Sibir

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu

Koordinate: 60°0′N 105°0′E / 60.000° SGŠ; 105.000° IGD / 60.000; 105.000

       Sibirski federalni okrug
       Sibir kao geografska oblast u današnjim granicama
       Azijski deo Rusije - istorijski Sibir (Severna Azija)
Sibir

Sibir (rus. Сибирь) je deo Rusije koji se prostire u dužini od 7.000 km u pravcu istok-zapad od planine Ural na zapadu do razvodnih planina na istoku, i oko 3.500 km u pravcu sever-jug od Severnog ledenog okeana do kazahstanskih planina i granice sa Mongolijom i Kinom.[1] Sve osim krajnje jugozapadnog dela Sibira, i čini oko 56% Ruske teritorije sa 9,6 miliona km². Sibir je velika geografska regija, a po najširijoj definiciji poznat je i kao Severna Azija. Sibir je deo moderne Rusije od 16. i 17. veka.

Teritorija Sibira proteže se istočno od planine Ural do sliva između Tihog okeana i Severnog ledenog okeana. Reka Jenisej uslovno deli Sibir na dva dela, Zapad i Istok. Sibir se proteže na jug od Severnog ledenog okeana do brda severno-centralnog Kazahstana i do nacionalnih granica Mongolije i Kine.[2] Sa površinom od 13,1 miliona km², Sibir čini 77% površine kopna Rusije, ali u njemu živi samo 40 miliona ljudi - 27% stanovništva zemlje. Ovo je ekvivalentno prosečnoj gustini naseljenosti od oko 3 stanovnika po kvadratnom kilometru (približno jednaka onoj u Australiji), čineći Sibir jednim od najređe naseljenih regiona na Zemlji. Da je nezavisna zemlja, po površini bi bio najveća zemlja na svetu, ali po broju stanovnika to bi bila 35. najveća zemlja na svetu i 14. najveća u Aziji.

Sibir je, širom sveta, poznat prvenstveno po svojim dugim, oštrim zimama, sa januarskim prosekom od −25 °C (−13 °F), kao i po tome što su ga ruske i sovjetske vlasti dugo koristile kao lokaciju za zatvore, radne logore i progonstvo.

Poreklo imena[uredi]

Po nekim teorijama ime mu dolazi od sibirske tatarske rečenice koja znači „uspavana zemlja“.[3] Po drugoj verziji ime je dobio po jenisejskom plemenu Sibiri, koje su kasnije asimilovali Sibirski Tatari. Doktor Pamela Kajl Kroslej, profesor istorije u Darmut koledžu, tvrdi da su Rusi nazvali Sibir po narodu Sibo koji danas živi u Kini.[4] Moderno značenje imena je ušlo u ruski jezik posle osvajanja Sibirskog kanata.

Poljski istoričar Chycliczkowski je predložio teoriju prema kojoj ime potiče praslovenske reči za „sever” (sever, sever),[5] ali je Anatoli Bajkalof odbacio ovo objašnjenje.[6] Rekao je da susedni Kinezi, Turci i Mongoli (koji imaju slična imena za region) nisu poznavali ruski. Predložio teoriju prema kojoj je ime kombinacija dve reči turkijskog porekla, a to su „si” (voda) i „bir” (divljina).

Praistorija[uredi]

Region ima veliki značaj za paleontologiju, jer su na teritoriji Sibira u ledu ili permafrostu očuvana tela praistorijskih životinja iz pleistocenske epohe. U ovom regionu su pronađeni primerci pećinskog lava, mamuta iz Ojmjakona, runastog nosoroga iz reke Kolime i bizona i domaćih konja iz Jukagira.

Sibirske trape su formirane jednim od najvećih poznatih vulkanskih događaja u poslednjih 500 miliona godina geološke istorije Zemlje. Koji je trajao milion godina i smatra se mogućim uzročnikom „Velikog izumiranja” pre oko 250 miliona godina[7], za koji se procenjuje da je izazvao izumiranje 90% vrsta koje su postojale u to vreme.[8]

Najmanje tri vrste ljudi je živelo u južnom Sibiru pre oko 40.000 godina: Homo sapijens, Neandertalac i Denisovani.[9] Za poslednju je 2010. godine na osnovu analize DNK utvrđeno da predstavlja posebnu vrstu.

Istorija[uredi]

Čukči, jedan od mnogih autohtonih naroda u Sibiru

Sibir su naseljavali različiti nomadski narodi kao što su Enci, Nenci, Huni i Ujguri. Mongoli su u šesnaestom veku osvojili oblast, koja je kasnije postala samostalni Sibirski kanat. Mongoli su osvojili veliki deo ove oblasti početkom 13. veka.

Mapa sibirske rute u 18. veku (zeleno) i početkom 19. veka (crvena).

Sa raspadom Zlatne Horde, krajem 15. veka osnovan je autonomni Sibirski hanat. Turkijski govornici Jakuti migrirali su severno od oblasti Bajkalskog jezera pod pritiskom mongolskih plemena od 13. do 15. veka.[10] Sibir je ostao retko naseljeno područje. Istoričar Džon F. Ričards je napisao: "... malo je verovatno da je ukupna rana moderna sibirska populacija premašivala 300.000 ljudi."[11]

Rastuća snaga Rusije na Zapadu počela je da podriva Sibirski hanat u 16. veku. Prvo, grupe trgovaca i Kozaka su počele da ulaze u to područje. Ruska armija je dobila direktivu da uspostavlja nova utvrđenja sve dalje i dalje na istok, kako bi zaštitila nove naseljenike iz Evropske Rusije. Osnovani su gradovi poput Mangazeja, Tare, Jenisejska i Toboljska, a poslednji je proglašen glavnim gradom Sibira. U to vreme, Sibir je bio naziv tvrđave u Kašliku, u blizini Toboljska. Gerhard Merkator, na karti objavljenoj 1595. godine, označava Sibir kao naziv naselja, ali i okolne teritorije duž leve pritke reke Ob.[12] Drugi izvori nagoveštavaju da je narod Sibo, autohtoni Tunguski narod, pružio žestok otpor ruskoj ekspanziji iza Urala. Neki sugerišu da je izraz „Sibir” njihov rusifikovan etnonim.

