Veles (grad)

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
(preusmereno sa Титов Велес)
Idi na: navigaciju, pretragu
Za druga značenja, pogledajte Veles (višeznačna odrednica).
Veles
mkd. Велес
Veles X15.jpg
Stari deo Velesa sa sahat kulom, simbolom grada
Administrativni podaci
Država  Republika Makedonija
Opština Veles
Stanovništvo
Stanovništvo
 — (2002) 43.716
Položaj
Koordinate 41°42′50″ SGŠ; 21°46′13″ IGD / 41.71384621525005° SGŠ; 21.770409250163666° IGD / 41.71384621525005; 21.770409250163666Koordinate: 41°42′50″ SGŠ; 21°46′13″ IGD / 41.71384621525005° SGŠ; 21.770409250163666° IGD / 41.71384621525005; 21.770409250163666
Vremenska zona UTC+1 (CET), leti UTC+2 (CEST)
Nadmorska visina 210 m
Veles na mapi Republike Makedonije
Veles
Veles
Veles na mapi Republike Makedonije
Ostali podaci
Poštanski broj 1400
Pozivni broj 043
Registarska oznaka VE

Veles (mkd. Велес, tur. Köprülü, grč. Βελεσά; za vreme SFRJ (1946—1996) grad se zvao Titov Veles) je jedan od najznačajnijih gradova u Republici Makedoniji, u središnjem delu države, na Vardaru. Veles je sedište i najveće naselje istoimene opštine Veles.

Veles je značajno središte sa Republiku Makedoniju. U Velesu su otvoreni: prva škola makedonskog jezika, prva gimnazija, prvo pozorište, prva biblioteka, prvi muzej i prva muzička škola u Republici Makedoniji.

Poreklo naziva[uredi]

U toku istorije grad je često menjao ime: od starorimskog naziva Vila Zora, preko otomanskog Ćupurli do današnjeg Veles. Današnje ime grad je dobio u 7. veku sa doseljavanjem Slovena na Balkansko poluostrvo, od slovenske reči veles koja znači „u šumi“ (zbog gustih šuma koje su ga okruživale). Ovo je i naziv za jedno staroslovensko božanstvo.

Prirodni uslovi[uredi]

Grad Veles je smešten u središnjem delu Republike Makedonije. Od Skoplja, Veles je udaljen je 55 km južno.

Reljef: Veles je središte istorijske oblasti Povardarje, koja obuhvata područje oko Vardara. Naselje je smešteno u kotlini reke, na nadmorskoj visini od približno 210 m. Zapadno od grada izdiže se planina Jakupica, a južno planina Babuna. Istočno od grada počinje Ovče polje.

Klima u Velesu je izmenjena kontinentalna sa značajnim uticajem Egeja (žarka leta).

Vode: Kroz Veles protiče Vardar. Reka deli grad na dva dela, zapadni i istočni.

Istorija[uredi]

Istorijska slika Velesa — prvi voz u gradu
Središte Velesa — Spomenik Ilindenskom ustanku

Područje današnjeg Velesa naseljeno je već u doba praistorije. Grad na mestu današnjeg Velesa je osnovan oko 168. p. n. e. pod nazivom Vila Zora.

U 7. veku ovo područje naseljavaju Sloveni i daju mu današnji naziv. Od 11. veka postoje pisani dokazi o naselju pod današnjim nazivom. Među sačuvanim srednjovekovnim spomenicima, najpoznatiji je Manastir Svetog Dimitrija (14. vek), a od najvećeg arhitektonskog interesa je Crkva Svetog Pantelejmona (19. vek).

Po beogradskom kalendaru iz 1839. godine gradić Veles je navodno "u Albaniji", a godišnji trgovački vašar održava se tu 20. maja.[1]

Maja 1856. godine stradao je Veles od odmetnika Arnauta. Ovi su zapalili i opljačkali dok je goreo severni deo grada, koji razdvaja reka Vardar. Izgorele su kuće i sva trgovačka čaršija.

