Stefan Prvovenčani

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Stefan Prvovenčani
Stefan the First-Crowned, fresco from Mileševa.jpg
Freska iz manastirske crkve u Mileševi,
oko 1234. godine
Puno ime Stefan Nemanja II
Datum rođenja oko 1166.
Mesto rođenja nepoznato
Datum smrti 24. septembar 1227.
Mesto smrti nepoznato
Grob Manastir Studenica
zatim Žiča
(danas Studenica)
Dinastija Nemanjići
Otac Stefan Nemanja I
Majka Ana
Supružnik Evdokija Anđel
nepoznata
Ana Dandolo
Potomstvo Radoslav
Komnina
Predislav
Vladislav
Uroš I
Veliki župan i Kralj Srbije
Period 11961217,
veliki župan
12171227,
kralj
Prethodnik Stefan Nemanja I
Naslednik Stefan Radoslav

Stefan Nemanja II,[1][2] nazvan Stefan Nemanjić i Stefan Prvovenčani, bio je srednjovekovni srpski vladar (veliki župan 11961217. i kralj 1217—1227) koji je Rašku podigao na status kraljevine, kao i značajan pisac koji je žanru žitija vladara-svetitelja u srpskoj književnosti dao stil i uzor. Njegovo najznačajnije delo je „Žitije Svetog Simeona“ u kome je opisao život i čuda svoga oca.

Stefan Nemanja II Prvovenčani je bio drugi sin velikog župana Stefana Nemanje I, rodonačelnika dinastije Nemanjića, i Ane. Bio je mlađi brat Vukana Nemanjića, koji je postao upravnik Zete, a stariji brat Rastka Nemanjića, osnivača autonomne Srpske arhiepiskopije.

Presto je nasledio na jednom državnom saboru po želji svoga oca, koji se tada zamonašio kao monah Simeon, ali mimo prava primogeniture 1196. godine. Nakon smrti oca Simeona, verovatno oko 1202. godine morao se oružjem suprotstavi svom starijem bratu - Vukanu. Vukan je mislio da ima više prava na presto i titulu velikog župana. Vukana je podržavao i mađarski kralj. Tako je počeo građanski rat između dvojice braće koji traje od oko 1202. do 1204. ili 1205. Poraženi od udruženih snaga brat Vukan i kralj Mađarske, Stefan Nemanja II se oko 1203. godine verovatno sklonio u Bugarsku. Nakon prve propasti Vizantijskog carstva koje su razorili krstaša Četvrtog pohoda 1204. Stefan Nemanja II vešto je menjao saveze i održavavao nezavisnost svoje zemlje. Godine 1217. uz saglasnost pape Stefan Nemanja II je krunisan za kralja Srbije. Legat rimskog pape Honorija III donosi krunu u tadašnju Kneževinu Rašku, a Stefan biva prvi krunisani kralj Nemanjić. Zbog toga je kasnije ovaj vladar bio pamćen kao prvovenčani kralj, a odatle je izveden danas uobičajeni naziv Prvovenčani (prvokrunisani među Nemanjićima). Da bi i crkveno osamostalio Srbiju on je poslao brata Savu da iz Nikeje 1219. godine donese saglasnost za samostalnosti srpske crkve i stvaranje autokefalne srpske arhiepiskopije. Stefan Nemanja II Prvovenčani je pred kraj života bolovao. Tada se zamonašio i Srpska pravoslavna crkva ga danas slavi ga kao sveca.

Biografija[uredi]

Pretpostavlja se da je rođen neposredno posle očevog preuzimanja velikožupanskog prestola u Raškoj, to jest oko 1166. godine, a prvi pouzdani zapisi o njemu vezani su za izmirenje Srbije i Vizantije posle bitke na Moravi 1190. Posle srpskog poraza u sukobu na Moravi 1190. Vizantija nije imala snage da pobedu iskoristi. Naprotiv, morala je velikom županu Stefanu Nemanji I priznati oslobađanje od vazalnih obaveza prema vizantijskom caru i prepustiti veliki deo teritorija koje je on osvojio u prethodnoj deceniji. Da bi se stvorio savez između dotadašnjih neprijatelja ugovoren je brak između srpskog prestolonaslednika Stefana Nemanje II i Evdokije, sinovice vizantijskog cara Isaka II Anđela.[3]

Nekoliko godina kasnije kada je u aprilu 1195. godine Evdokijin otac Aleksije III Anđeo (1195-1203) postao car, ostareli Stefan Nemanja I je odlučio da je vreme da formalno preda vladarski presto carevom zetu a svom srednjem sinu. To se verovatno dogodilo 25. marta 1196. godine se na državnom saboru kod Petrove crkve u Rasu.[4] Opis tog događaja ostavio je Sveti Sava u Studeničkom tipiku. Sava piše da je njegov otac, Stefan Nemanja I, pred sakupljenima na saboru za svog naslednika odredio „blagorodnog i ljubljenog sina, Stefana Nemanju, zeta blagovenčanog kir Aleksija, cara grčkog“.[5] Tako je voljom velikog župana Stefana Nemanje I presto pripao njegovom srednjem sinu Stefanu Nemanji II, a stariji sin Vukanu je dobio kao udeonu oblast na upravu Duklju.

