jugoslaviju 6. aprila 1941. Ova operacija označava početak Drugog svetskog rata na teritoriji Jugoslavije.

Napad je izvršen kopnenim putem, iz više pravaca. Nemačke, italijanske i mađarske trupe prodrle su na teritoriju Jugoslavije iz pravca Italije, Austrije (tada već u sastavu Trećeg rajha), Mađarske, Rumunije, Bugarske i Albanije. Teško je bombardovan Beograd. U isto vreme otpočeo je i nemački napad na Grčku pod kodnim nazivom Operacija Marita.

Rat je završen 17. aprila 1941. kapitulacijom, okupacijom i podelom Jugoslavije. Kraljevska porodica i pojedini predstavnici vlade otišli su u egzil u Ujedinjeno Kraljevstvo.

Narodnooslobodilačka borba (1941—1945)[uredi]
Kratkotrajne partizanske republike u okupiranoj Jugoslaviji: Užička republika (1941) i Bihaćka republika (1942).

Narodnooslobodilačka borba (NOB) ili Narodnooslobodilački rat (NOR) pojam je kojim se označava borba jugoslovenskih naroda, predvođenih Komunističkom partijom Jugoslavije, za oslobođenje od fašističke okupacije tokom Drugog svetskog rata. Obuhvata vremenski period od jula 1941. do maja 1945. godine, na celokupnoj teritoriji Jugoslavije. U istoriografiji bivše SFRJ ova borba se često nazivala Narodnooslobodilački rat i socijalistička revolucija.

Tršćanska kriza[uredi]
Glavni članak: Tršćanska kriza

Italija se borila sa silama Osovine u Drugom svetskom ratu. Kada se fašistički režim srušio 1943 i Italija kapitulirala, teritorija je okupirana od strane nemačke vojske, koja je stvorila Operativnu zonu Jadranskog primorja.

4. armija Jugoslovenske armije, zajedno sa 9. slovenačkim korpusom JA, zauzela je Trst 1. maja 1945. godine, čime su Trst osvojile savezničke snage. Idući dan nemačka vojska se predala novozelandskoj vojsci.

Demokratska Federativna Jugoslavija (1943—1945)[uredi]

Demokratska Federativna Jugoslavija je rekonstituisana na konferenciji AVNOJ-a u Jajcu, (od 29. novembra do 4. decembra 1943.), dok su se pregovori sa Kraljevskom Vladom u izgnanstvu nastavili. 29. novembra 1945.

Odlukama Drugog zasedanja AVNOJ-a od 29. novembra 1943. godine, postavljeni su principi za osnivanje federativne države jugoslovenskih naroda posle Drugog svetskog rata, pod vođstvom Komunističke partije Jugoslavije. Predviđeno je da Jugoslavija bude federacija 6 republika: SR Slovenija, SR Hrvatska, SR Bosna i Hercegovina, SR Srbija, SR Crna Gora i SR Makedonija. Ova država bi pravno zamenila Kraljevinu Jugoslaviju, uz neka teritorijalna proširenja (Istra, Primorska).

Slovenačka delegacija, na čijem je čelu bio dr. Josip Vidmar, predložila je da se Titu dodeli zvanje „Maršal Jugoslavije“. Predsedništvo AVNOJ-a je na svojoj prvoj sednici 30. novembra 1943. godine jednoglasno prihvatilo ovaj predlog (odluka br. 7).

Decembra 1943, Ruzvelt, Čerčil i Staljin su odlučili da podrže partizane.

25. maja 1944, nemačke padobranske trupe su napale Titov štab u Drvaru, skoro ga zarobivši. Tito je otišao avionom u Italiju i uspostavio novi štab na jadranskom ostrvu Vis. Nakon prebacivanje svoje podrške partizanima, Britanija je radila na zbližavanju Tita i Petra. Na urgiranje Britanije, Petar je odlučio da ostane izvan Jugoslavije i u septembru je pozvao sve Jugoslovene da pređu u partizane.

Demokratska Federativna Jugoslavija (skraćeno DFJ) je država koja je istovremeno predstavljala poslednji period Kraljevine Jugoslavije i prvi period socijalističke Jugoslavije.

Federativna Narodna Republika Jugoslavija (1945—1963)[uredi]

Grb FNRJ sa pet baklji koje predstavljaju bratstvo i jedinstvo konstitutivnih naroda (Srba, Hrvata, Slovenaca, Makedonca i Crnogoraca)

29. novembra u Beogradu održano Prvo zasedanje Ustavotvorne skupštine, na kojem je prihvaćena „Deklaracija o proglašenju Federativne Narodne Republike Jugoslavije“ (FNRJ). Ovom odlukom Jugoslavija je prestala da bude monarhija i postala federalna republika.

Federativna Narodna Republika Jugoslavija je konstituisana kao socijalistička zemlja tokom prvog zasedanja skupštine u kojoj je Komunistička partija Jugoslavije bila većina, a koju su činili predratni poslanici i članovi AVNOJ-a.

Prvi predsednik posleratne Jugoslavije je bio Ivan Ribar, a predsednik Vlade je bio Josip Broz Tito.

