Vrbas

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
(preusmereno sa Титов Врбас)
Idi na: navigaciju, pretragu
Ukoliko ste tražili nešto drugo, pogledajte članak Vrbas (višeznačna odrednica).
Vrbas
Vrbas centar.jpeg
Grb
Administrativni podaci
Država  Srbija
Autonomna pokrajina  Vojvodina
Upravni okrug Južnobački
Opština Vrbas
Stanovništvo
Stanovništvo
 — (2011) Pad 24112
 — gustina 244*/km2
Položaj
Koordinate 45°34′10″ SGŠ; 19°38′16″ IGD / 45.5695° SGŠ; 19.637833° IGD / 45.5695; 19.637833 Koordinate: 45°34′10″ SGŠ; 19°38′16″ IGD / 45.5695° SGŠ; 19.637833° IGD / 45.5695; 19.637833
Vremenska zona UTC+1 (CET), leti UTC+2 (CEST)
Nadmorska visina 78 m
Površina 107,0* km2
Vrbas na mapi Srbije
Vrbas
Vrbas
Vrbas na mapi Srbije
Ostali podaci
Poštanski broj 21460
21463
21464
Pozivni broj 021
Registarska oznaka VS / ВС

Vrbas je gradsko naselje u Srbiji u opštini Vrbas u Južnobačkom okrugu. Prema popisu iz 2011. bilo je 24112 stanovnika.

Nazivi[uredi]

Vrbas je poznat po još nekim nazivima na drugim jezicima: mađ. Verbász, rusinski: Вербас, nem. Werbass.

Geografija[uredi]

Geografski položaj Vrbasa karakteriše mnoštvo prirodno-geografskih i društveno-ekonomskih komponenti i međusobnih uticaja. Zauzima deo prostora koji se nalazi u geometrijskom središtu Bačke. U gradu se ukrštaju železničke pruge: Subotica-Vrbas-Beograd i Sombor-Vrbas. Kroz Vrbas vode važni drumski putevi sledećih pravaca: Sombor-Vrbas-Novi Sad, Vrbas-Bačka Palanka, Vrbas-Subotica. Vrlo značajnu ulogu imaju i vodeni tokovi, koji predstavljaju deo hidrosistema Dunav-Tisa-Dunav. Graniči se sa opštinama: Kula, Mali Iđoš, Srbobran, Temerin, Novi Sad, Bačka Palanka i Odžaci.

Istorija Vrbasa[uredi]

Prvi pomen u pisanim izvorima o Vrbasu je iz 1387. godine. Međutim istorija Vrbasa seže mnogo dalje u prošlost. Zahvaljujući arheološkim ispitivanjima na lokalitetima: Čarnok, Šuvakov salaš i ciglana Polet, mnogo toga o prošlosti Vrbasa nam je jasnije. Na obalama Crne bare konstatovana su neolitska naselja. Na Šuvakovom salašu otkrivena je kuća koja potvrđuje dosadašnja saznanja o tome da su naselja delom ukopana u les, da su zidovi kuća od pletera i da su domaće životinje već tada bile svakodnevnica sela. Iz perioda bronzanog doba konstatovano je naselje sa nekropolom u neposrednoj blizini Čarnoka. Veoma značajno nalazište mlađeg gvozdenog doba na lokalitetu Čarnok-Bačko dobro polje uspešno se štiti i istražuje.

Dolaskom Kelta na ova područja u drugoj polovini 4. veka p. n. e, Čarnok postaje keltski opidum, i prvenstveno predstavlja trgovački centar a kasnije dobija i odbrambenu ulogu. Od 1. veka nove ere ovi prostori su deo tzv. barbarikuma koji se nalazi naspram Rimskog carstva i doživljava direktne uticaje Rimske civilizacije. Istovremeno dolazi do naseljavanja Sarmata, pripadnika iranskih naroda, koji donose i grčko-helenističke kulturne uticaje. Od 4. veka naše ere prostore zapljuskuju talasi naroda koji su nošeni velikom seobom naroda. Najduže se zadržavaju Avari, o čemu svedoči nekropola na lokalitetu ciglana Polet. Početak 9. veka označava kraj avarske dominacije i kontrolu Franaka a zatim Bugara nad ovim prostorima.

Za godinu osnivanja Vrbasa uzima 1213. kao sedište poseda dvojice plemića pod nazivom „Orbaspalotaja“. Prema pisanim izvorima ovde je uglavnom živelo slovensko stanovništvo, Srbi, koji su u više navrata zbog poplava, ratova ili bolesti napuštali naselje. Godine 1720. nastupaju ogromne etičke promene, Srbi se sele u Rusiju i Banat a počinje kolonizacija Nemaca, Rusina i Mađara na ove prostore.

U 17 veku u Vrbas se doseljava čuveni Maksim Ćirić(predak Milutina Ćirića Ćikija) i gradi prvu kaldrmu u Vrbasu. U 19. veku zahvaljujući prokopavanju kanala i izgaradnji pruge Pešta-Subotica-Novi Sad, Vrbas je izrastao u industrijsko-zanatski trgovinski centar. Otvaraju se nove osnovne škole, zanatska škola i gimnazija.