Vukan je sebe proglasio za kralja Duklje (tu titulu su nosili stari dukljanski vladari najkasnije od 1077),[6] Dalmacije, Trebinja, Toplice i Hvosna (Metohije). Koliko je poznato Stefan Nemanja II je od oko 1200. tražio od tadašnjeg pape Inoćentija III kraljevski venac (to jest, krunu) kako bi on postao kralj, a Srbija kraljevina.[7] Tome se protivio Vukan Nemanjić koji je u Zeti nosio staru krunu dukljanskih kraljeva i želeo je da on bude jedini srpski kralj. Ovaj sukob oko višeg vladarskog zvanja je bio jedan od prvih pokazatelja da među braćom nema sloge i poverenja koji su bili neophodni za jaku državu. Istovremeno to je ukazivalo na želju obojice da imaju više vladarsko zvanje, to jest vrhovnu vlast u Srbiji a to je bio pravi uzroka oružanog sukoba koji je usledio oko 1202.

Brak sa Evdokijom koji je Stefanu Nemanji II Prvovenčanom možda presudno pomogao da nasledi presto okončao se ubrzo posle smrti Stefana Nemanje I, a još dok je u Vizantiji vladao Evdokijin otac car Aleksije III Anđeo. Oko 1201. Stefan Nemanja II je optužio Evdokiju za preljubu i oterao je. Bivša supruga je srpskog vladara opisala kao preljubnika i pijanicu. Izgleda da je Vukan taj razlaz iskoristio da pokaže otvoreno neslaganje sa bratom, prekorio ga zbog grubosti, a Evdokiji da pratnju do Drača. To je možda ukazalo na početak otvorenog razlaza među braćom.[8]

U sukobu sa bratom Vukan je dobio značajnu pomoć od ugarskog kralja Emerika. Ugarska vojska napala je Srbiju 1202. i tako je Vukan zbacio Stefana Nemanju II sa vlasti.[9][10] Izgleda da je vladao Srbijom između 1202. i 1204/05. Ugarski kralj je sebe video kao vrhovnog vladara Vukanove Srbije a od 1202. se i ime Srbije (Seruiaeque Rex) javlja u tituli kraljeva Ugarske.[11] Poraženi Stefan Nemanja II je bio privremeno proteran iz Srbije.[10] a podršku je našao u Bugarskoj. Početkom XIII veka Vizantija je ubrzano slabila, a 1203. godine krstaši iz Četvrtog krstaškog rata prvi puta su osvojili Carigrad, ali formalno za vizantijskog pretendenta. Konačno krstaški napad u aprilu 1204. godine doveo je do pada Carigrada a carstvo se raspadalo.[12] Propast Vizantije, je omogućila Bugarskoj da stekne veći značaj i slobodnije deluje prema Ugarima.

U leto 1203. Bugari su porazili Ugarsku i osvojili oblasti od Niša do Braničeva. To je uticalo da i Vukanu oslabi ugled i vlast u Srbiji, ali sudeći po papskim pismima on je i u jednom delu 1204. bio na vlasti u Srbiju, kao i u ranije u martu 1203.[13]Kao štićenik bugarskog vladara Kalojana (1197-1207), Stefan Nemanja II se 1204. ili 1205. mogao vratiti u Srbiju i izmiriti sa Vukanom.[14] Rat među braćom je prestao, a prema sporazumu Stefan Nemanja II ostao je veliki župan i vrhovni vladar države. Vukan je posle bio udeoni knez „jugozapadne Srbije“.