Do sredine 17. veka, područja pod kontrolom Rusije su se protezala do Tihog okeana. Oko 230.000 Rusa se nastanilo u Sibiru do 1709. godine.[13] Sibir je bio destinacija za slanje proteranih.[14] Još od cara Petra Prvog, Sibir je korišćen za izgradnju logora za prinudni rad, a naročito za vreme sovjetske vlasti stvaranjem gulaga.

Izgradnja trans-Sibirske železnice (1891-1916) dovela je do ubrzanog ekonomskog razvoja Sibira i njegove modernizacije. Bolje je povezivala Sibir sa Evropskom Rusijom koja se ubrzano industrijalizovala u doba Nikolaja II. Oko sedam miliona ljudi preselilo se u Sibir iz Evropske Rusije između 1801. i 1914.[15] Od 1859. do 1917. više od pola miliona ljudi se preselilo na Daleki istok.[16] Sibir ima bogate prirodne resurse. Tokom dvadesetog veka započelo se sa eksploatacijom velikih razmera ovih resursa, a industrijski gradovi su se razvili širom regiona.[17]

Sibirska Kozačka porodica u Novosibirsku

U 07:15, 30. juna 1908. godine, u blizini reke Potkamena Tunguska u centralnom Sibiru u Tunguskoj eksploziji je oboreno milion stabala. Većina naučnika veruje da je to rezultat pada meteora ili komete. Iako nijedan krater nikada nije pronađen, pejzaž u (nenastanjenoj) zoni još uvek nosi ožiljke ovog događaja.

U ranim decenijama Sovjetskog Saveza (posebno 30-tih i 40-tih), vlada je osnovala državnu agenciju GULAG za administriranje sistema kaznenih radnih logora, zamenjujući prethodni sistem katorga.[18] Prema polu-zvaničnim sovjetskim procenama, koje su objavljene tek nakon pada sovjetske vlade, od 1929. do 1953. kroz ove logore i zatvore prošlo je više od 14 miliona ljudi, od kojih su mnogi bili u Sibiru. Još 7 do 8 miliona ljudi je interno deportovano u odvojene oblasti Sovjetskog Saveza (uključujući čitave nacionalnosti ili etničke grupe u nekoliko slučajeva).[19]

Pola miliona (516.841) zatvorenika umrlo je u logorima od 1941. do 1943. godine[20] zbog nedostataka hrane izazvane Drugim svetskim ratom. U drugim periodima mortalitet je bio relativno manji. Veličina, obim i broj radničkih kampova GULAGa ostaje predmet istraživanja i debata. Mnogi Gulazi su se nalazili u izuzetno udaljenim područjima severoistočnog Sibira. Najpoznatiji klasteri su bili Sevostlag (severoistočni logori) duž reke Kolime i Norilag kod Noriljska, gde je 1952. godine držano 69.000 zatvorenika.[21] Glavni industrijski gradovi Severnog Sibira, kao što su Noriljsk i Magadan, razvili su se iz logora koje su izgradili zatvorenici i koje su vodili bivši zatvorenici.[22]

Geografija[uredi]

Altaj, jezero Kučerla na Altajskim planinama
Poluostrvo Svatoj Nos, Bajkalsko jezero
Reka Vasjugan u južnoj Zapadnosibirskoj niziji
Sibirska tajga
Korjakski vulkan nad gradom Petropavlovsk Kamčatski na poluostrvu Kamčatka

Sa površinom od 13,1 miliona km², Sibir čini oko 77% ukupne teritorije Rusije i skoro 10% površine Zemlje (148.940.000 km²). Dok Sibir geografski pripada Aziji, mnoge organizacije predstavljaju celu Rusiju kao deo Evrope i/ili istočne Evrope (ove organizacije ne dele zemlje na manje geografske celine), primer su makrogeografski regioni OUN. Glavne geografske zone uključuju Zapadnosibirsku niziju i Srednjosibirsku visoravan.

Na teritoriji istočne i centralne Jakutije nalaze se brojni planinski venci raznih starosnih doba, koji se pružaju pravcem sever-jug. Ove planine se protežu do skoro 3.000 m, ali iznad visine od nekoliko stotina metara skoro su potpuno lišene vegetacije. Klima je previše suva da bi se glacijacija proširila na niske nadmorske visine. Na ovim niskim visinama nalaze se brojne doline, mnoge od njih su duboke i prekrivene šumom ariša, osim na ekstremnom severu gde dominira tundra. Aktivni sloj zemljišta ima tendenciju da bude dubok oko jedan metar, osim u blizini reka.

Najviša tačka u Sibiru je aktivni vulkan Ključevskaja Sopka, na poluostrvu Kamčatke. Njegov vrh je na 4.750 m.

Planinski venci[uredi]

Jezera i reke[uredi]

Pašnjaci[uredi]

Geologija[uredi]

Zapadno-sibirska ravnica se sastoji uglavnom od kenozoičnih aluvijalnih naslaga i donekle je ravna. Mnoge naslage na ovoj ravnici su rezultat ledenih brana koje su proizvele glacijalno jezero. Ovo jezero srednje-do-kasnog pleistocen blokiralo je tok prema severu pravca reka Ob i Jenisej, što je rezultiralo preusmeravanjem jugozapadno u Kaspijsko jezero i Aralsko jezero preko doline reke Turgaj.[23] Područje je veoma močvarno, a zemljišta su uglavnom tresni histosoli.