Kao posledicu fašističke okupacije Jugoslavije u Drugom svetskom ratu i činjenice da je 95% jugoslovenskih Nemaca bilo učlanjeno u profašističku organizaciju "Kulturbund" [1] i da je sebe deklarisalo kao državljane Trećeg rajha, [1] nove posleratne jugoslovenske vlasti su većinu nemačkog stanovništva tadašnje Jugoslavije (uključujući i Nemce iz Vrbasa) lišile građanskih prava i konfiskovale im imovinu. Veći deo jugoslovenskih Nemaca (oko 200.000) napustio je teritoriju Jugoslavije zajedno sa okupacionom nemačkom vojskom u povlačenju, dok je manji deo Nemaca koji je ostao na jugoslovenskoj teritoriji logorisan.[2] Nemci iz Vrbasa odvedeni su u sabirne logore u Bačkom Jarku, Gakovu i Kruševlju, gde su neki od njih umrli od gladi, hladnoće i bolesti.[traži se izvor od 10. 2010.] Posle ukidanja logora, i većina preostalih Nemaca se iselila iz zemlje.

Godine 1983.[3] Vrbas dobija ime Titov Vrbas da bi početkom 90-ih godina bio vraćen stari naziv.

Kultura i obrazovanje[uredi]

Bolnica u Vrbasu

Povoljan geografski položaj i migracije omogućili su da se na teritoriji Vrbasa jave rani oblici prosvetnog života. Tako da se:

  • 1735. otvara Srpska crkvena osnovna škola
  • 1790. otvara se narodna osnovna škola
  • 1765. Rusinska osnovna škola

Ubrzo zatim otvaraju se i jevrejska, nemačka, državna mešovita i druge škole. U Vrbasu postoji i gimnazija Žarko Zrenjanin.

Narodna biblioteka „Danilo Kiš“ Osnovana je 1962. sa sedam odeljenja, dva u Vrbasu i po jedno u okolnim opštinama. Poseduje oko 103.000 knjiga, učestvuje u većini kulturnih manifestacija opštine. Dom kulture „Vrbas“ osnovan je 1968, u okviru njega radi i bioskop „Jugoslavija“. Izgoreo je u požaru početkom 90-ih posle čega je počeo sa gradnjom novi.

Demografija[uredi]

U naselju Vrbas živi 20355 punoletnih stanovnika, a prosečna starost stanovništva iznosi 38,1 godina (36,6 kod muškaraca i 39,5 kod žena). U naselju ima 8379 domaćinstava, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 3,08.

Stanovništvo u ovom naselju veoma je nehomogeno, a u poslednjem popisu primećen je značajan pad u broju stanovnika.

Demografija[4]
Godina Stanovnika
1948. 14.837
1953. 15.470
1961. 19.316
1971. 22.496
1981. 25.143
1991. 25.858 25.610
2002. 26.198 25.907
2011. 24.112
Etnički sastav prema popisu iz 2011.[5]
Srbi
  
12.243 50,77 %
Crnogorci
  
5.196 21,55 %
Mađari
  
1.690 7,00 %
Rusini
  
1.354 5,61 %
Ukrajinci
  
634 2,63 %
Hrvati
  
361 1,49 %
Jugosloveni
  
110 0,45 %
Romi
  
106 0,44 %
Nemci
  
92 0,38 %
Makedonci
  
82 0,34 %
Slovaci
  
80 0,33 %
Muslimani
  
39 0,16 %
Rusi
  
36 0,15 %
Slovenci
  
29 0,12 %
Albanci
  
20 0,08 %
Bugari
  
13 0,05 %
Bunjevci
  
11 0,04 %
Bošnjaci
  
4 0,01 %
Rumuni
  
1 0,02 %
ostali
  
174 0,72 %
Regionalna pripadnost
  
289 1,19 %
neizjašnjeni
  
1.420 5,89 %
nepoznato
  
125 0,51 %
ukupno: 24.112

Saobraćaj[uredi]

Wiki letter w.svg Ovaj odeljak treba proširiti.
Železnička stanica u Vrbasu

Galerija[uredi]

Napomene[uredi]

→ * - Podaci za površinu i gustinu naseljenosti dati su zbirno za katastarsku opštinu Vrbas, na kojoj se nalaze dva naselja Vrbas i Kosančić.

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. 1,0 1,1 Jelena Popov, Vojvodina i Srbija, Veternik, 2001, pp. 72.
  2. Z. Janjetović, Logorisanje vojvođanskih Nemaca od novembra 1944. do juna 1945. godine, Tokovi istorije, br. 1-2, Beograd, 1997.
  3. Opća enciklopedija – dopunski svezak, Jugoslavenski leksikografski zavod, Zagreb, 1988, str. 694.
  4. „Knjiga 9”. Stanovništvo, uporedni pregled broja stanovnika 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 2002, podaci po naseljima. webrzs.stat.gov.rs. Beograd: Republički zavod za statistiku. maj 2004. ISBN 86-84433-14-9. 
  5. Etnička struktura nakon popisa 2011.
  6. „Knjiga 2”. Stanovništvo, pol i starost, podaci po naseljima. webrzs.stat.gov.rs. Beograd: Republički zavod za statistiku. februar 2003. ISBN 86-84433-01-7. 

Spoljašnje veze[uredi]