Pošto su opljačkali Konstantinopolj 1204. godine, Venecijanci i krstaške vođe podelili su između sebe veliki deo teritorije Vizantije, a za cara su proglasili Balduina Flandrijskog. Grci su održali svoju vlast u dve novostvorene države Epirskoj despotovini, na zapadu, i na području Nikejske države, na istoku. Latinski car je pokušao pokoriti i Bugare, ali 1205. godine u boju kod Jedrena Balduin je potpuno poražen od strane Kalojana.[15] Sukobi Bugara i Latina su se nastavili i uskoro, posle smrti Kalojana 1207. Stefanu Nemanji II se ukazala prilika da proširi svoju vlast. U Bugarskoj je došlo do sukoba, a vlast je osvojio Borilo (1207-1218). Stefan Nemanja II je koristio neprilike Bugara i pomogao Borilovom srodniku Strezu da se odmetne u oblasti Proseka. Ugari su takođe koristili priliku i zavladali dolinom Velike Morave, a Stefan Nemanja II je pripojio Srbiji oblasti Niša, Vranja, Binačke Morave, Prizrena i Lipljana. Kasnije oko 1214. Bugari i Latini su zajedno napali Srbiju, ali su bili poraženi kod Niša. [15] Strez koji se tada našao na strani protivnika srpskog velikog župana bio je ubijen, a Stefan Nemanja II Prvovenčani je i to ubistvo opisao kao čudo Svetog Simeona, koji je tako štitio Srbiju od neprijatelja.[10]

Verovatno na početku nereda u Bugarskoj, a pre nego što ih je potpuno iskoristio Stefan Nemanja II se konačno izmirio sa bratom Vukanom i tako učvrstio jedinstvo države. Verovatno u februaru 1208. godine Sava Nemanjić je došao u Srbiju i doneo očevo telo, kako bi bilo sahranjeno u Studenici. U Studeničkom tipiku Sava je zapisao da je osam godina posle smrti Simeona došao „sa časnim moštima u Hvosno. I saznavši vladajući sin njegov Stefan Nemanja, i brat mu knez Vukan, sakupiše svetitelje, i jereje, i igumane sa mnogim crncima i sa boljarima svim, ... sa velikom čašću uzeše mošti gospodina Simeona.”[16]

Oko 1214. godine na Srbiju je sa juga napao epirski vladar Mihajlo I Anđeo. Srbija je privremeno izgubila Skadar, ali je Mihajla ubrzo ubio sluga.[17] Sam Stefan Nemanja II Prvovenčani je u žitiju svoga oca i taj događaj opisao kao čudo koje je izvršio Sv. Simeon.[10] Sa novim vladarem u Epirskoj despotovini Teodorom I Anđelom (od oko 1214. do 1230) Stefan Nemanja II se izmirio, a izmirenje je ojačano rodbinskim vezama. Izgleda da je prvo oko 1216. godine sestra velikog župana bila udata za Manojla, brata Teodora I Anđela, a nekoliko godina kasnije je, i kćerka Teodora I Anđela Ana udata je za srpskog naslednika prestola Stefana Radoslava.[18]

U vreme približavanja zapadu, posle pada Carigrada 1204. godine, ali pre krunisanja kraljevskom krunom 1217. godine Stefan Nemanja II Prvovenčani se oženio drugi put, a žena mu je postala Ana Dandolo, unuka mletačkog dužda Enrika Dandola (koji je bio idejni tvorac napada na Carigrad u Četvrtom krstaškom ratu).[19]

Posle višegodišnjeg iščekivanja kraljevske krune, konačno Stefan Nemanja II je poslao predstavnika koji je ubedio papu Honorija III da pošalje kraljevsku krunu i svog predstavnika koji je došao u Srbiju i obavio svečano krunisanje. Svi pisani izvori opisuju jedno krunisanje Stefana Nemanje II Prvovenčanog, ali u njihovom opisu postoje značajne razlike. Zapadni pisani izvori (Toma Arhiđakon i Andrija Dandolo) opisuju krunisanje koje je izvršio 1217. godine poslanik pape Honorija III.[20][21][22] Drugačije krunisanje opisuju domaći pisci Domentijan i Teodosije. Oni opisuju da je arhiepiskop Sava na saboru u Žiči izvršio krunisanje svoga brata.[23][24] Teško je odbaciti opis koji je ostavio Savin učenik Domentijan. Zato je nastala i druga zamisao (Dragutin Anastasijević i drugi) da je posle osamostaljenja srpske arhiepiskopije izvršeno ponovno krunisanje Stefana Nemanje II Prvovenčanog po pravoslavnom obredu. Prema toj zamisli 1220. ili 1221. je održan opšti državno-crkveni sabor, prvi nakon dobijanja autokefalnosti, u manastiru Žiči, podignutom kao sedište nove arhiepiskopije. Na saboru je Sava papinom krunom (vencem) ponovo krunisao (ovenčao) svog brata Stefana Nemanju II za kralja, onako kako opisuju Domentijan i Teodosije.