Beogradski proces[uredi]

Glavni članak: Beogradski proces

Beogradski proces je naziv za suđenje generalu Dragoljubu Mihailoviću i grupi od još dvadeset trojice optuženika iz redova četnika, vlade u ignzanstvu i Nedićevog režima za izdaju i ratne zločine. Zvaničan naziv postupka je bio „Suđenje Dragoljubu-Draži Mihailoviću i ostalim kolaboracionistima za izdaju i ratne zločine počinjene na prostoru Jugoslavije za vreme rata (1941—1945)“. Suđenje je održano u Beogradu, od 10. juna do 15. jula 1946.

Prosovjetski period[uredi]

Jugoslovenska vlada je u savezu sa Sovjetskim Savezom pod Josifom Staljinom rano u Hladnom ratu oborili dva američka aviona u jugoslovenskom vazdušnom prostoru 9. i 19. avgusta 1946. Ovo su bila prva vazdušna obaranja zapadnih aviona tokom Hladnog rata i izazvala duboko nepovjerenje u Tita u Sjedinjenim Američkim Državama, pa čak i poziva na vojnu intervenciju protiv Jugoslavije.

Prvi zvanični sastanak novoosnovanog Informbiroa se održao u Beogradu u decembru 1947. Za ovu svrhu sagrađen je današnji hotel Slavija u centru grada.

Rezolucija Informbiroa[uredi]

Jugoslavija je 1948. izbačena iz Informbiroa zbog nepristajanja da prihvati sovjetsko vođstvo u socijalističkim državama. Ovo isključenje je, zbog težnji prema teritoriji Jugoslavije, navelo Albaniju da se svrsta uz Sovjetski Savez.

Delegati glasaju za davanje podrške rukovodstvu KPJ

Peti kongres KPJ bio je prvi kongres jugoslovenskih komunista održan posle Drugog svetskog rata i preuzimanja vlasti, kongres je dao političku podršku CK KPJ u „odbrani nezavisnosti“ Jugoslavije. Odluka je donesena jednoglasno i time je „potvrđeno“ jedinstvo Partije. Na Kongresu je usvojena i Rezolucija o odnosu KPJ prema Informbirou, u kojoj je konstatovano da su odluke Informbiroa netačne i nepravedne, ali je naglašeno da CK KPJ treba da učini sve da se sukob prevaziđe.

Najznačajniji je bio preokret u politici Jugoslavije koja se u trenutku sve većeg pritiska Staljina okreće zapadnim silama za pomoć u naoružanju. Tako je general Koča Popović, koji je tada bio ministar inostranih poslova, sklopio ugovor o vojnoj pomoći sa vladom SAD, Britanijom i Francuskom 14. novembra 1951. u Londonu.

Na Šestom kongresu KPJ održanom od 2. do 7. novembra 1952. došlo je do reformskih promena u partiji. Donet je novi Statut po kom je partiji promenjen je naziv u Savez komunista Jugoslavije (mkd. Сојуз на комунистите на Југославија; sloven. Zveza komunistov Jugoslavije). Ojačana je nezavisnost osnovnih partijskih organizacija i nižih rukovodstava. Između ostalog, na njemu je osuđena blokovska podela sveta, agresivna politika i kolonijalizam. Podvrgnuta je kritici Staljinova revizija komunizma, a pohvaljena Titova revizija, a uvođenje samoupravljanja je okarakterisano kao preloman događaj u razvitku socijalističkih društvenih odnosa.

Ustavni zakon 1953.[uredi]

Glavni članak: Ustavni zakon 1953.
Takođe pogledajte: Savezno izvršno veće

Ustavni zakon 13. januara 1953. je donet kao veliki paket izmena Ustava FNR Jugoslavije od 1946. godine, sa ciljem uvođenja pojma samoupravljanja u ustavnu materiju Jugoslavije. Ustav od 1946. godine sa ovim izmenama biće na snazi do Ustava SFR Jugoslavije od 1963. godine.

1953. godine, Tito je postao predsednik.

Najznačajnija promena u granicama SFRJ se desila 1954, kada je susedna Slobodna Teritorija Trsta ukinuta Osimskim sporazumom. Jugoslovenska Zona B, koja je pokrivala površinu od 515,5 km2, je postala deo SFRJ. Zonu B je već prethodno okupirala Jugoslovenska armija.

Pomirenje Moskve i Beograda[uredi]

Nakon Staljinove smrti 5. marta 1953. dolazi period koji je praćen otopljavanjem odnosa između Informbiroa i Jugoslavije. Informbiro nije više imao svoju raniju funkciju i postojao je samo fiktivno.

Prvi korak ka pomirenju je napravljen od strane Nikite Sergejeviča Hruščova, prvim sekretarom CK KPSS, koji je zajedno sa Nikolajem Bulganjinom, predsednikom vlade Sovjetskog Saveza i Anastasom Mikojanom, prvim zamenikom Sovjetske vlade doleteo u Beograd 26. maja 1955. Do sastanka između sovjetske i jugoslovenske delegacije je došlo na Topčideru, u Domu Garde.

