Sredozemno more

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Snimak iz satelita
Karta Sredozemnog mora

Sredozemno more (kraće Sredozemlje) ili Mediteransko more (kraće Mediteran) more je koje se nalazi između Evrope na severu, Azije na istoku i Afrike na jugu, a povezano je sa Atlantskim okeanom kroz Gibraltarski moreuz na zapadu, sa Indijskim okeanom na jugoistoku preko Sueckog kanala i Crvenog mora, a sa Crnim morem preko Bosfora. Zemlje koje okružuju Sredozemno more nazivaju se zemljama Sredozemlja, a celo područje mora i obalnih zemalja Sredozemlje.

Površina ovog mora iznosi 2,509 miliona km²,[1] salinitet mu je 38 promila, najveća dubina 5.121 metara (nedaleko od Peloponeza),[2][3] a ukupna zapremina (otprilike) 3,7 miliona kubnih kilometara. Sredozemno more ima negativni bilans dotoka vode: leti ispari 4.690 kubnih kilometara, a sa padavinama i rečnim pritokama dobije svega 1.830 kubnih kilometara vode. Procena je da bi bez bez stalnog dotoka vode iz Atlantskog okeana kroz Gibraltarski moreuz, ovo more potpuno presušilo za približno 1500 godina.

Pomorski prag između Sicilije i tuniške obale deli Sredozemlje na istočni i zapadni deo. Drugi podvodni prag leži između španske i marokanske obale.

Sredozemno more je zajedno sa Indijskim okeanom deo pramora Tetis, koje je nestalo pre tridesetak miliona godina zbog pomeranja afričke i evroazijske kontinentalne ploče.[4][5] Tektonska aktivnost na Sredozemlju je inače veoma izražena: u Italiji su aktivni vulkani Etna i Vezuv.

Ime[uredi]

Sa svojom visoko razuđenom obalom i velikim brojem ostrva, Grčka ima najdužu mediteransku obalu.

Termin Mediteran izveden je iz latinske reči mediterraneus, sa značenjem „usred zemlje (napomena: zemlja u smislu kopna, a ne planate zemlje)“ ili „između kopna“ (medi-; pridev medius, -um -a „sredina, između“ + terra f., „kopno, zemlja“): popto je ono između kontinenata Afrike, Azije i Evrope. Drevno grčko ime Mesogeios (Μεσόγειος), je slično tome izvedeno iz μέσο, „između“ + γη, „kopno, zemlja“).[6] To se može uporediti sa drevnim grčkim imenom Mesopotamija (Μεσοποταμία), sa značenjem „između reka“.

Mediteransko more je istorijski imalo nekoliko imena. Na primer, Kartaginjani su ga zvali „Sirijskim more“ i kasnije Rimljani su ga obično nazivali Mare Nostrum („Naše more“), i povremeno Mare Internum[7] i Grci kao Mare Magnum, s značenjem „Veliko more“.[8]

U antičkim sirijskim tekstovima, feničanskim epovima i hebrejskoj bibliji, ono je prevashodno poznato kao „Veliko more“ (הַיָּם הַגָּדוֹל, HaYam HaGadol, Brojevi 34:6,7; Jošua 1:4, 9:1, 15:47; Jezekilj 47:10,15,20), ili jednostavno „More“ (1 Kraljevi 5:9; 1 Mak. 14:34, 15:11); međutim, ono se isto tako zvalo „Zaleđinsko more“ (הַיָּם הָאַחֲרוֹן), zbog njegove lokacije na zapadnoj obali Velike Sirije ili Svete zemlje, stoga u zaleđini osobe koja gleda na istok, što se ponekad prevodi kao „Zapadno more“, (Deut. 11:24; Joil 2:20). Još jedno ime je bilo „More Filistejaca“ (יָם פְּלִשְׁתִּים, Egzod. 23:31), po ljudima koji su nastanjivali veliku porciju njegovih obala u blizini Izraelita.