Srednjosibirska visoravan je drevni kraton (ponekad po imenu Angaraland) koji je formirao nezavisni kontinent pre perioda Perm. Izuzetno je bogat mineralima, koji sadrže velike količine zlata, dijamanata i rude mangana, olova, cinka, nikla, kobalta i molibdena. Vulkanski događaj u ovom predelu je najveća poznata vulkanska erupcija u istoriji Zemlje. Samo je ekstremni severozapad bio pod [[lednik]om tokom kvartara, ali gotovo svi su bili pod izuzetno dubokim permafrostom, a jedino drvo koje uspeva, uprkos toplim letima, je listopadni sibirski ariš (Larik sibirica) sa vrlo plitkim korenima. Izvan ekstremnih severozapadnih delova, tajga je dominantna, pokrivajući značajan deo Sibira[24]

Beluha planine
Jesen u šumi na istočnim Sajanskim planinama

Naftna pokrajina Lena-Tunguska obuhvata centralnu sibirsku platformu (neki autori nazivaju je istočno-sibirskom platformom).[25]:228 Regionalna geološka izviđačka studija započela je 1932. godine, nakon čega sledi površinsko i podzemno mapiranje, otkrivena je Markov-Angara luk (antiklinala). To je dovelo do otkrića Markovog naftnog polja 1962. godine sa Markovo 1 bunarskom vodom, na dubini od 2156 m.[25]:243 Gasno polje Sredne-Botuobin otkriveno je 1970. godine.[25]:244 Nafno polje Jaraktin otkriveno je 1971. godine, proizvodnja na dubinama do 1750 m.[25]:244

Granice[uredi]

Granice Sibira ne mogu se jednoznačno i precizno odrediti. Utvrđivanje sibirske teritorije razlikuje se zavisno od ugla gledanja: geografski, istorijski ili politički.

Ime potiče izvorno iz mongolskog (neki izvori tvrde da dolazi iz tatarskog) i doslovno mu je značenje „zemlja koja spava“,[3] a odnosilo se na Sibirski kanat na području današnjeg zapadnog Sibira, koji je nastao raspadom Zlatne horde. Danas se izvan Rusije pod Sibirom obično podrazumeva čitav azijski deo Rusije.

Prostire se oko 7.000 km u smeru istok - zapad od Urala sve do planina koje čine pacifičku vododelnicu. Od severa prema jugu ima oko 3.500 km od Arktičkog okeana (Severno polarno more) pa do kazahstanskih planina i granica sa Mongolijom i Narodnom Republikom Kinom.[1] Područje Dalekog istoka od Jakutije do tihookeanske obale, koje je sa svojih 6.179.900 km² površine veće od celog preostalog dela Sibira, izvan Rusije se obično pribraja Sibiru, ali se u Rusiji smatra posebnom regijom. Tako stanovnici Kamčatke ili Sahalina pod „Sibirom“ podrazumevaju regiju koja je više hiljada kilometara daleko od njihove domovine.

Po visini Sibir se može grubo razgraničiti na sedam delova: Zapadnosibirska depresija, Severnosibirska depresija, Srednjosibirske planine, Južnosibirske planine, Srednjejakutska nizija, Istočnosibirska depresija i Istočnosibirske planine.

Reke[uredi]

Najveće reke su Ob, koji odvodnjava ogromnu ravnicu istočno od Urala, Jenisej, Lena i Amur. Pored Irkutska nalazi se Bajkalsko jezero koje je najdublje slatkovodno jezero na Zemlji. Daleko na istoku nalazi se poluostrvo Kamčatka sa velikim brojem vulkana.

Klima[uredi]

Russia vegetation.png

     Polarna pustinja      Tundra      Alpska tundra      Tajga      Montanska šuma

     Umerena široka šuma      Umerena stepa      Suva stepa

Vegetacija u Sibiru uglavnom je tajga, sa tundra pojasom na severu i umerenom šumskom zonom na jugu.

U većem delu Sibira vlada izražena kontinentalna klima: vruća leta (do +40 °C) smenjuju krajnje hladne zime (do -67 °C). Zemlja često ostaje pod snegom do 9 meseci.

Krajolikom uglavnom dominiraju listopadne šume (tajge), dok u arktičkim područjima prevladava tundra, krajolik bez drveća. Između toga se nalazi mešovito, prelazno područje. Na jugu tajga prelazi u stepu.

U velikim delovima Sibira kao oblik tla prevladava merzlota (trajno zaleđeno tlo). Najhladnije naseljeno mesto na Zemlji je istočnosibirski grad Ojmjakon (južno od Verhojanska).

Klima Sibira drastično varira, ali u osnovi ima kratka leta i dugačke i izuzetno hladne zime. Na severnoj obali, severno od Severnog polarnika, leto traje vrlo kratko (oko jedan mesec).

Skoro celokupno stanovništvo živi na jugu, duž Transsibirske železnice. Klima u ovom najjužnijem delu je umerenokontinentalna klima, sa hladnim zimama, ali prilično toplim letima koja traje najmanje četiri meseca. Godišnji prosek je oko 05 °C (41,0 °F). Januar u proseku iznosi oko −20 °C (−4 °F) i jul oko +19 °C (66 °F), dok su dnevne temperature tokom leta obično iznad20 °C (68 °F).[26][27] Sa rastućom sezonom, obiljem sunca i izuzetno plodnom crnicom, južni Sibir je dovoljno dobar za profitabilnu poljoprivredu, što je dokazano početkom 20. veka.