Kinesko-sovjetski raskol, je navelo Albaniju da se 1961. svrsta uz Narodnu Republiku Kinu. Iste godine Jugoslavija je postala osnivač Pokreta nesvrstanih, i uz zemlje poput Indonezije, je bila jedna od članica koje su se zalagale za politiku nesuprotstavljanja prema SAD. Jugoslavija nije kao ostale države istočne i srednje Evrope izabrala kurs zavisnosti od Sovjetskog Saveza, i nije bila član Varšavskog pakta niti NATOa, što ju je činilo specifičnom u odnosu na druge države. Upravo zbog tog balansa između istoka i zapada, uživala je visoki ugled u svetu.

Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija (1963—1992)[uredi]

Ustav Jugoslavije od 1963. godine je poznat pod nazivom „povelja samoupravljanja“ zato što je samoupravni model primenjen u svim sferama i na svim nivoima društvenog života. Promenjeno je ime države u Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija i ona je definisana kao „savezna država dobrovoljno ujedinjenih i ravnopravnih naroda i socijalistička demokratska zajednica zasnovana na vlasti radnog naroda i samoupravljanja“. Teritorija Jugoslavije „jedinstvena je i sačinjavaju je teritorije socijalističkih republika.”

Ustavom od 1963. Autonomna kosovsko-metohijska oblast proglašena je Autonomnom pokrajinom Kosovo i Metohija. U razvoju jugoslovenskog federalizma autonomne jedinice, koje su bile u sastavu Srbije, suštinski gledano imale su isti položaj, ali je među njima postojala određena razlika (naziv, različit broj predstavnika u Veću naroda, AP Vojvodina je imala Vrhovni sud).

Ustavom 1963. umesto dotadašnja dva veća Saveznu skupštinu je sačinjavalo pet veća. Pored Saveznog veća uvedena su i četiri samoupravna veća: Privredno, Prosvetno-kulturno, Socijalno-zdravstveno i Organizaciono-političko.

Brionski plenum (1966)[uredi]

Glavni članak: Brionski plenum CK SKJ

Brionski plenum je naziv za Četvrtu plenarnu sednicu Centralnog komiteta Saveza komunista Jugoslavije (CK SKJ), održanu 1. jula 1966. godine u hotelu „Istra“ na ostrvu Brionima. Na ovoj sednici sa svih državnih i partijskih funkcija smenjen je Aleksandar Ranković Marko, dotadašnji potpredsednik Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije i sekretar Centralnog komiteta Saveza komunista Jugoslavije — jedan od trojice najvažnijih ljudi u zemlji.

Edvard Kardelj je preuzeo ulogu „drugog čoveka“ Jugoslavije i najbližeg saradnika Josipa Broza Tita.

Faktički je otvoren proces menjanja odnosa između savezne države i republika koji je doveo do temeljnog preobražaja federacije. Jugoslavija je izgrađivana kao „federacija ravnoteže“. Monolitni društveni i politički život ustupao je mesto „samoupravnom federalizmu“.

Studentske demonstracije u Jugoslaviji 1968.[uredi]

Sukobi studenata i milicije

Velike studentske demonstracije u Jugoslavije bile su deo talasa demonstracija koji je 1968. zahvatio veliki broj zemalja. Najpopularnija parola je bila „Dole crvena buržoazija“, „Izvozimo ljude kao smrznutu govedinu!“

Sedmoga dana demonstracija Tito je prelomio i u kasnim večernjim časovima se obratio studentima posredstvom televizije. U svom dosta nervoznom i improvizovanom govoru on je rekao „da je bilo nekih nepravilnosti“ i da „niko nije nezamenljiv, pa ni ja!?“.

MASPOK i Čistka liberala u Srbiji[uredi]

Šablon:Glavni članak članak Na vrhuncu sukoba zagovornika i protivnika demokratskih reformi iz 1971. godine, na temelju procene da su reforme ugrozile ideološki i politički monopol Partije, kao i pod pritiskom iz inostranstva (sovjetske demonstracije vojne sile na granicama prema Mađarskoj i Bugarskoj), stalo se na stranu partijskih konzervativaca i podupro slamanje nacionalno-političkog pokreta u SR Hrvatskoj (Hrvatsko proljeće). Nakon obračuna s hrvatskim rukovodstvom, usledila je smena liberalnih političara u Srbiji, Sloveniji i Makedoniji.

Ustav Jugoslavije od 1974. godine[uredi]

Takođe pogledajte: Veće republika i pokrajina

1974. je usvojen novi savezni ustav koji je dao više autonomije republikama i pokrajinama, tako u osnovi ispunivši zahteve Hrvatskog proljeća. Republike su dobile više prava, smanjene su ovlasti savezne države. Jedna od odredbi ustava isticala je teritorijalni integritet SFRJ.

1974. godine 16. maja Tito je proglašen za doživotnog predsednika, a na Desetom kongresu SKJ, od 27. do 30. maja, i doživotnog predsednika Saveza komunista Jugoslavije.

Susret Tita i Džimija Kartera u Beloj kući 1978.

Posle Titove smrti[uredi]

Posle Titove smrti (1980), tenzije između naroda Jugoslavije su porasle.

Od 1980. do 1991. godine, vlast Jugoslavije je bila kolektivna, svake godine je vođa bio iz različitog predsedništva jedne od šest republika nekadašnje Jugoslavije.

Nemiri u Socijalističkoj Autonomnoj Pokrajini Kosovo 1981. godine podrazumevaju niz masovnih protesta, počev od marta 1981, na kojima su kosmetski Albanci zahtevali da Kosovo postane sedma republika.