U modernom Hebrejskom, on se naziva HaYam HaTikhon (הַיָּם הַתִּיכוֹן), „Srednje more“, što odražava ime mora u antičkom grčkom (Mesogeios), latinskom Mare internum (Unutrašnje more) ili Mare Nostrum (Naše more), i modernim jezicija Evrope i Srednjeg istoka (Mediteran, etc.).[8]

Slično tome, u modernom arapskom, ono je poznato kao arap. al-Baḥr [al-Abyaḍ] al-Mutawassiṭ (arap. البحر [الأبيض] المتوسط), „[belo] Srednje more“, dok u islamskij i drugoj arapskoj literaturi, ono se naziva kao arap. Baḥr al-Rūm (arap. بحر الروم), ili „Rimsko/Vizantijsko more.“[8]

U otomanskom turskom jeziku, ono se zvalo Bahr-i Sefid, sa značenjem „Čisto belo more“.

U turskom, ono je poznato kao Akdeniz,[9] sa značenjem „Belo more“, da bi se razlikovalo od Crnog mora.[8]

Geografija[uredi]

Veća ostrva[uredi]

Mora[uredi]

Mora u okviru Sredozemnog mora:

Zemlje[uredi]

Zemlje koje imaju izlaz na Sredozemno more su:

  1. Španija
  2. Francuska
  3. Monako
  4. Italija
  5. Malta
  6. Slovenija
  7. Hrvatska
  8. Bosna i Hercegovina
  9. Crna Gora
  10. Albanija
  11. Grčka
  12. Turska
  13. Kipar
  14. Sirija
  15. Liban
  16. Izrael
  17. Egipat
  18. Libija
  19. Tunis
  20. Alžir
  21. Maroko

Zemlje koje nemaju izlaz na Sredozemno more, ali se smatraju sredozemnim su:

  1. Srbija
  2. Portugal
  3. Bugarska
  4. Republika Makedonija
  5. Jordan

Osim što su delimično pod uticajem mediteranske klime, UNESKO ih pominje kao zemlje Sredozemlja na osnovu sledećih kriterijuma:

  • nalaze se u regiji Sredozemlja,
  • gravitiraju tom području
  • kulturom, tradicijom i istorijom su vezane za to područje.

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. „Mediterranean Sea”. Encyclopædia Britannica. Pristupljeno 23. 10. 2015. 
  2. Elmer LaMoreaux, Philip (2001). „Geologic/Hydrogeologic Setting and Classification of Springs”. Springs and Bottled Waters of the World: Ancient History, Source, Occurrence, Quality and Use. Springer. str. 57. ISBN 978-3-540-61841-6. 
  3. Žumer, Jože (2004). „Odkritje podmorskih termalnih izvirov” [Discovery of submarine thermal springs] (PDF). Geografski obzornik. Association of the Geographical Societies of Slovenia. 51 (2): 11—17. ISSN 0016-7274. 
  4. William Ryan (2008). „Decoding the Mediterranean salinity crisis”. Sedimentology. 56 (1): 95—136. doi:10.1111/j.1365-3091.2008.01031.x. 
  5. William Ryan (2008). „Modeling the magnitude and timing of evaporative drawdown during the Messinian salinity crisis” (PDF). Sedimentology. 5 (3–4): 229. 
  6. entry μεσόγαιος Archived 2 December 2009 at the Wayback Machine. at Liddell & Scott
  7. Sallust, The Jugurthine War 17.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 Vella, Andrew P. (1985). „Mediterranean Malta” (PDF). Hyphen. 4 (5): 469—472. Arhivirano iz originala (PDF) na datum 29. 3. 2017. 
  9. Özhan Öztürk claims that in Old Turkish ak also means "west" and that Akdeniz hence means "West Sea", while Karadeniz (Black Sea) means "North Sea". Özhan Öztürk. Pontus: Antik Çağ’dan Günümüze Karadeniz’in Etnik ve Siyasi Tarihi Genesis Yayınları. Ankara. 2011. str. 5—9. Arhivirano iz originala na datum 15. 9. 2012. 

Spoljašnje veze[uredi]