Najčešće prisutna klima u Sibiru je subpolarna klima, sa prosečnom godišnjom temperaturom oko −5 °C (23 °F) i sa januarskim prosekom od −25 °C (−13 °F) i prosekom za jul +17 °C (63 °F),[28] iako se značajno razlikuju, sa julskim prosekom oko 10 °C (50 °F) u ekotonu tajge-tundre. Ojmjakon je selo koje je 6. februara 1933. zabeležilo temperaturu −677 °C (−1.187 °F). Verhojansk, grad na severu i u unutrašnjosti, zabeležio je temperaturu od −698 °C (−1.224 °F) za 3 uzastopne noći: 5., 6. i 7. februara 1933. Svaki grad se naizmenično smatrao najhladnije naseljenim mestom na severnoj hemisferi. Svaki grad često leti dostigne 86 °F (30 °C) što čini najveću svetsku temperaturnu varijaciju između letnjih uticaja i zimskih padavina.[29][nije u datom izvoru]

Vetrovi na jugozapadu donose topli vazduh iz Centralne Azije i Bliskog istoka. Klima u Zapadnom Sibiru (Omsk, Novosibirsk) je za nekoliko stepena toplija nego na istoku (Irkutsk, Čita), a na severu preovladava ekstremna zimska subpolarna klima. Međutim, letnje temperature u drugim regionima mogu da dostignu do +38 °C (100 °F). Generalno, Jakutija je najhladniji Sibirski region, a sliv reke Jane ima najnižu temperaturu od svih, dok je permafrost dostigao 1493 m. Pa ipak, što se tiče imperijskih ruskih planova naseljavanja, hladnoća se nikada nije smatrala preprekom.

Padavine u Sibiru su uglavnom niske, preko 500 mm (20 in) samo na Kamčatki, gde vlažni vetrovi prelaze sa Ohotskog mora na visoke planine - proizvodeći jedine velike lednike u regionu, iako vulkanske erupcije i niske letnje temperature onemogućavaju da šume rastu. Padavine su velike i u većini Primorske Pokrajine na ekstremnom jugu, gde monsunski uticaji mogu da proizvedu prilično teške letnje padavine.

Klima Novosibirsk, Najveći grad Sibira
Pokazatelj \ Mesec .Jan. .Feb. .Mar. .Apr. .Maj. .Jun. .Jul. .Avg. .Sep. .Okt. .Nov. .Dec. .God.
Maksimum, °C (°F) −12,2
(10)
−10,3
(13,5)
−2,6
(27,3)
8,1
(46,6)
17,5
(63,5)
24,0
(75,2)
25,7
(78,3)
22,2
(72)
16,6
(61,9)
6,8
(44,2)
−2,9
(26,8)
−8,9
(16)
7,0
(44,6)
Prosek, °C (°F) −16,2
(2,8)
−14,7
(5,5)
−7,2
(19)
3,2
(37,8)
11,6
(52,9)
18,2
(64,8)
20,2
(68,4)
17,0
(62,6)
11,5
(52,7)
3,4
(38,1)
−6,0
(21,2)
−12,7
(9,1)
2,4
(36,3)
Minimum, °C (°F) −20,1
(−4,2)
−19,1
(−2,4)
−11,8
(10,8)
−1,7
(28,9)
5,6
(42,1)
12,3
(54,1)
14,7
(58,5)
11,7
(53,1)
6,4
(43,5)
0,0
(32)
−9,1
(15,6)
−16,4
(2,5)
−2,3
(27,9)
Količina padavina, mm (in) 19
(0,75)
14
(0,55)
15
(0,59)
24
(0,94)
36
(1,42)
58
(2,28)
72
(2,83)
66
(2,6)
44
(1,73)
38
(1,5)
32
(1,26)
24
(0,94)
442
(17,4)
[traži se izvor]

Istraživači, uključujući Sergeja Kirpotina sa Tomskog državnog univerziteta i Džudit Markuand na Univerziteta u Oksfordu, upozoravaju da je Zapadnosibirska nizija počela da se odmrzava kao rezultat globalnog zagrevanja. Smrznuti tresetni bregovi u ovom regionu mogu da imaju milijarde tona gasa metana, koji se mogu pustiti u atmosferu. Metan je gas za staklene bašte 22 puta moćniji od ugljen-dioksida.[31] Tokom 2008. godine istraživačka ekspedicija za Američku geofizičku zajednicu otkrila je nivo metana do 100 puta iznad normalnog u atmosferi iznad sibirskog Arktika, verovatno je rezultat metanskih klatrata pušten kroz rupe u zamrznutom "poklopcu" permafrosta morskog dna, oko izlivanja reke Lene i područja između Laptevskog mora i Istočnog Sibirskog mora.[32][33]

Fauna[uredi]

Sibirska tigrica i mladunče.

Papkari[uredi]

Zveri[uredi]

Familija mačaka[uredi]

Familija medveda[uredi]

Flora[uredi]

Granice i administrativna podela[uredi]

Termin "Sibir" ima dugu istoriju. Njeno značenje se postepeno menjalo godinama. Istorijski, Sibir je definisana kao ceo deo Rusije istočno od Uralskih planina, uključujući i Daleki istok. Prema ovoj definiciji, Sibir se proteže na istok sa Uralskih planina na pacifičku obalu, a na jug od Severnog ledenog okeana do granice srednje Azije i nacionalnih granica Mongolije i Kine.[42]

Izvori sovjetske ere[43] i moderni ruski izori[44] obično definišu Sibir kao region koji se proteže na istok od Uralskih planina do vododelnica između sliva Tihog okeana i Severnog ledenog okeana drenažnih bazena, a na jug od Severnog ledenog okeana do brda severno-centralnog Kazahstana i nacionalne granice Mongolije i Kine. Po ovoj definiciji, Sibir uključuje savezne subjekte Sibirskog saveznog okruga i neke od Uralskog saveznog okruga, kao i Jakutiju, koja je deo Dalekoistočnog federalnog okruga. Geografski, ova definicija obuhvata podele nekoliko drugih subjekata uralskih i dalekovečnih federalnih okruga, ali oni nisu uključeni administrativno. Ova definicija isključuje Sverdlovsku oblast i Čeljabinsku oblast, obe koje su uključene u neke šire definicije Sibira.

