Satrap

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu

Satrap (staropersijski: khšaçapâvâ) je naziv za guvernera satrapije (provincije) u Medijskoj i Persijskoj imperiji, uključujući i Ahemenidsku imperiju, kao i u imperijama Sasanida, Helena i drugih koje su kasnije nastale.

Titula satrapa je starija od Persijske imperije. Reč khšaçapâvâ („zaštitnik kraljevstva“, odnosno provincije, prema nekim izvorima) je medijskog porekla i korišćena je da opiše vazalne kraljeve Medije. Medijski i persijski kraljevi slali su u kontrolu i nadgledanje svojih satrapa nadzornike koji su nosili titulu „kraljevo oko“.

U savremenoj literaturi, reč satrap se koristi da bi okarakterisala lidere ili vlade država pod jakim uticajem većih svetskih velesila.

Persijski satrapi[uredi]

Široka primena satrapija, ili provincija, datira iz perioda prvog Persijskog kraljevstva pod Kirom Velikim, od oko 530. p. n. e. Međutim, provincijska organizacija potiče iz medijske ere, najverovatnije od 648. p. n. e.

Sve do osvajanja Medije od strane Kira Velikog, medijski vladari su upravljali pokorenim teritorijama kao provincijama preko „kraljeva-štićenika“ i guvernera. Osnovna razlika je u tome što je koncept kralja u persijskoj kulturi bio nedeljiv od božanskog – božanski autoritet davao mu je sva prava i bio uređen „božanskim pravima kralja“. Dvadeset satrapa Kira Velikog nikada nisu bili kraljevi već podkraljevi (vicekraljevi), koji su vladali u njegovo ime. U određenim političkim okolnostima mnogi od njih su koristili i najmanju priliku kako bi sebi obezbedili moć nezavisno od kralja. Darije I je uobličio organizaciju satrapija povećavši njihov broj na 23 i ustanovio stalni godišnji porez.

Satrap je bio glava administracije u svojoj provinciji. Sakupljao je porez, kontrolisao lokalne namesnike, pripojene gradove i narode i bio je vrhovni sudija provincije u svim građanskim i kriminalnim sporovima. Bio je odgovoran za sigurnost puteva i dužan da eliminiše svaku i naznaku pobune i otpora.

U svemu tome pomagao mu je savet Persijanaca, u kome je bilo i lokalnih savetnika, a bio je kontrolisan od strane kraljevskih sekretara i emisara samog kralja, posebno „kraljevog oka“ koji je sprovodio godišnju inspekciju.

Oslonac i protivteža vlasti svakog satrapa bio je, pored pisara, njegov glavni finansijski činovnik (staropersijski: ganzabara), dok je general, zadužen za regularnu vojsku u provinciji i utvrđenja, bio nezavisan i odgovopan lično kralju. Međutim, satrapima nije bilo zabranjeno da imaju trupe i u svojoj službi.

Velike satrapije su najčešće bile podeljene u manje regione, čiji su se guverneri takođe nazivali satrapima ili hiparsima (od grčkog Hyparkhos – niži namesnik). Do preraspodele velikih satrapija dolazilo je često tako da se dešavalo da i dve satrapije budu pod vlašću jednog satrapa.

S obzirom da su provincije velike imperije nastajale kao rezultat kontinuiranih osvajanja (matična teritorija je imala poseban status i bila izuzeta od plaćanja provincijskog poreza), satrapije su najčešće bile u granicama bivših, pokorenih država ili etno-religijskih identiteta. Jedni od ključnih razloga uspeha Ahemenida, kao jedne od svetskih imperija koje su najduže opstale na istorijskoj sceni, bili su njihova otvorenost i tolerancija prema kulturama i religijama pokorenih naroda. U tom smislu, prepoznatljiva persijska kultura bila je najviše na udaru nastojanja Velikog kralja da delove kultura svih svojih podanika stopi u novi imperijalni stil, što se posebno odrazilo na izgled glavnog grada Persepolisa.

Kad god bi centralna vlast u imperiji oslabila, satrap je posezao za praktičnom nezavisnošću time što bi suprotno svim pravilima preuzimao ulogu zapovednika nad vojskom. Pobune satrapa postale su učestalije od sredine 5. veka p. n. e. Veliki uzurpator Darije I, tokom svoje vladavine između 521. i 485. p. n. e., opirao se široko rasprostranjenim pobunama, a pod Artakserksom II (vladar Persije od 404. – 358. p. n. e.) više puta je dolazilo do otvorenih pobuna u većem delu Male Azije i Siriji. Do poslednjih velikih pobuna došlo je za vreme vladavine Artakserksa III (343. – 338. p. n. e.). Bezuspešno pokušavajući da sačuva Persiju od građanskog rata pogubio je sve svoje rođake, povratio vojnom silom egipatsku satrapiju, ali ipak na kraju ubijen od strane svog ministra.

Helenistički satrapi[uredi]

Satrapsku administraciju i titulu obnovio je Aleksandar Veliki, koji je pokorivši i proširivši granice već nestalog persijskog carstva, upravljao imperijom preko satrapa. Njegovi naslednici, dijadosi (i njihove dinastije), koji su posle Aleksandrove smrti prekrojili granice velikog carstva, a posebno dela bivše imperije Seleukida, vladali su provincijama preko satrapa koji su u to vreme dobili helenističko ime strategos i čije provincije su bile dosta manje od onih u vreme Persijanaca.

Satrapi Parćana i Sasanida[uredi]

U parćanskoj imperiji kraljeva moć zasnivala se na podršci plemićkih familija koje su upravljale velikim posedima, zbrinutim vojnicima i porezu. Gradovi-države unutar kraljevstva uživali su određeni stepen samouprave i plaćeli su porez kralju. Administracija imperije Sasanida bila je centralizovanija od one u Parti. Delom nezavisna kraljevstva i gradovi-države sa sopstvenom upravom iz vremena Parte zamenjeni su sistemom „kraljevskih gradova“ koji su služili kao sedišta guvernera (nazivanih shahrabs) direktno odgovornih kralju, ali i kao središta vojnim garnizona. Šahrabsi su upravljali kako gradom tako i regionom u kome se grad nalazio.

Ostali satrapi[uredi]

Po analogiji, reč satrap se anahronistički koristi za različite guvernere, posebno na Orijentu, čija prava titula je etimološki nezavisna, kao na primer shaknu i bel pihati u staroj Asiriji (nasledno tome i u (Novom) Vavilonu?), prvim većim imperijama zapadno od Dalekog istoka, u gde je verovatnije da se radi o modelu provincijskog organizacije.

U novije vreme, najčešće pogrdno, reč satrap se koristi da bi se obeležili podanici i saradnici neke moćne osobe ili subjekta u politici ili biznisu.

Vidi još[uredi]