Od pape poslata kraljevska kruna podizala je ugled srpskog vladara Stefana Nemanje II Prvovenčanog i predstavljala je međunarodno pravno priznanje Srbije kao nezavisne države. Pre 1217. godine u povelji koju je izdao Hilandaru on se potpisao kao „veliki župan Stefan namesnik gospodin sve Srpske Zemlje”. Posle krunisanja on je u poveljama manastirima (Žiči i Sv. Bogorodice na Mljetu) potpisan kao „Stefan, po Božijoj milosti venčani prvi kralj sve srpske zemlje, Dioklije i Travunije i Dalmacije i Zahumlja” i „Stefan, po milosti Božjoj venčani kralj i samodržac sve Srpske Zemlje i Pomorja”. Kao prvi od Nemanjića koji je dobio kraljevski venac, nazvan je „prvovenčani kralj” i iz tog srednjovekovnog opisa je izvedeno ime pod kojim je danas poznat Prvovenčani.[25]

Samostalnost Srbije nije mogla biti potpuna jer su njeni stanovnici priznavali versku vlast starešina koji su bili u drugim državama. Većina, pravoslavni Srbi su bili pod verskom vlašću Ohridske arhiepiskopije. Zato je uz dogovor sa srpskim kraljem Sava, iguman manastira Studenice, otputovao je u Nikeju. Tu su bili proterani vizantijski car Teodor I Laskaris i vaseljenski patrijarh Manojlo Haritopul i Sava je od njih tražio samostalnost za Srpsku pravoslavnu crkvu. Prilike za takav zahtev su bile povoljne. Između Grka u Nikeji i Epiru postojao je sukob oko toga ko je zakoniti naslednik carstva Romeja. Za cara i patrijarha u Nikeji molba Save bila je prilika da se istakne značaj Nikeje kao središta istočnog hrišćanstva. Car Teodor Laskaris i patrijarh Manojlo odlučili su da Sava bude „rukopoložen” za prvog srpskog arhiepiskopa 1219. godine, a ispunili su i njegovu drugu molbu da se budući srpski arhiepiskopi biraju u Srbiji. Posle povratka u Srbiju 1220. godine arhiepiskop Sava je uređivao crkveni život novostvorene arhiepiskopije i stvarao nove episkopije. Možda nije sve nove episkopije osnovao 1220. godine, a za sedište arhiepiskopa određen je manastir Žiča.[26]

Kako se za Prvovenčanog beleži da je bolovao pred smrt, a njegov sin Stefan Radoslav se u dve odluke gradskog veća Kotora iz 1221. godine i jednoj iz 1227. godine spominje kao kralj nastala je zamisao da je pred kraj vladavine Prvovenčani vlast delio sa najstarijim sinom, ali to izgleda nije bio slučaj.[27] Radoslav je verovatno dobio samo na upravu deo Zahumlja i Zete sa Kotorom i tu je bio kralj, to jest upravnik jedne oblasti, slično kao što je to ranije bio i kralj Vukan.

Stefan Nemanja II Prvovenčani je umro 24. septembra 1227.[28] Neposredno pre smrti zamonašio se i uzeo ime Simon. Prvo je bio sahranjen u manastiru Studenici, a posle toga u svojoj zadužbini manastiru Žiči. Njegove mošti su prenošene petnaestak puta, od toga tri prenosa su bila u vreme Karađorđa: Prvi je bio u vreme Kočine krajine, drugi prenos bio je u proleće 1806. kad je Studenica popaljena i bila privremeno napuštena, kada su mošti smeštene u manastir Vraćevšnicu. Treći prenos bio je pred sam kraj ustanka 1813. kada su mošti sklonjene u manastir Fenek. [29]

Stefana Nemanju II Prvovenčanog na prestolu je nasledio najstariji sin Stefan Radoslav. Stefan Nemanja II Prvovenčani je podigao manastir Žiču, a takođe je napisao „Žitije Svetog Simeona“, to jest biografiju svog oca Stefana Nemanje I i čuda duše Svetog Simeona posle smrti tela.

Imao je četiri sina, među njima buduće kraljeve Radoslava, Vladislava i Uroša I, zatim Predislava, budućeg srpskog arhiepiskopa Savu II i kćerku Komninu[30][31], dok pojedini izvori navode da je imao još jednu ćerku[32], pod imenom Renijera.[33]

Srpska pravoslavna crkva ga proslavlja od vremena vladavine Nemanjića kao prepodobnog svakog 24. septembra tj. 7. oktobra po novom kalendaru. Zato su dan i mesec njegove smrti nesporni, ali je manje izvesno da li je umro baš 1227. godine, ili možda 1228.