Drugi izvori mogu koristiti ili nešto širu definiciju koja navodi na pacifičku obalu, a ne na slivu, istočnu granicu (što uključuje čitav ruski daleki istok)[45] ili nešto uže koje ograničavaju Sibir u Sibirski savezni okrug (na taj način isključujući sve subjekte drugih okruga).[46] Na ruskom jeziku reč za Sibir se koristi kao zamena za ime federalnog okruga od onih koji žive u samom okrugu i manje se koristi za označavanje federalnog okruga od strane ljudi koji žive izvan nje.

Novosibirsk je najveći grad u Sibiru
Federalni subjekti Sibira
Subjekt Administrativni centar
Uralski federalni okrug
Hantija-Mansija Hanti-Mansijsk
Kurganska oblast Kurgan
Tjumenska oblast Tjumenj
Jamalija Salehard
Sibirski federalni okrug
Altajska Pokrajina Barnaul
Republika Altaj Gorno-Altajsk
Burjatija Ulan Ude
Irkutska oblast Irkutsk
Hakasija Abakan
Kemerovska oblast Kemerovo
Krasnojarska Pokrajina Krasnojarsk
Novosibirska oblast Novosibirsk
Omska oblast Omsk
Tomska oblast Tomsk
Tuva Kizil
Zabajkalska Pokrajina Čita
Dalekoistočni federalni okrug
Jakutija Jakutsk
Šetalište na reci Amur u Habarovsku
Vladivostok, Primorskij kraj
Jakutsk je glavni grad Jakutije
Federalni subjekti Sibira (u širem smislu)
Subjekt Administrativni centar
Dalekoistočni federalni okrug
Amurska oblast Blagovješčensk
Čukotka Anadir
Jevrejska autonomna oblast Birobidžan
Kamčatska Pokrajina Petropavlovsk Kamčatski
Habarovska Pokrajina Habarovsk
Magadanska oblast Magadan
Primorska Pokrajina Vladivostok
Sahalinska oblast Južno-Sahalinsk
Uralski federalni okrug
Čeljabinska oblast Čeljabinsk
Sverdlovska oblast Jekaterinburg

Veliki gradovi[uredi]

Najveći grad Sibira, kao i treći najstariji grad Rusije, je grad Novosibirsk. Ostali veći gradovi su:

Šire definicije Sibira uključuju i:

Ekonomija[uredi]

Rusija je ključni dobavljač nafte i gasa u većini zemalja Evrope.

Sibir je izuzetno bogat mineralima, koji sadrže rude gotovo svih ekonomski vrednih metala. Ima neke od najvećih svetskih depozita od nikla, zlata, olova, uglja, molibdena, gipsa, dijamanata, diopsida, srebra i cinka, kao i velikih neiskorišćenih resursa nafte i prirodnog gasa.[48] Oko 70% razvijenih naftnih polja u Rusiji nalazi se u regionu Hanti-Mansijsk.[49] Rusija sadrži oko 40% svetskih poznatih resursa nikla na deponiji Noriljska u Sibiru. NorilskNikel je najveći svetski proizvođač nikla i paladijuma.[50]

Sibirska poljoprivreda ima karakteristike malog rasta tokom sezone u većini regiona. Međutim, na jugozapadu gde su zemljišta bogata plodnom crnom zemljom, a klima je malo umerenija, postoji široko oplemenjivanje pšenice, ječma, raži i krompira, uz pašu velikog broja ovaca i stoke. Proizvodnja hrane na drugim poljima, zahvaljujući lošoj plodnosti podzolnih zemljišta i ekstremno kratkih sezona rasta, ograničena je na ishranu severnih irvasa u tundri - koju su meštani koristili više od 10.000 godina. Sibir ima najveće šume na svetu. Drva i dalje predstavljaju važan izvor prihoda, iako su mnoge šume na istoku u teškim uslovima i biće im mnogo potrebno da se oporave. Ohotsko more je jedno od dva ili tri najbogatija mora po ribarskoj vrsti na svetu, zahvaljujući svojim hladnim strujama i veoma velikim plimama i osekama, i tako Sibir ima preko 10% godišnjeg svetskog ulova riba, iako je ribolov na neki način opao od raspada SSSR.[51]

Sport[uredi]

Bendi na stadionu Sibselmaš u Novosibirsku, najvećem gradu Sibira i trećem po veličini u Rusiji

Profesionalni fudbalski timovi uključuju FK Tom, FK Sibir Novosibirsk i FK Jenisej Krasnojarsk.

Košarkaška ekipa KK Jenisej Krasnojarsk igrala je u VTB junajted ligi od 2011—12. godine.

Treći najpopularniji sport u Rusiji, bendi,[52] je važan u Sibiru. U sezoni 2015-16 Ruske Bendi Super lige, Janisej iz Krasnojarska tri godine za redom bio je šampion, pobedivši Bajkal-Energiju iz Irkutska u finalu.[53][54] Dva ili tri tima (u zavisnosti od definicije Sibira) igraju u Super ligi, šampioni iz 2016. godine SKA-Neftkanik iz Habarovska, Kuzbas iz Kemerova i Sibselmaš iz Novosibirska. 2007. godine Kemerovo je dobio prvu rusku zatvorenu arenu specijalno napravljenu za bendi.[55] Sada Habarovsk ima najveća arena na svetu koja je specijalno izgrađena za bendi, Arena Jerofej.[56] To će biti mesto za Diviziju A Svetskog prvenstva u bendiju 2018. godine.