Parada 85 je bio naziv za proslavu Dana pobede 9. maja 1985. godine koja je oraganizovana u čast četrdesetogodišnjice pobede nad fašizmom. Centralna svečanost je organizovana ispred platoa Savezne skupštine SFRJ u Beogradu. Tom prilikom je izvršena smotra oružanih snaga pred najvišim državnim zvaničnicima na čelu sa predsednikom Predsedništva Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije Veselinom Đuranovićem. Ova parada je bila poslednja parada na ulicama Beograda koju je izvela Jugoslovenska narodna armija.

Memorandum SANU je nedovršeni dokument koji je izradila Srpska akademija nauka i umetnosti (SANU) između 1985. i 1986. godine, kao strateški program srpske inteligencije. Nacrt dokumenta je objavljen u javnosti preko dnevnih novina Večernje novosti u dva nastavka 24. i 25. septembra 1986.

Antibirokratska revolucija[uredi]

Antibirokratska revolucija je period srpske istorije koji je otpočeo 8. sednicom Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije 1987. godine, a završio se početkom 1989.

8. avgust 1989. u Beogradu Skupština SFRJ usvojila amandmane na Ustav iz 1974. koji su omogućili uvođenje višepartijskog sistema u SFRJ.

Raspad SFRJ[uredi]

Glavni članak: Raspad SFRJ
Jugoslavija 1992.

Tokom 1991. i 1992. došlo je do raspada SFRJ koji je izveden metodom oružane secesije uz podršku i pomoć stranih država. U slučaju Jugoslavije nije poštovano načelo teritorijalne celovitosti i njenih međunarodno priznatih granica. Suprotno međunarodnom pravu, republičke granice, koje nikada nisu pravno utvrđene i obeležene, postale su granice suverenih država. Pravo naroda na samoopredeljenje vezano je za federalne jedinice i one su postale njegovi nosioci.

Slovenija, Hrvatska, Makedonija i Bosna i Hercegovina[uredi]

U junu 1991. Slovenija i Hrvatska su odlučile da prekinu sve veze sa ostalim republikama i postanu nezavisne države, usled čega je izbio rat. Srbi iz Hrvatske nisu hteli da napuste SFRJ, pa je hrvatska policija i paravojska napala srpske oblasti sa namerom da i njih otcepi od SFRJ.

Njih su pratile republike Makedonija u septembru 1991. i Bosna i Hercegovina u martu 1992. Republike Srbija i Crna Gora su bile protiv nezavisnosti ovih republika. Rat je vođen najpre u Sloveniji, zatim i u Hrvatskoj (1991—1995) i konačno u Bosni i Hercegovini. Rat u Bosni i Hercegovini je završen Dejtonskim mirom (21. novembar 1995).

Savezna Republika Jugoslavija[uredi]

Posle međunarodnog priznavanja Slovenije, Hrvatske i Bosne i Hercegovine, Srbija i Crna Gora su odlučile da nastave život u zajedničkoj državi. Savezno veće SFRJ usvojilo je Ustav Savezne Republike Jugoslavije. Država je definisana kao suverena savezna država zasnovana na ravnopravnosti građana i ravnopravnosti republika članica. Saveznu Republiku Jugoslaviju sačinjavale su Republika Srbija i Republika Crna Gora.

Srbija i Crna Gora su 27. aprila 1992. formirale Saveznu Republiku Jugoslaviju, koja je 2003. reformisana i preimenovana u Državnu zajednicu Srbija i Crna Gora. Ova država je prestala da postoji juna 2006. nakon referenduma o nezavisnosti Crne Gore.

Geografija[uredi]

Opšta mapa SFRJ

SFRJ se u svom najvećem delu nalazila na Balkanu. Jednim delom, geografski i klimatski se svrstava i u mediteranske zemlje. Ukupna dužina granica sa okolnim zemljama iznosi 2.114,2 km. Dužine granica sa susednim zemljama su iznosile: Rumunija 476 km, Bugarska 466 km, Grčka 228 km, Albanija 438 km, Mađarska 582 km, Austrija 330 km i Italija 232 km.

Severoistočni deo Jugoslavije je bio relativno ravan (danas: Vojvodina), a ostali delovi države su bili uglavnom brdoviti. Najviša planina u SFRJ je bila planina Triglav sa svojim najvišim vrhom od 2852 m (u SR SLO danas Slovenija).

Cela istočna jadranska obala (osim Albanije) je bila jugoslovenska sa velikim brojem ostrva.