„Žitije Svetog Simeona“ Stefana Prvovenčanog[uredi]

Prsten kralja Stefana Prvovenčanog. Sačuvan je uz njegove mošti u Studenici.[34] Prsten je izrađen od zlata i ukrašen je ornamentom od filigranskih pletenica.

Stefan Nemanja II Prvovenčani bio je vaspitan u vizantijskom duhu, ljubitelj književnosti i „razuman i vešt pripovedač“, kako ga naziva Teodosije, učenik Domentijana i biograf Svetog Save.

„Život i podvizi Svetog Simeona“ (1216) su prva srpska celovita biografija. Obuhvata sav život Stefana Nemanje I, od rođenja do smrti, obuhvatajući i čudne događaje posle smrti u kojima su se ispoljile njegove natprirodne moći. Delo je napisano panegiričnim stilom. dominantni postupci su apstrahovanje, idealizacija i spiritualizacija stvarnosti.

Od čoveka iz Savinog spisa, lik Nemanje I doživljava ogromnu promenu - gubi sve ljudske crte i postaje instrument božanske pravde - svetitelj, čudotvorac. i božiji izabranik. Takođe, u odnosu na Savin emocionalno obojeni stil, kod Prvovenčanog ne postoje životne i potresne scene. To ne dozvoljava sam način izlaganja Prvovenčanog koji se odvija prema biblijskom modelu.


Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. Antologija srpske književnosti, Sveti Sava, Sabrana dela. str. 69, 70, 75, 76. Pristupljeno 21. 5. 2016.
  2. Logos (2016). str. 12, 107.
  3. Logos (2016). str. 107, 111, 112.
  4. Logos (2016). str. 112, 113, 116, 117.
  5. Antologija srpske književnosti, Sveti Sava, Sabrana dela. str. 69. Pristupljeno 21. 5. 2016.
  6. Logos (2016). str. 95, 118.
  7. Logos (2016). str. 114.
  8. VIINJ, IV (1971). str. 165-166.
  9. VIINJ, IV (1971). str. 166.
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 Prvovenčani
  11. Fejér (1829). str. 395.
  12. Logos (2016). str. 120, 121.
  13. Istorija srpskog naroda, I, Beograd (1994). str. 269, 270.
  14. Logos (2016). str. 120.
  15. 15,0 15,1 Ćorović
  16. Antologija srpske književnosti, Sveti Sava, Sabrana dela. str. 76, 77. Pristupljeno 21. 5. 2016.
  17. Istorija srpskog naroda, I, Beograd (1994). str. 305.
  18. Istorija srpskog naroda, I, Beograd (1994). str. 305-307.
  19. Istorija srpskog naroda, I, Beograd (1994). str. 299.
  20. Istorija srpskog naroda, I, Beograd (1994). str. 300.
  21. Arhiđakon Toma (2003). str. 93.
  22. Muratori (1728). str. 198, 199 (340, 341).
  23. Stara srpska književnost I (1970). str. 226, 227.
  24. Antologija srpske književnosti, Teodosije, Žitija. str. 71, 72. Pristupljeno 25. 5. 2016.
  25. Logos (2016). str. 122, 123.
  26. Logos (2016). str. 123, 124.
  27. Logos (2016). str. 118, 125.
  28. Logos (2016). str. 125.
  29. Živorad Janković: Smrt Stefana Prvovenčanog („Pravoslavlje“, br. 941, 1. jun 2006)
  30. Veselinović, Andrija; Ljušić, Radoš (2001). Srpske dinastije. Novi Sad: Plantoneum. ISBN 86-83639-01-0. 
  31. Grupa autora, Rodoslovne tablice i grbovi srpskih dinastija i vlastele (prema tablicama Alekse Ivića) (drugo znatno dopunjeno i prošireno izdanje), Beograd 1991. ISBN 86-7685-007-0
  32. Genealogy.eu, sajt koji sadrži porodična stabla kraljevskih i plemićkih porodica
  33. Gresi prelepe Evdokije („Večernje novosti“, feljton „Žene srpskih vladara“, 24. januar 2011), Pristupljeno 8. 4. 2013.
  34. Prsten kralja Stefana Prvovenčanog

Izvori i literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]


Prethodnik:
Stefan Nemanja
Veliki župan Raške
(11961217)

Naslednik:
Raška/Srbija postaje kraljevina
Prethodnik:
Raškom/Srbijom vlada veliki župan
Kralj Srbije
(12171227)
Naslednik:
Stefan Radoslav