Zimska univerzijada 2019. godine održaće se Krasnojarsku.

Stanovništvo[uredi]

Tomsk, jedan od najstarijih sibirskih gradova, osnovan je 1604. godine.

Sa 23 miliona stanovnika Sibir je slabo naseljeno područje, a gustina stanovništva je samo 2,7 stanovnika na km². Stanovništvo je koncentrisano u relativno uskom pojasu na jugu i jugozapadu, odnosno duž transsibirske železničke pruge koja povezuje važne velike gradove i gde je moguća poljoprivreda.

U velike gradove u tom pojasu spadaju Novosibirsk, Omsk, Krasnojarsk, Tjumenj, Tomsk, Irkutsk, Habarovsk, Ulan-Ude i dalekoistočna pacifička metropola Vladivostok. Važna industrijska središta u kojima leže još neki veliki gradovi su Hantijsko-Mansijski autonomni okrug kao i Jamalsko-nenecki autonomni okrug gde je težište naftne industrije i plina, kao i južnosibirski „kuznjecki bazen uglja“ (Kuzbass) sa industrijskim gradom Kemerovo.

Većinu stanovništva čine Rusi i rusificirani Ukrajinci čiji su preci ovamo došli u prošlim vekovima. Već u 18. veku ih je bilo više nego starosedelačkog stanovništva.

Još u vreme careva zabačeno i negostoljubivo područje Sibira i srednje Azije je služilo kao mesto izgona političkih protivnika i prestupnika. Na strašan glas došao je Sibir sa pojavom Solženjicinove knjige Arhipelag GULAG kad se saznalo o svim užasima zatvora i koncentracionih logora stvorenih za vreme Staljinove vlade. Tek sa raspadom Sovjetskog Saveza prestala su deportovanja u ta područja. Od 1920-ih godina pojačava se industrijski razvoj Sibira, što je učvrstilo strukturu stanovništva u doseljeničku korist.

Starosedelačko stanovništvo sibirskog severa i ruskog Dalekog istoka sastoji se od naroda altajske i uralske jezične porodice i drugih naroda. Veći narodi su Tuvinci, Burjati, Hakasi, Jakuti i Altajci. Manje etničke zajednice koje nemaju svoje federalne republike među ostalima su Čukči, Evenki, Korjaci, Nenci, Hanti, Mansi i Jukagiri. Za vreme Sovjetskog Saveza većina starosedelaca, koji su oduvek bili nomadi, je bila prisiljena na trajno naseljavanje i kolektivizaciju u sovhoze.

Najveću opasnost po starosedelačko stanovništvo pretstavlja industrijalizacija i korištenje prirodnih resursa kao što su nafta, prirodni plin, ugalj, dijamanti i zlato u azijskom delu Rusije. Uz to, alkoholizam je ogroman problem. Jezici većine malih naroda su pred izumiranjem, a posebno tamo gde na osnovi industrijskog razvoja nestaje okolina u kojoj se njima koristilo.

Nakon raspada Sovjetskog Saveza, u Sibiru se pojačano (delom ilegalno) naseljavaju Kinezi, radeći uglavnom kao trgovci ili preduzetnici.

Religija[uredi]

Katedrala u Habarovsku

Postoje različita verovanja širom Sibira[57] uključujući pravoslavno hrišćanstvo, druge denominacije hrišćanstva, tibetanskog budizma i islama.[58] Procenjuje se da 70.000 Jevreja živi u Sibiru,[59], a neki od njih žive u Jevrejskoj autonomnoj oblasti.[60] Najveća verska grupa je Ruska pravoslavna crkva.

U Sibiru postoji popularna tradicija šamanizma i politeizma.[61] Ove prirodne svete prakse smatraju se veoma dremnim od strane različitih plemena. Postoje zapisi o praksi sibirskog plemenskog lečenja iz 13. veka.[62] Na teritoriji Sibira ima mnogo različitih lokalnih verovanja u tradiciju bogova. Tu spadaju: Ak Ana, Anapel, Kara Han, Kurkil, Nga, Numi-Torem, Numi-Turum, Pon, Pugu, Todote, Tomam, Zonget, Jukagiri i drugi. Mesta sa svetim područjima uključuju Olhon, ostrvo na Bajkalskom jezeru.

Transport[uredi]

Mnogim gradovima u severnom Sibiru, kao što je Petropavlovsk Kamčatski, ne može se prići sa puta, jer praktično nemaju povezanost sa drugim većim gradovima u Rusiji ili Aziji. Najbolji put za obilazak Sibira je preko trans-sibirske železnice. Trans-Sibirska železnica polazi iz Moskve na zapadu do Vladivostoka na istoku. Do gradova koji se nalaze daleko od železnice, najbolje se prilazi vazduhom ili zasebnom Bajkalskom-amulskom železnicom.