Socijalističke republike i autonomne pokrajine[uredi]

SFRJ je bila podeljena na šest socijalističkih republika i na dve socijalističke autonomne pokrajine koje su bile deo SR Srbije. Glavni grad je bio Beograd. SFRJ su sačinjavale sledeće republike i pokrajine:

Ime Glavni grad Zastava Grb Mapa
Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina Sarajevo
Flag of SR Bosnia and Herzegovina.svg
Coat of Arms of the Socialist Republic of Bosnia and Herzegovina.svg
Socijalistička Republika Makedonija Skoplje
Flag of the Socialist Republic of Macedonia.svg
Coat of arms of Macedonia (1946-2009).svg
Socijalistička Republika Slovenija Ljubljana
Flag of the Socialist Republic of Slovenia.svg
Coat of Arms of the Socialist Republic of Slovenia.svg
Socijalistička Republika Srbija
Socijalistička Autonomna Pokrajina Vojvodina
Socijalistička Autonomna Pokrajina Kosovo (do 1963. Socijalistička autonomna oblast)
Beograd
Novi Sad
Priština
Flag of the Socialist Republic of Serbia.svg
SR Serbia coa.png
Socijalistička Republika Hrvatska Zagreb
Flag of the Socialist Republic of Croatia.svg
Coat of Arms of the Socialist Republic of Croatia.svg
Socijalistička Republika Crna Gora Titograd
Flag of the Socialist Republic of Montenegro.svg
Coat of Arms of the Socialist Republic of Montenegro.svg

Teritorijalna organizacija republika[uredi]

Wiki letter w.svg Ovaj odeljak treba proširiti.

Pre 1955. godine postojalo je čak 338 srezova (uključeni i gradovi), nakon toga Republičkim je propisima njihov broj smanjen na 107 srezova. Broj im se dalje smanjivao, krajem 1958. bilo ih je 91. Na dan 1. januara 1960. bilo ih je 75. Razlog smanjenju bile su republičke odluke, tako su u NR Crnoj Gori 1957. ukinuti svi srezovi (kotari), zatim u Autonomnoj Kosovsko-metohijskoj oblasti 31. decembra 1959. U Autonomnoj Pokrajini Vojvodini u isto vreme zadržano je samo šest srezova (kotara). Ostatak srezova postepeno je prestao da postoji od 1963. do 1967. godine.

  • U Makedoniji, Sloveniji i Vojvodini — 1965.
  • U Hrvatskoj i Srbiji — 1967.

Srezove su ubrzo 1974. zamenile zajednice opština odnosno međuopštinske regionalne zajednice.

Društvo i kultura[uredi]

Wiki letter w.svg Ovaj odeljak treba proširiti.

Kultura ovog perioda dala je neka od najeminentnijih imena srpske umetnosti i nauke, kao što su:

Film[uredi]

SFRJ je razvijala kinematografiju počevši od 1950-ih. Najznačajniji filmski studiji bili su Jadran film u Zagrebu i Avala film u Beogradu. Najslavniji glumci bili su Danilo 'Bata' Stojković, Ljuba Tadić, Bekim Fehmiu, Fabijan Šovagović, Mustafa Nadarević, Bata Živojinović, Boris Dvornik, Ljubiša Samardžić, Dragan Nikolić i Rade Šerbedžija, a najslavnije glumice Milena Dravić, Neda Arnerić, Mira Furlan i Ena Begović.

Prvi jugoslavenski film 1959. nominovan za Oskara za najbolji film na stranome jeziku, bio je Cesta duga godinu dana, jedan od samo šest filmova iz SFRJ kojima je to uspijelo (ostali su Deveti krug, Tri, Skupljači perja, Bitka na Neretvi i Otac na službenom putu).

Najpopularniji žanr je neko vrijeme bio partizanski film, kao što su Valter brani Sarajevo, U gori raste zelen bor ili Abeceda straha, među kojima su bili i vrlo skupi filmovi sa međunarodnim glumcima, kao što je Sutjeska u kojoj je Ričard Berton glumio Tita, i Bitka na Neretvi u kojoj su glumili Orson Vels i Jul Briner. Međutim, takav se žanr s vremenom zasitio te su se javljali drugačiji filmovi o Drugom svjetskom ratu, kao što je kontroverzna Okupacija u 26 slika. 1980-ih kinematografija SFRJ je doživela malu renesansu popularnim komedijama Ko to tamo peva, Maratonci trče počasni krug i Balkanski špijun, u sva tri koja je glumio Danilo Stojković, kao i primerom iz naučnofantastičnog žanra — Gosti iz galaksije — i prvim dugometražnim animiranim filmom, Čudesna šuma. Takođe, mladi reditelj Emir Kusturica počeo je snimati zapažene filmove, među kojima su i Sjećaš li se Doli Bel? te Otac na službenom putu, koji je 1985. osvojio Zlatnu palmu.

Spomenici Narodnooslobodilačke borbe[uredi]

Spomenici posvećeni Narodnooslobodilačkoj borbi naroda Jugoslavije od 1941. do 1945. godine postavljani su širom Jugoslavije u vidu figuralno-umetničkih dela, arhitektonskih objekata, spomen-mauzoleja, skulptura, spomen-bisti, spomen-ploča, spomen-zgrada, spomen-groblja i dr. Prema nepotpunim podacima u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji podignuto je oko 15.000 spomenika posvećenih Narodnooslobodilačkom ratu. Mnogi ovi spomenici srušeni su ili oštećeni tokom raspada SFRJ devedesetih godina.

Omladina i sport[uredi]

Savez pionira Jugoslavije je bio zvaničan omladinski pokret Jugoslavije.

Štafeta mladosti je palica koja je išla kroz celu SFR Jugoslaviju i svakog 25. maja dodeljivana je tadašnjem jugoslovenskom predsedniku Josipu Brozu Titu.