Duhovni život[uredi]

Veles je jedan od vrlo starih gradova Stare Srbije, podignut na reci Vardaru, koja ga razdvaja na dva dela - istočni (zvani Prcorek?)i zapadni. Po pristrasnom izveštaču "Carigradskog vesnika" iz 18. decembra 1854. godine, očigledno Bugarinu - Jordanu Konstantinovom, žitelji Velesa - svih 5000 pravoslavaca su Bugari, a ovi što je zanimljivo - govore bugarsko-srpskim jezikom tzv. "slavenskim", i nešto malo cincarskim. Velešani ljudi su po njemu "dosetljivi i obdareni Bugari", koji su pre 15 godina bili dobri trgovci i radili sa Peštom i Bečom. List "Bratstvo" piše 1899. godine, da je u Velesu od 15.000 stanovnika, najviše Srba. Bugarski egzarhisti su koristili "filetizam", da bi se veleško stanovništvo izjasnilo da je bugarsko. Odgovor je najviše zavisio od postavljenog pitanja, seljaci bi bili navedeni na poželjni odgovor.

Grad je imao dve lepe pravoslavne crkve, koje su izmešane sa tada postojećih 6 džamija. Jedna crkva je posvećena Sv. Spasu, i ima vrlo lepo ukrašeno templo, po ugledu na ono u manastiru Visoki Dečani prozvan "Vsedržitelj". U crkvi se služi "slavenosno" tj. bugarsko-srpskim jezikom. Drugi hram je posvećen Sv. Pantelejmonu, to je nova, visoka građevina.

U neposrednoj okolini nalazila su se 1854. godine tri manastira. Prvi, posvećen Sv. Jovanu Krstitelju prozvan "Vetersko", ozidali su građani sa konacima i pomoćnim zgradama, česmom i baštom, niže koje protiče reka Pčinja. Manastirska crkva je međutim mala i vrlo stara, građena navodno za vreme sultana Mehmeda drugog. Bilo je tu mnogo starih rukopisa koje su monasi nebrigom uništili. Drugi manastir, posvećen Presvetoj Bogorodici prozvan "Sogle", nalazi se u gustoj šumi. I njegova bogata biblioteka je gotovo uništena. Treći manastir, posvećen Sv. Arhistratu Arhanđelu Mihailu prozvan "Klepa" (po brdu iznad)je takoše izgubio vredne stare rukopise. Sve ove manastire kaže se u opisu iz 1854. godine, zidali su srbski carevi, knezovi i despoti.[2] Kao kupac srpske knjige Dositeja Obradovića, javlja se u Velesu 1830. godine monah Pahomije.

Kulturna istorija[uredi]