Kultura[uredi]

Kuhinja[uredi]

Stroganina je sirovo riblje jelo autohtonih naroda severnog arktičkog Sibira, napravljeno od sirovih, tankih zamrznutih riba sa dugim rezom.[63] To je popularno jelo rodnim Sibircima.[64]

Reference[uredi]

  1. 1,0 1,1 „Great Soviet Encyclopedia”. Encycl.yandex.ru. Pristupljeno 15. 5. 2010. 
  2. „Great Soviet Encyclopedia (in Russian)”. Encycl.yandex.ru. Pristupljeno 15. 5. 2010. 
  3. 3,0 3,1 Ferguson, Euan. „Trans-Siberian for softies”. the Guardian. Pristupljeno 14. 1. 2016. 
  4. Crossley (2002). str. 213.
  5. Czaplicka, M.C. (1915)
  6. Baikaloff (1950). str. 288.
  7. „"Yellowstone's Super Sister". Arhivirano iz originala na datum 14. 3. 2005. Pristupljeno 17. 4. 2010. . Discovery Channel.
  8. Benton, M. J. (2005). When Life Nearly Died: The Greatest Mass Extinction of All Time. Thames & Hudson. ISBN 978-0-500-28573-2. 
  9. "DNA identifies new ancient human dubbed 'X-woman'," BBC News. 25. 3. 2010.
  10. Pakendorf, B.; Novgorodov, I. N.; Osakovskij, V. L.; Danilova, A. B. P.; Protod'Jakonov, A. P.; Stoneking, M. (2006). „Investigating the effects of prehistoric migrations in Siberia: Genetic variation and the origins of Yakuts”. Human Genetics. 120 (3): 334—353. PMID 16845541. doi:10.1007/s00439-006-0213-2.  This article incorporates text from this source, which is in the public domain.
  11. Richards, John F. (2003). The Unending Frontier: An Environmental History of the Early Modern World. University of California Press. стр. 538. ISBN 978-0-520-93935-6. 
  12. Asia ex magna Orbis terrae descriptione Gerardi Mercatoris desumpta, studio & industria G.M. Iunioris
  13. Goodlett, Sean C. „Russia’s Expansionist Policies I. The Conquest of Siberia”. Falcon.fsc.edu. Архивирано из оригинала на датум 11. 5. 2011. Приступљено 15. 5. 2010. 
  14. Prison without a roof Siberia: both Russia's "heart of darkness" and a place of opportunity
  15. „Review: The Great Siberian Migration: Government and Peasant in Resettlement from Emancipation to the First World War”. Приступљено 14. 1. 2016. 
  16. Stephan, John J. (1996). The Russian Far East: A History. Stanford University Press. стр. 62. ISBN 978-0-8047-2701-3. 
  17. Fiona Hill, Russia — Coming In From the Cold?, The Globalist (23. 2. 2004)
  18. Viola, Lynne (2007). The Unknown Gulag: The Lost World of Stalin's Special Settlements. Oxford University Press. стр. 3. ISBN 978-0-19-518769-4. 
  19. Robert Conquest in "Victims of Stalinism: A Comment," Europe-Asia Studies, Vol. 49, No. 7 (Nov. ). (1997). стр. 1317.–1319 states: "We are all inclined to accept the Zemskov totals (even if not as complete) with their 14 million intake to Gulag 'camps' alone, to which must be added 4–5 million going to Gulag 'colonies', to say nothing of the 3.5 million already in, or sent to, 'labour settlements'. However taken, these are surely 'high' figures."
  20. Zemskov, "Gulag," Sociologičeskije issledovanija, 1991, No. 6. стр. 14–15.
  21. Courtois, Stéphane (1999). Livre Noir Du Communisme: Crimes, Terreur, Répression. Harvard University Press. стр. 239. ISBN 978-0-674-07608-2. 
  22. „Gulag: a History of the Soviet Camps”. Arlindo-correia.org. Приступљено 6. 1. 2009. 
  23. Lioubimtseva E.U., Gorshkov S.P. & Adams J.M.; A Giant Siberian Lake During the Last Glacial: Evidence and Implications; Oak Ridge National Laboratory (13. 12. 2006).
  24. C. Michael Hogan. 2011. Taiga. eds. M.McGinley & C.Cleveland. Encyclopedia of Earth. National Council for Science and the Environment. Washington DC
  25. 25,0 25,1 25,2 25,3 Meyerhof, A. A., 1980, "Geology and Petroleum Fields in Proterozoic and Lower Cambrian Strata, Lena-Tunguska Petroleum Province, Eastern Siberia, USSR", in Giant Oil and Gas Fields of the Decade: 1968–1978, AAPG Memoir 30, Halbouty, M. T., editor, Tulsa: American Association of Petroleum Geologists. ISBN 0-89181-306-3.
  26. „Novosibirsk climate”. Worldclimate.com. 4. 2. 2007. Приступљено 15. 5. 2010. 
  27. „Omsk climate”. Worldclimate.com. 4. 2. 2007. Приступљено 15. 5. 2010. 
  28. „Kazachengoye climate”. Worldclimate.com. 4. 2. 2007. Приступљено 15. 5. 2010. 
  29. Business Insider, February 2014, http://www.businessinsider.com/verkhoyansk-russia-most-miserable-place-2014-2
  30. Gidrometcentr Rossii (na jeziku: ruski). Arhivirano iz originala na datum 27. 6. 2008. Pristupljeno 8. 1. 2009. 
  31. Ian Sample, "Warming hits 'tipping point'". The Guardian, 11 August 2005
  32. Connor, Steve (23. 9. 2008). „Exclusive: The methane time bomb”. The Independent. Pristupljeno 3. 10. 2008. 
  33. N. Shakhova, I. Semiletov, A. Salyuk, D. Kosmach, and N. Bel'cheva (2007), Methane release on the Arctic East Siberian shelf, Geophysical Research Abstracts, 9, 01071
  34. Geist, Valerius (1998). Deer of the World: Their Evolution, Behaviour, and Ecology. Stackpole Books. str. 211. ISBN 978-0-8117-0496-0. Pristupljeno 30. 1. 2016. 
