Srpsko carstvo

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Skoči na: navigacija, pretraga
Disambig.svg
Za drugu upotrebu, pogledajte članak Velika Srbija (višeznačna odrednica)‎.
Srpsko carstvo
Zastava Grb
Zastava Grb
Servia1350AD.png
Srpsko carstvo 1350. godine
Geografija
Kontinent Evropa
Regija Balkansko poluostrvo
Glavni grad Prizren, Skoplje
Površina 250.000 km²
Stanovništvo Srbi i Grci
Društvo
Zvanični jezici Srpskoslovenski jezik
Religija Pravoslavlje
Valuta Perper
Vladavina
Oblik vladavine Apsolutna monarhija
Titula vladara Car
Vladar Stefan Dušan
Drugi vladar Stefan Uroš V
Istorijsko doba srednji vek
Osnivanje 1345.
Prestanak 1371.
Status Bivša država
Događaji
Prethodnici i naslednici
Prethodile su: Nasledile su:
Flag of Serbia 1281.svg Kraljevina Srbija Moravska Srbija Grb Lazarevic.png
Flag of Serbia 1281.svg Kraljevina Srbija Zeta Grb balsica.jpg
Flag of Palaeologus Dynasty.svg Epirska despotovina Carstvo Romeja i Srba i cele Albanije Grb Nemanjica 2.png
Flag of Palaeologus Dynasty.svg Epirska despotovina Prilepsko kraljevstvo Herb mrnjavcevici.jpg
Flag of Serbia 1281.svg Kraljevina Srbija Država Nikole Altomanovića Vojinovicgrb.png
Flag of Serbia 1281.svg Kraljevina Srbija Zemlja Brankovića Grb brankovica.jpg
Flag of Serbia 1281.svg Kraljevina Srbija Velbuždska kneževina Principality of Velbazhd.png
[[Portal:Istorija Srbije]]

Srpsko carstvo je srpska srednjovekovna država koja je postojala sredinom 14. veka. Formalno srpska srednjovekovna država postala je carstvo kada se kralj Stefan Dušan proglasio za cara u Seru krajem 1345. godine[1] mada se težnje ka ovoj tituli javljaju još od početka velikih osvajanja vizantijskih teritorija početkom Dušanove vladavine. Srpsko carstvo prestalo je da postoji smrću Stefana Uroša V decembra 1371. godine.[2]

Srpsko carstvo bilo je po teritoriji najrasprostranjenija srpska srednjevekokovna država. Dušanova osvajanja došla su kao vrhunac jačanja Nemanjićke države koja je svoj primat na Balkanskom poluostrvu potvrdila bitkom kod Velbužda 1330. godine. Nezadovoljna srpska vlastela, željna novih poseda, zbacila je sa vlasti Stefana Uroša III Dečanskog i na vlast dovela njegovog sina Stefana Dušana. Vlastela će biti i glavni pokretač osvajačkih poteza srpskog kralja, ali će ona i doći kao posledica promene državne ideologije i uspona na hijerarhiji država koja je počela još od vremena Stefana Uroša II Milutina. Dušanova smrt onemogućila je da se novoosvojene teritorije integrišu u srpsku državu, pa je nakon njegove smrti otpočeo proces rasprada srpskog carstva koji će se završiti smrću njegovog naslednika Uroša, čime je završen period vladavine Nemanjića u srpskoj srednjovekovnoj istoriji.

Istorijat[uredi]

Car Dušan freska iz manastirske crkve u Lesnovu, oko 1350. godine
Ovaj članak je deo serije o
istoriji Srbije, Kosova, Crne Gore, Albanije, Republike Makedonije, Grčke, Bosne i Hercegovine, Republike Srpske:
pogledaj  razgovor  uredi

Osvajanja Stefana Dušana[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Osvajanja Stefana Dušana

Osvajanja Stefana Dušana obuhvataju proširenja Srbije koja je kralj i kasniji car Stefan Dušan zadobio ratovima koje je vodio protiv svojih suseda, prvenstveno Vizantije, ali i Ugarske, Bugarske i Bosne.

Raspad crpskog carstva[uredi]