Sportsko društvo Crvena zvezda je osnovano je 4. marta 1945.

Jugoslovensko sportsko društvo Partizan je osnovano 4. oktobra 1945.

Praznici[uredi]

Glavni članak: Praznici u SFRJ

U Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji postojala je uobičajena podjela na državne praznike, republičke praznike kao i ostale praznike tzv. značajnije datume, kao i religijske praznike svih konfesija u SFRJ. Državni (savezni) praznici su bili:

Popularna kultura[uredi]

Za više informacija pogledajte: Partizanski film i Partizani u stripu

Partizanski film i strip su deo jednog od najbitnijih autohtonih žanrova popularne kulture — partizanskog — u periodu 1945—1990. u SFRJ.

Novokomponovana narodna muzika je naziv za žanr popularne muzike koji se je nastao i razvijao se u periodu između šezdesetih i devedesetih godina prošlog veka, na temeljima narodnog melosa, u svim republikama bivše SFRJ izuzev Slovenije.

Privreda[uredi]

Izggradnja stambenog bloka u Novom Beogradu

Uprkos zajedničkom početku, privreda socijalističke Jugoslavije je bila mnogo drugačija od privreda Sovjetskog Saveza i drugih istočnoevropskih socijalističkih država, posebno nakon jugoslovensko-sovjetskog razlaza. Preduzeća nisu bila državno, već društveno vlasništvo i njima su upravljali radnici putem samoupravljanja. Tokom Drugog svetskog rata infrastruktura Jugoslavije je bila uništena. Čak su i najrazvijeniji delovi države bili uveliko ruralni, a ono malo industrije u državi je bili uglavnom oštećeno ili uništeno.

1000 dinara

Sa izuzetkom recesije polovinom 1960-ih, privreda države je znatno napredovala. Nezaposlenost je bila niska, a obrazovni nivo radničke klase je polako rastao. Zbog neutralnosti Jugoslavije i vodeće uloge u Pokretu nesvrstanih, jugoslovenska preduzeća su izvozila i na zapadna i na istočna tržišta. Jugoslovenske kompanije su vršile građevinske radove u brojnim velikim infrastrukturnim i industrijskim projektima u Africi, Evropi i Aziji.

Činjenica da je Jugoslovenima bilo dopušteno da slobodno emigriraju od šezdesetih je omogućilo mnogima da nađu posao u zapadnoj Evropi, uglavnom u Nemačkoj. Ovo je doprinelo da nezaposlenost bude pod kontrolom i takođe je delovalo kao izvor kapitala i stranih valuta.

Fića — jedan od simbola SFRJ

Tokom sedamdesetih privreda je reorganizovana prema teoriji Edvarda Kardelja o udruženom radu, u kojoj je pravo na donošenje odluka i raspodeli profita u društvenim preduzećima zasnovano na uloženom radu. Najmanje osnovne organizacije udruženog rada su približno odgovarale malim preduzećima ili odeljenjima u velikim kompanijama. One su bile organizovane u preduzeća koja su se organizovala u kompozitne organizacije udruženog rada, koje su mogle biti velike kompanije ili čak celokupna grana industrije na određenoj teritoriji. Najviše izvršnih odluka je ostavljeno preduzećima, tako da su one moglo nastaviti da se takmiče iako su bile deo iste kompozitne organizacije. Imenovanje direktora i strateška politika kompozitne organizacije su u praksi, u zavinosti od svoje veličine i važnosti, često bile predmet političkih i ličnih upliva.

U cilju da se svim zaposlenima da isti udeo u donošenju uloga, osnovne organizacije udruženog rada su takođe uvedene u javne servise, kao što su zdravstvo i obrazovanje. Osnovne organizacije su obično bile sastavljene od ne više od nekoliko desetina ljudi i imala su svoje radničke savete, čiji je pristanak bio potreban za strateške odluke i imenovanje direktora preduzeća ili javnih ustanova.

Državnici SFRJ su sa predstavnicima Evropske ekonomske zajednice potpisali dva trgovinska sporazuma: Sporazum o saradnji i Protokol o trgovini kao i dva finansijska protokola, a organizovano je i devet sastanka saveta za saradnju SFRJ i EEZ na ministarskom nivou.[6]

Jugoslovenski ratovi, naknadni gubitak tržišta, kao i loše upravljanje i/ili netransparentna privatizacija su donele ekonomske probleme svim bivšim jugoslovenskim republikama tokom devedesetih. Samo je ekonomski rast Slovenije polako rastao nakon početnog šoka i krize. Hrvatske je 2003. dostigla svoj bruto-nacionalni dohodak iz 1990.

Valuta SFRJ je bio jugoslovenski dinar.

Oružane snage SFRJ[uredi]

Prema doktrini Opštenarodne odbrane (ONO) i društvene samozaštite (DSZ) i Ustavu SFRJ oružane snage SFRJ bile su sačinjene od: Jugoslovenske narodne armije, Teritorijalne odbrane, Civilne zaštite i pozadinskog obezbeđenja OS.

Kao i Kraljevina Jugoslavija pre nje, i socijalistička Jugoslavija je zadržala jaku vojnu silu. Jugoslavija je nezvanično bila smatrana silom „drugog reda“ u Evropi, što je značilo da je po vojnoj sili bila samo iza tradicionalne Velike trojke (Sovjetski Savez, Francuska i Ujedinjeno Kraljevstvo).