U Velesu je u prvoj polovini 19. veka, živeo i radio Anđelko Palašević veliko-kupac (trgovac). Trgovački poslom je mnogo putovao, i budući radoznao mnogo čitao. Pešta je postala u to vreme važno mesto trgovanja i tu su se duže ili kraće bavili mnogi špekulanti Veleški. Zahvaljujući složnim trgovcima Veles je bio prosperitetno mesto, sve dok se nije krajem pedesetih godina 19. veka, rasplamsala međunacionalna trvenja Grka i Bugara. Bugari su radili pod "firmom slavjani", svojatajući-koristeći Srbe za potiskivanje neslovena Grka (Cincara). Srpske interese nenametljivo je branila njegova razvijena književnost, nastajala na svim stranama. U Pešti je tako srpsku knjigu pazario pretplatom pomenuti hadžija Anđelko Palašević.[3] Knjigu iste godine uzima još jedan Velešanin, privremeni stanovnik Pešte - Hadži Janko Kušović. Nižu se godine, a sa njima i broj čitalaca iz Velesa, koji se bave u Pešti. Tako 1828. godine novu knjigu Brankovićevu u Pešti uzimaju trgovci: Janko Hadži Kušević, Manojlo Panajotović, Nikola Hadži Mihail. Kada se 1829. godine ovaj "Bugarin" sada kao Palašev(po svom priznanju) iz Makedonije, bavio u Pešti, pretplatio se za dve srpske knjige, napomenuvši za sebe da je "veliki ljubitelj knjižestva i slave nacije svoje".[4] Pored Lazarevićeve, Anđelko nabavlja i "Pisma" od srpskog prosvetitelja Dositeja Obradovića. Te godine 1829. uzima iz Budima i treću knjigu, sada o srpskom despotu Jakšiću, potpisujući se sa "Bugarski trgovac i ljubitelj književstva i slave...".[5] Dogodine na red dolaze čitaoci opet Dositejevi, čiji "Duh spisanija" ulazi u domove imućnih Velešana: trgovaca Manasija Hadži Kuševiča, Nikole Hadži Mihaila, Atanasije Puljnića, Anđelka Palaševa, Jeliseja Savića, te Dimka Čike turskog carskog "landkapetana" tamošnjeg,i najposle dve gospođe Julijane Radivojević i Marije Nenadović. Novu srpsku knjigu pribavio je prosvećeni trgovac Anđelko 1832. godine istaknuvši u spisku pretplatnika da je "veliki ljubitelj knjižestva srpskog i osnivač prve biblioteke u varoši Velesu". [6] Bugarin "veliki trgovac i ljubitelj knjižestva" prenumeracijom nabavlja iste godine zanimljivu knjigu "Srbski rodoljubac".[7] Požrtvovani Anđelko i dalje mnogo čita, pa sledeće 1833. godine uzima još jednu knjigu srpsku, ne menjajući uverenje.[8] Uz Anđelka sina Petkova, koji je bio "hadžija", pismeni kupci jedne druge srpske knjige 1835. godine su i drugi poklonici pravoslavnih svetinja - njegov brat Mano Hadži Palašov (ta varijanta prezimena) i Zafir Hadži Boškov, oba veliko-kupci.[9] Po mišljenju posetilaca Velesa, on je u to vreme bio središte velikobugarskog uticaja u Staroj Srbiji.[10] Kada je sledeće 1836. godine u Pešti izašla bugarska knjiga, njeni kupci iz Velesa će posvedočiti svojim imenom - novo "opredeljenje".[11] Pretplatili su se sada: Manasi H. Trajkov Kušović, Mano H.(Hadži) Petko Palašov i Zamfir Kimo H.(Hadži) Boškov - oba kupci veleski. Videli smo kako se dotad nacionalno odrođeno i neopredeljeno stanovništvo starosedelačko, postepeno pod veštim uplivom mešetara, odriče svoje istinske samobitnosti i svojih prirodnih korena. Još, da pomenemo prenumeranta veleškog trgovca Kostu Najdena, koji je 1854. godine nabavio za sina Đorđa, vrednu srpsku knjigu.[12]

Školstvo[uredi]

U varoši Velesu 1857. godine otvorene su pored postojećih dve nove škole: trgovačka i ženska. Trgovina koja se razgranala čak do Budima trebala je školovan podmladak. U trgovačkoj školi učili su se strani jezici nemački, francuski i "jelinski" (koji je bio različit od "grčko-zagorskog") bitni za rad. Nema sumnje da su mnogi mladi Velešani nastavili dalje školovanje na strani. Najizgledniji su im bili Pešta i Beograd, a čini se da je najdalje dospeo Konstantin Šuljević koji je 1853. godine bio učenik drugog razreda gimnazije u Odesi, u Rusiji. Jovan Nešković je 1857. godine potvrđen za profesora glavne škole i upravitelja svih osnovnih škola u perspektivnom Velesu i njegovom okruženju. On je maja 1859. dao oglas u srpskom listu, za upražnjeno mesto starijeg učitelja u školi u obližnjem Prilepu. Plata je iznosila 5000 groša (ili 400 forinti) koja bi se povećala u zavisnosti od uspeha učiteljevog, zatim besplatnog stana i ogreva. Kandidati Srbi su imali da se preko komisionara Teodora Histodulovića u Aleksincu (Srbiji), njemu prijave.[13] Nešković je često odlazio u Srbiju tokom svojih odmora, i sarađivao je u novosadskom listu "Srbski dnevnik".