Posle smrti cara Dušana počinje opadanje moći Srpskog carstva, to će biti posebno izraženo pred Turskom najezdom. Posle 1365. godine, kada su premestili svoju prestonicu u Jedrene, Osmanlije su napadale srpske zemlje, Sersku oblast i Istočnu Makedoniju. Od cara Uroša su se odvrgli oblasni gospodari, među prvima njegov stric, Dušanov polubrat Simeon Siniša Nemanjić, i proglasio se za cara u Tesaliji, a u Valoni se osamostalio Urošev ujak Jovan Komnin Asen. Tako su se od Srbije odvojile Tesalija i Albanija, dok je ostatak carstva podeljen na desetak skoro potpuno suverenih oblasti. U Serskoj oblasti je vladala carica Jelena, koju je 1365. nasledio despot Uglješa Mrnjavčević. Većim delom Makedonije sa sedištem u Prilepu, vladao je Uglješin brat, kralj Vukašin Mrnjavčević. Mrnjavčevići su se nametnuli kao savladari cara Uroša i od njega su dobili visoke titule. Istočnom Makedonijom su vladala braća Konstantin i Jovan Dragaš (Dejanović). Kosovom i Metohijom od Skoplja do Trepče je vladao Vuk Branković. Oblast kneza Lazara Hrebeljanovića obuhvatala je Pomoravlje sa centrom u Kruševcu. Zemlja od Pomoravlja od Dunava bila je u posedu Radiča Postupovića. Zetom su vladali Balšići, sa sedištem u Skadru. Od Kosova do Jadranskog mora, prostirala se oblast kneza Vojislava Vojinovića. Rasparčana država oslabljena pohlepom oblasnih gospodara postala je lak plen turskih osvajača. Upadi Turaka u Sersku oblast naterali su Uglješu Mrnjavčevića da traži pomoć, ali se njegovom pozivu odazvao jedino Vukašin Mrnjavčević. Njihova vojska će kasnije pretrpeti strašan poraz u Maričkoj bici 1371. godine.

Organizacija carstva[uredi]

Srpsko carstvo Cara Dušana 1355.
Srpsko carstvo

Car Dušan sproveo je veliku i sveobuhvatnu reformu pravnog i upravnog sistema svoje države. Preuzeo je iz Vizantijskog carstva zvanja i nomenklaturu logoteta, protovestijara, kefalije i sevasta i profesionalizovao je najvažnije službe državne uprave. Ove titule su preuzete iz Vizantije, ali su u Srpskom carstvu dobile znatno drugačije značenje i nadležnosti. Logotet i protovestijar bili su najviši službenici državne uprave. I pored ovih promena najveći deo državne teritorije nalazio se pod upravom vlastelina koji su u svojim oblastima bili veoma snažni i njihova podrška bila je neophodna svakom srpskom vladaru, pa i caru Dušanu.

Srbi i Grci[uredi]

Dušanovo proglašenje i krunisanje za cara zahtevalo je i promenu vladarske titule. U dotadašnjoj vladarskoj tituli Nemanjića, najvažnije mesto je pripadalo teritorijalnim odrednicama, dok je u tituli cara Dušana najveći akcenat stavljen na nacionalne odrednice. U srpskim dokumentima on se potpisuje kao „car Srba i Grka“, dok se u dokumentima na grčkom jeziku potpisivao kao „car Srbije i Romanije“, gde je Srbija predstavljala srpske, a Romanija grčke zemlje. U grčkim dokumentima Dušan nije mogao da se potpisuje kao car Romeja (Grka)(Rimljana - Vizantija se smatrala nasledinkom Rimskog carstva i svoje građane zvala Rimljanima), pošto je to pravo imalo isključivo Vizantijski car. Dušanov potpis na dokumentima, nalik je vizantijskom potpisu, sa novinom da su nosioci carskog legimiteta Srbi i Grci. Uvođenjem srpskog imena u carsku titulu, predstavlja i najveći politički uspeh, koji je u srednjem veku ostvario srpski narod. Proglašavanjem carstva propraćeno je dodelom najviših titula srpskoj vlasteli, koje su i ranije postojale u Srbiji, ali su mogli da ih daju samo vizantijski vladari. Svojim najbližim rođacima dodelio je najviše vizantijske titule: despota, sevastokratora i kesara. Nosioci ovih visokih vizantijskih titula postavljeni su kao oblasni namesnici isključivo u grčkom delu carstva, dok su u srpskom delu carstva velikaši nosili titule koje su postojale i pre proglašenja carevine.

Život stanovništva[uredi]

Kuće su građene od drveta i bile su delimično ukopavane u zemlju. Centar kuće je zauzimalo ognjište, oko koga se okupljala cela porodica. Za osvetljenje kuća koristila se luč, dok su sveće od voska korišćene samo u dvorovima za osvetljenje, i u crkvama za vreme obreda. Odeća je vrlo retko kupovana, uglavnom se pravila u domaćinstvima, i to od vune ili lana. Slično je bilo i sa posuđem, koje je pravljeno od drveta, pečene gline, a retko od metala. Zemljoradnici su za ishranu koristili razno povrće, prvenstveno: sočivo, bob, grašak, kupus, beli i crni luk, kao i manje količine svežeg i sušenog voća. U vinogradarskim mestima zemljoradnici su proizvodili i vino. Osim vina proizvodilo se i pivo i medovina. Za mlevenje žitarica koristili su se ručni žrvnjevi, ali i vodenice. Vodena snaga je takođe korišćena u rudnicima za pokretanje samokova. Na velikim gazdinstvima, velike količine žitarica čuvane su u posebnim spremištima koja su bila ukopana u zemlji i obzidana. Iako su postojali svi uslovi za poljoprivrednu proizvodnju, prilikom prirodnih nepogoda ili ratova, siromašno stanovništvo je često umiralo od gladi, jer je hrana koja je bila dovožena bila veoma skupa. Za vreme gladnih godina, zemljoradnici su neretko prodavali svoja zemljišta, da bi sebi kupili hranu.