Jugoslovenska narodna armija je bila glavna organizacija vojnih snaga. Sastojala se iz kopnene vojske, mornarice i vazduhoplovstva. Ona je svoje poreklo uglavnom vukla od jugoslovenskih partizana iz Drugog svetskog rata.

Svaka od šest republika je imala svoju teritorijalnu odbranu, koje su uspostavljene u okviru doktrine „opštenarodnog otpora“, kao odgovor na brutalno okončanje Praškog proleća u Čehoslovačkoj od strane Varšavskog pakta.

Tajne službe[uredi]

Politika[uredi]

Zgrada Saveznog izvršnog veća na Novom Beogradu. (Palata Federacije)
Za više informacija pogledajte: Skupština SFRJ, Vlada FNRJ i Savezno izvršno veće

Definišući dokument države je bio Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslaviji koji je menjan 1963. i 1974.

Komunistička partija Jugoslavije je pobedila na prvim izborima i zadržala je svoju vlast skoro do kraja postojanja države. Kasnije joj je promenjeno ime u Savez komunista Jugoslavije, a bile je sastavljena od individualnih partija iz svake konstitutivne republike.

Glavni politički vođa države je bio Josip Broz Tito, ali je bilo i drugih važnih političara, posebno nakon Titove smrti: videti spisak političara SFRJ. Jugoslavija je bila deo Grupe 9, Pokreta nesvrstanih, Organizacije za evropsku bezbednost i saradnju, Organizacije ujedinjenih nacija i drugih internacionalnih organizacija.

Kada su individualne republike održale višestranačke izbore početkom devedesetih, komunističke partije nisu uglavnom uspevale da pobede na izborima.

Spoljna politika[uredi]

Za više informacija pogledajte: Informbiro, Balkanski pakt (1953) i Pokret nesvrstanih
Wiki letter w.svg Ovaj odeljak treba proširiti.

SFRJ je bila član osnivač Grupe 15 na 9. konferenciji nesvrstanih u Beogradu.

Demografija[uredi]

SFRJ je odvojeno priznavala „narode“ i „narodnosti“; prve su činili konstitutivni južnoslovenski narodi, a druge ostale slovenske i neslovenske etničke grupe, uključujući Albance i Mađare.

Država se sastojala od šest republika, sa njihovim konstitutivnim narodima:

Takođe je postojala etničko obeležje deklarisali se kao Jugosloveni, za ljude koji nisu želeli da izraze svoju etničku pripadnost, jer su bili iz mešanih brakova ili iz drugih razloga. Njihov broj na popisima je varirao, ali nikada nije prešao 6%.

SFRJ 1981. godine.‍
Srbi
  
36.3 36,3 %
Hrvati
  
19.7 19,7 %
Muslimani
  
8.9 8,9 %
Slovenci
  
7.8 7,8 %
Albanci
  
7.7 7,7 %
Makedonci
  
6,0 6,0 %
Jugosloveni
  
5.4 5,4 %
Ostali
  
8.2 8,2 %


Podaci sa popisa održanih 1971. i 1981.

Jezici[uredi]

Zvanični jezici su bili makedonski, srpskohrvatski i slovenački. Srpskohrvatski je bio u službenoj upotrebi u Socijalističkoj Republici Srbiji, Socijalističkoj Republici Hrvatskoj, Socijalističkoj Republici Bosni i Hercegovini i Socijalističkoj Republici Crnoj Gori. U Socijalističkoj Republici Makedoniji, službeni jezik je bio makedonski, a u Socijalističkoj Republici Sloveniji slovenački.

U oružanim snagama SFRJ, službeni jezik je bio srpskohrvatski.

Ustav SFRJ je garantovao nacionalnim manjinama i etničkim grupama pravo na upotrebu jezika i pisma, pa su u mešovitim sredinama u službenoj upotrebi bili i drugi jezici kao na primer: mađarski, slovački, rusinski, rumunski, bugarski, vlaški, albanski, turski, romski, italijanski, grčki, i drugi. U mešovitim sredinama su na državnim institucijama obavezno isticani natpisi na većinskim i manjinskim jezicima.

Religija[uredi]

Wiki letter w.svg Ovaj odeljak treba proširiti.
Patrijarh srpski German jedan od dugovečnijih patrijarha Srpske pravoslavne crkve koji je bio 32 godine na čelu patrijaršije

Katolička crkva za razliku od drugih komunističkih crkava (Čehoslovačke ili Rumunije) je očuvala aktivnu ulogu u društvu.[7] Godine 1965. Jugoslavija je potpisala ugovor sa Vatikanom kojim je garantovano autoritet Svete stolice nad verskim pitanjima kao i pravo katoličkih biskupa da održavaju kontakt sa Svetom stolicom.[8]

Makedonska pravoslavna crkva nastala je nekanonskim odvajanjem od Srpske pravoslavne crkve 17. jula 1967. godine.