  35. Nyambayar, B.; Mix, H. & Tsytsulina, K. (2008). Moschus moschiferus. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2008. International Union for Conservation of Nature. Pristupljeno 30. 1. 2016.  Database entry includes a brief justification of why this species is of vulnerable.
  36. Uphyrkina, O.; Miquelle, D.; Quigley, H.; Driscoll, C.; O’Brien, S. J. (2002). „Conservation Genetics of the Far Eastern Leopard (Panthera pardus orientalis)” (PDF). Journal of Heredity. 93 (5): 303—11. PMID 12547918. doi:10.1093/jhered/93.5.303. Pristupljeno 30. 1. 2016. 
  37. Miquelle, D.; Darman, Y.; Seryodkin, I. (2011). „Panthera tigris ssp. altaica”. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2014.2. International Union for Conservation of Nature. Pristupljeno 30. 1. 2016. 
  38. Garshelis, D. L.; Steinmetz, R. & IUCN SSC Bear Specialist Group (2008). „Ursus thibetanus”. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2015.2. International Union for Conservation of Nature. Pristupljeno 30. 1. 2016. 
  39. McLellan, B.N.; Servheen, C. & Huber, D. (2008). Ursus arctos. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2008. International Union for Conservation of Nature. Pristupljeno 30. 1. 2016. 
  40. Farjon, A. (2013). Pinus pumila. The IUCN Red List of Threatened Species. IUCN. 2013: e.T42405A2977712. doi:10.2305/IUCN.UK.2013-1.RLTS.T42405A2977712.en. Pristupljeno 12. 1. 2018. 
  41. A. Farjon (2013). Picea obovata. The IUCN Red List of Threatened Species. IUCN. 2013: e.T42331A2973177. doi:10.2305/IUCN.UK.2013-1.RLTS.T42331A2973177.en. Pristupljeno 12. 1. 2018. 
  42. Malый эnciklopedičeskiй slovarь Brokgauza i Efrona (The Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary, in Russian)
  43. Sibirь—Bolьšaя sovetskaя эnciklopediя (The Great Soviet Encyclopedia, in Russian)
  44. Sibirь- Slovarь sovremennыh geografičeskih nazvaniй (in Russian)
  45. Britannica, Encyclopædia. „Siberia-Britannica online encyclopedia”. Britannica.com. Pristupljeno 15. 5. 2010. 
  46. „"Siberia". Arhivirano iz originala na datum 24. 8. 2000. Pristupljeno 4. 6. 2008. , The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition
  47. Filipov, David (5. 1. 2017). „This Russian city says: ‘Don’t call us Siberia. The Washington Post. Pristupljeno 6. 1. 2017. 
  48. Statistics on the Development of Gas Fields in Western Siberia, Daily Questions on Energy and Economy
  49. Schlindwein, Simone (26. 8. 2008). „The City Built on Oil: EU-Russia Summit Visits Siberia's Boomtown”. Spiegel. Pristupljeno 8. 8. 2014. 
  50. „Norilsk raises 2010 nickel output forecast”. Reuters. 29. 1. 2010. Pristupljeno 8. 8. 2014. 
  51. „FAO National Aquaculture Sector Overview (NASO)”. 16. 1. 2005. Pristupljeno 14. 1. 2016. 
  52. „Google Translate”. Pristupljeno 14. 4. 2016. 
  53. „Google Translate”. Pristupljeno 14. 4. 2016. 
  54. Fotografija
  55. „Informaciя o stadione "KLM stadiona «Himik", Kemerovo – Reestr – Federaciя hokkeя s mяčom Rossii”. rusbandy.ru. Pristupljeno 14. 4. 2016. 
  56. „Informaciя o stadione "Arena «Erofeй", Habarovsk – Reestr – Federaciя hokkeя s mяčom Rossii”. rusbandy.ru. Pristupljeno 14. 4. 2016. 
  57. „Russian Embassy website — Religion in Russia. Arhivirano iz originala na datum 26. 9. 2000. Pristupljeno 19. 2. 2010. 
  58. Arnold, Thomas Walker (1896). The Preaching of Islam: A History of the Propagation of the Muslim Faith. Westminster: Archibald Constable and Company. str. 206—207. Pristupljeno 11. 10. 2015. »Of the spread of Islam among the Tatars of Siberia, we have a few particulars. It was not until the latter half of the sixteenth century that it gained a footing in this country, but even before this period Muhammadan missionaries had from time to time made their way into Siberia with the hope of winning the heathen population over to the acceptance of their faith, but the majority of them met with a martyr's death. When Siberia came under Muhammadan rule, in the reign of Kuchum Khan, the graves of seven of these missionaries were discovered [...]. [...] Kuchum Khan [...] made every effort for the conversion of his subjects, and sent to Bukhara asking for missionaries to assist him in this pious undertaking.« 
  59. „Planting Jewish roots in Siberia”. Fjc.ru. 24. 5. 2004. Arhivirano iz originala na datum 27. 8. 2009. Pristupljeno 15. 5. 2010. 
  60. "Why some Jews would rather live in Siberia than Israel", The Christian Science Monitor. 7 June 2010
  61. Hoppál (2005). str. 13.
  62. „Secrets of Siberian Shamanism New Dawn : The World's Most Unusual Magazine”. www.newdawnmagazine.com. Pristupljeno 9. 1. 2017. 
  63. Rasputin, V.; Winchell, M.; Mikkelson, G. (1997). Siberia, Siberia. Northwestern University Press. str. 322—323. ISBN 978-0-8101-1575-0. 
  64. Motarjemi, Yasmine; Moy, Gerald; Todd, E. C. D. (2013). Encyclopedia of Food Safety. Amsterdam: Elsevier Science, Academic Press. str. 176. ISBN 978-0-12-378613-5. 

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]