Dušanov zakonik[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Dušanov zakonik

Nastojeći da se u svemu ponaša kao pravi car, Stefan Dušan je razvio i široku zakonodavnu delatnost. Dušanov zakonik vrhunac je ovih nastojanja. Zakonik se, po uobičajnoj numeraciji, sasatoji od 201 člana. Donet je na saboru vlastele i crkvenih velikodostojnika, održanom na Vaznesenje 21. maja 1349. godine u Skoplju (135 članova), i dopunjen je na saboru održanom 31. avgusta 1354. godine u Seru (66 članova). Zakon je usvojen sa ciljem da se srpska država uredi propisima koji bi važili za celo carstvo i podjednako za sve podanike. U zakoniku se car Dušan deklariše kao pravoslavni car, zaštitnik i čuvar vere, branilac od jeretika i kome je pripadalo pravo da upravlja i crkvenim poslovima.[3]

Dušanov zakonik[4] (u starim prepisima se naziva Zakon blagovjernago cara Stefana) je, uz Zakonopravilo[5][6][7] svetog Save, najvažniji zakon (ustav) srednjovekovne Srbije. Dušanov zakonik je urađen na temeljima Zakonopravila. U nekim članovima car Dušan direktno upućuje na Zakonopravilo (članovi 6, 8, 11, 101, 109 i 196). Jedna trećina Zakonika je urađena po ugledu na odgovarajuće propise vizantijskog prava[8]. Velika je sličnost članova 171 i 172 Zakonika (koji propisuju nezavisnost sudstva) sa delovima iz vizantijskog zbornika Vasilike (knjiga VII, 1, 16-17), koje su bile vizantijska prerada Justinijanovog zbornika[9][10]. Prvih 38 članova posvećeno je crkvi, zatim slede odredbe koje se odnose na povlastice vlastele i slobodnih ljudi i njihove dužnosti, a potom odredbe koje govore o obavezama zavisnog stanovništva, sebara (kmetovi i zemljoradnici). U nastavku dolaze odredbe o sudstvu, o kaznama za različite vrste krivičnih i drugih prestupa. Dušanov zakonik je sadržao 201 član (prema izdanju Stojana Novakovića iz 1898. godine)[11], ali se, u zavisnosti od sačuvanog prepisa, sastoji od 135 do 201 člana. Zakonik sačinjava jedinstvenu pravnu celinu zajedno sa dva vizantijska pravna akta: Zakon cara Justinijana (Justinijanov zbornik) i skraćena Sintagma Matije Vlastara.

Dušanov zakonik, jedan od najstarijih prepisa, Prizrenski prepis iz 15. veka. Danas se nalazi u Narodnom muzeju u Beogradu.

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. ^ Ova titula srpskog vladara prvi put se pominje u povelji manastiru Ivironu izdatoj januara 1346. godine. (Božidar Ferjančić, Osvajačka politika kralja Dušana, Istorija srpskog naroda I, Beograd 1981)
  2. ^ Srpska narodna tradicija i romantičarska istoriografija smatrala je da je cara Uroša ubio kralj Vukašin Mrnjavčević. Ovu zabludu otklonio je još Ilarion Ruvarac raspravom Hronološka pitanja o vremenu bitke na Marici iz 1879. godine
  3. ^ Istorija srpske državnosti I, 223
  4. ^ „Dusanov Zakonik“. Dusanov Zakonik Приступљено 16. 4. 2011.. 
  5. ^ „Номоканон - Историјска Библиотека“. Istorijska-biblioteka.wikidot.com Приступљено 16. 4. 2011.. 
  6. ^ http://www.alanwatson.org/sr/petarzoric.pdf
  7. ^ „Miodrag Petrovic - Zakonopravilo Sv.Save.zip - 4shared.com - online file sharing and storage - download“. 4shared.com. 11. 3. 2008. Приступљено 16. 4. 2011.. 
  8. ^ http://www.alanwatson.org/sr/kutak/vezbe/ekloga.pdf
  9. ^ „S. P. Scott: The Civil Law: Vol. I“. Constitution.org. 19. 6. 2002. Приступљено 16. 4. 2011.. 
  10. ^ Yves LASSARD, Alexandr KOPTEV. „::: The Roman Law Library (Last Update : April 15, 2011 )“. Web.upmf-grenoble.fr Приступљено 16. 4. 2011.. 
  11. ^ Narodna enciklopedija, St. Stanojević, Zagreb, 1925. - 1929.

Literatura[uredi]

  • Dragoljub M. Kočić, „Istorija za prvi razred srednjih i stručnih škola“ Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Beograd 1995.
  • Dr Miloš Blagojević, „Srbija u doba Nemanjića“, Vajat, Beograd 1989.
Vikiostava
Vikimedijina ostava ima još multimedijalnih datoteka vezanih za: Karte srpskog kraljevstva i carstva