Zvanično religijsko delovanje i opredeljivanje nije bilo zabranjeno zakonom o socijalističkom državnom ateizmu kao u susednoj Narodnoj Socijalističkoj Republici Albaniji. Sveštena lica imala su pravo da se politički anagažuju kroz članstvo u Socijalističkom savezu radnog naroda Jugoslavije (SSRNJ). Zakonski su verske zajednice tj. udruženja bile u obavezi da se staraju o materijanom stanju svog sveštenstva i članova svojih udruženja. Najbrojnija verska zajednica bila je pravoslavna, zvanični naziv Srpske pravoslavne crkve u registru verskih udruženja u SR Srbiji i Jugoslaviji bio je Glavni savez udruženog pravoslavnog sveštenstva Jugoslavije.[9] Pored pravoslavlja bilo je prisutno katoličanstvo, protenstantizam, islam, judaizam i ateizam koji je bio zastupljen kroz državnu politiku samoupravnog socijalizma i dominantnom vladavinom Saveza komunista Jugoslavije.

Republike i pokrajine po broju stanovnika[uredi]

Podaci sa popisa iz 1991.

Rang Republika/pokrajina Površina % Stanovništvo % Gustina naseljenosti
1 Srbija 88.361 33,2% 9.506.174 40,9% 114,0
--- Uža Srbija 56.169 22,4% 5.582.611 24,0% 99,4
--- Vojvodina 21.506 8,6% 1.996.367 8,6% 92,8
--- Kosovo i Metohija 10.686 4,3% 1.956.196 8,4% 183,1
2 Hrvatska 56.524 22,5% 4.784.265 20,6% 84,6
3 Bosna i Hercegovina 51.129 20,4% 4.377.053 18,8% 85,6
4 Makedonija 25.720 10,3% 2.033.964 8,8% 79,1
5 Slovenija 20.246 8,1% 1.913.355 8,2% 94,5
6 Crna Gora 13.810 5,5% 615.035 2,6% 44,5
SFR Jugoslavija 255.804 100% 23.229.846 100% 92,6

Državni simboli[uredi]

Hej, Sloveni je bila himna SFRJ od 1945. do 1992. sa verzijama na srpsko-hrvatskom, slovenačkom i makedonskom jeziku.

Grb bivše Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije predstavlja šest baklji okruženih žitom koje gore zajedno. Zajednička vatra šest baklji predstavlja bratstvo i jedinstvo šest republika bivše Jugoslavije: Bosne i Hercegovine, Makedonije, Srbije, Slovenije, Hrvatske i Crne Gore. Datum na grbu je 29. novembar 1943. kada se u Jajcu po drugi put sastao AVNOJ. Taj datum je postao Dan Republike posle Drugog svetskog rata.

Zastava SFRJ bazirana je na trobojci Kraljevine Jugoslavije i njenim panslovenskim bojama, s tim što je grb Kraljevine Jugoslavije zamenjen petokrakom zvezdom, kao simbolom komunizma, i pomeren na centar zastave.

Zanimljivosti[uredi]

  • Za Jugoslaviju se govorilo da je zemlja sedam susednih država, šest republika, pet naroda, četiri jezika, tri vere, dva pisma i jedne partije.
  • Za Jugoslaviju se takođe govorilo da je okružena „brigama“. Ovo reč se može sastaviti korišćenjem prvih slova imena susednih država (Bugarska, Rumunija, Italija, Grčka, Albanija, Mađarska i Austrija).
  • Jugoslavija je delila istu melodiju za nacionalnu himnu kao i Poljska. Prvi njeni stihovi su napisani 1834. pod imenom „Hej, Slovaci“, a otada je služila kao himna pan-slovenskog pokreta, himna Sokolskog pokreta, kao i himna Slovačke tokom Drugog svetskog rata, Jugoslavije i Srbije i Crne Gore. Takođe se smatra drugom, nezvaničnom himnom Slovaka. Melodija je zasnovana na Mazurki Dobrovskog, koja je takođe himna Poljske od 1926, ali je ovde mnogo sporija i više naglašena.

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. 1,0 1,1 Hladczuk, John (1. 01. 1992). International Handbook of Reading Education. Greenwood Publishing Group. str. 454—. ISBN 978-0-313-26253-1. 
  2. 2,0 2,1 Altman, Gavro (1978). Yugoslavia: A Multinational Community. Jugoslovenska stvarnost. 
  3. Jan Bruno Tulasiewicz (1971). Economic Growth and Development: A Case Study. Morris Print. Company. 
  4. Lah, Avguštin (1972). The Yugoslav Federation: What is It? : the Position of the Peoples and National Minorities of Yugoslavia in the self-managing Federation. Medunarodna Politika. 
  5. „Ustav Socijalističke Republike Hrvatske (1974), Član 138” [Constitution of the Socialist Republic of Croatia (1974), Article 138] (PDF) (na jeziku: hrvatskom). Narodne novine. 1974. Pristupljeno 24. 7. 2012. 
  6. Mr Vladimir Pavićević: Dvadeset godina od pada Berlinskog zida. str. 3, Pristupljeno 9. 4. 2013.
  7. The encyclopedia of Christianity, Volume 5 By Erwin Fahlbusch. Books.google.com. str. 513. Pristupljeno 21. 1. 2013. 
  8. Byrnes (2001). str. 96.
  9. Izvod iz registra: Glavni savez udruženog pravoslavnog sveštenstva Jugoslavije

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]