Arhiepiskop Antim (Grk) podigao je 1858. godine veliko zdanje "Grčko-jelinske škole", za decu petnaestak svojih bogatih sunarodnika tamošnjih Cincara.[14] U toj školi se učilo na tzv. grčko-zagorskom jeziku. Po izveštaju stanja u bugarskom Egzarhatu 1903. godine, u gradu Velesu ima ukupno 19.700 stanovnika. Od toga je Slovena bilo 12.000, Turaka 6600, Cincara 500 i Cigana 600 duša.[15] Po statistici sekretara Bugarske egzarhije, 1905. godine u Velesu su funkcionisale dve bugarske osnovne i dve srednje škole i po jedna srpska, rumunska i grčka osnovna i srednja škola.[16]

1918. godine Veles se pripojio Kraljevini SHS, kasnije Jugoslaviji.

Od 1991. godine grad je u sastavu Republike Makedonije.

Stanovništvo[uredi]

Pogled na savremeni Veles

Po poslednjem popisu stanovništva iz 2002. godine, grad Veles je imao 46.714 stanovnika, sledećeg nacionalnog sastava:

Popis 2002.‍
Makedonci
  
43.221 92,52 %
Turci
  
1.704 3,64 %
Romi
  
799 1,71 %
Vlasi
  
342 0,73 %
Srbi
  
323 0,69 %
Albanci
  
93 0,19 %
Bošnjaci
  
36 0,07 %
ostali
  
196 0,41 %
ukupno: 46,714

Većinska veroispovest stanovništva je pravoslavlje.

Kultura[uredi]

Najveće turističko odredište u bližoj okolini Velesa je antički grad Stobi. Osim toga, značajni su i lokaliteti Breza i Pešti, koji obiluju pešterima (sa arheološkima ostacima iz neolita, ranohrišćanski pešteri).

U opštini Veles nalazi se osam osnovnih i četiri srednje škole, sportsko igralište, sportska sala, bazen, pozorište, muzej, biblioteka, kino-sala, deset crkava, manastiri i džamija.

Reference[uredi]

  1. "Meseceslov", Beograd 1839. godine
  2. "Svetovid", Temišvar, 13. januar 1855.
  3. Avram Branković: "Karakteristika ili opisanije naroda po celoj zemlji živećeg", Budim 1827. godine
  4. Lazar Lazarević: "Vladimir i Kosara - drama u tri čina", Budim 1829. godine
  5. Živan Teodorović: "Priključenija vojvode srpskog Stefana Jakšića", Budim 1829. godine
  6. Danilo Mladenović: "Šumica", Budim 1832. godina
  7. Vasilje Čokerljan: "Srbski rodoljubac", Budim 1832. godine
  8. Isidor Stojanović: "Nravoučitelne basne u stihovi", Budim 1833. godine
  9. Jovan Berić: "Žitije presvete...Bogorodice i prisno djeve Marije", Budim 1835. godine
  10. "Delo", Beograd 7. januar 1894. godine
  11. "Kratko načertanije na sveobštata istorija", prevod sa ruskog na bugarski jezik, Ivan Kajdanov, Pešta 1836. godine
  12. Vikentije Rakić: "Istorija o poslednji razorenija svetoga grada Jerusalima i o uzeću Konstantinopolja", Beograd 1854. godine
  13. "Srbski dnevnik", Novi Sad 4. jun 1859. godine
  14. "Srbski dnevnik", Novi Sad 1858. godine
  15. "Delo", Beograd 1903. godine
  16. Brancoff, D.M. "La Macedoine et sa Population Chretienne". Paris, 1905, r.118-119.

Zbirka slika[uredi]

Vidi još[uredi]

Zbratimljeni gradovi[uredi]

Drugi oblici saradnje:

Izvori[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]