Treći rajh

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Njemački rajh
Deutsches Reich
Treći rajh
Himna
Pjesma Nijemaca
Zastavu visoko
German Reich 1942.png
Njemačka na vrhuncu moći tokom Drugog svjetskog rata (1942)
Geografija
Kontinent Evropa
Regija Srednja Evropa
Glavni grad Berlin (44°48′N 20°28′E)
Društvo
Službeni jezik njemački
Religija protestantizam, katolicizam
Politika
Oblik države Nacistička diktatura
 — Firer Adolf Hitler
  Jozef Gebels (Kancelar)
Zakonodavna vlast Rajhstag
Istorija
Istorijsko doba savremeno doba
 — Osnivanje 1933.
 — Ukidanje 1945.
Geografske i druge karakteristike
Površina  
 — ukupno 696.265 km²
Stanovništvo 90.030.775 (1941)
gustina: 129,3/km²
Valuta rajhmarka (ℛℳ)
Zemlje prethodnice i naslednice
Njemačke
Prethodnice: Naslednice:
Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg Vajmarska republika Flensburška vlada Flag of Germany (1935–1945).svg
Portal:Istorija
Deo serije o
istoriji Nemačke
Germany
Flag of Germany.svg Portal Nemačka

Treći rajh (njem. Drittes Reich — „Treće carstvo“) ili Nacistička Njemačka, uobičajeni su nazivi za Njemačku u razdoblju od 1933. do 1945. godine, kada su Adolf Hitler i njegova Nacionalsocijalistička njemačka radnička partija (skr. Nacistička partija) kontrolisale zemlju kroz diktaturu. Pod Hitlerovom vlašću, Njemačka je transformisana u totalitarnu državu koja je kontrolisana gotovo sve vidove života putem pravnog procesa Glajhšaltung. Zvaničan naziv država je bio Njemački rajh (njem. Deutsches Reich — „Njemačko carstvo“) do 1943. i Velikonjemački rajh (njem. Großdeutsches Reich — „Velikonjemačko carstvo“) od 1943. do 1945. godine. Treći rajh, korišćen kao sinonim za nacističku Njemačku, pri čemu se Sveto rimsko carstvo vidi kao prvi, a Njemačko carstvo 1871—1918. kao drugi rajh. Nacistički režim je okončan pobjedom Saveznika u maju 1945. godine, čime je zavšen Drugi svjetski rat u Evropi.

Hitlera je na položaj kancelara Njemačke postavio predsjednik Vajmarske republike, Paul fon Hindenburg, 30. januara 1933. godine. Nacistička partija je zatim počela da uklanja političku opoziciju i konsoliduje političku moć. Hindenburg je preminuo 2. avgusta 1934. godine i Hitler je postao diktator Njemačke spajanje kabineta i ovlašćenja kancelara i predsjednika. Na referendumu održanom 19. avgusta 1934. godine Hitler je potvrđen kao jedini firer (vođa) Njemačke. Sva ovlašćenja su centralizovana u Hitlerovoj ličnosti i njegova riječ je postala najviši zakon. Vlada nije bila koordinisano, kooperativno tijelo, nego zbir frakcija koje su se borile za vlast i Hitlerovu korist. Usred Velike krize, nacisti su povratili privrednu stabilnost i okončala masovnu nezaposlenost uz pomoć velikih vojnih troškova i mješovite privrede. Preduzeti su obimni javni radovi, uključujući i izgradnju autoputeva. Povratak privredne stabilnosti, podstakla je popularnost režima.

Rasizam, naročito antisemitizam, bio je središnja odlika režima. Nacisti su germanske narode smatrali najčistijim ogrankom Arijevske rase i takođe višom rasom. Diskriminacija i progoni Jevreja i Roma počele su nakon stupanja na vlast. Prvi koncentracioni logor je osnovan u martu 1933. godine. Jevreji i drugi koji su smatrani nepoželjnim bili su zatvarani, dok su pripadnici liberalne, socijalističke i komunističke opozicije ubijani, zatvara ili protjerivani. Opozicija Hitlerovoj vlasti i hrišćanske crkve bile su ugnjetavane, dok su mnoge vođe bile zatvorene. Obrazovaanje je bilo usmjereno na rasnu biologiju, populacionu politiku i sposobnost za vojnu služu. Karijerne i obrazovne mogućnosti za žene bile su smanjene. Rekreacija i turizam su bile organizvane kroz program Snaga kroz radost, a Ljetne olimpijske igre 1936. godine predstavile su Njemačku na međunarodnoj sceni. Ministar propagande Jozef Gebels efektivno je koristio film, masovne skupove i Hitlerovo hipnotičko govorništvo kako bi uticao na javno mnenje. Vlast je kontrolisala umjetnički izraz, promovisala specifičke oblike umjetnosti i zabranjivala ili obeshrabljivala druge vidove.

Nacistički režim je dominirao susjedima kroz vojnu prijetnju u godinama pred izbijanje rata. Treći rajh je postavljao sve agresivnije teritorijalne zahtjeve, preteći ratom ukoliko se oni ne ispune. Zauzeo je Austriju i Čehoslovačku 1938. i 1939. godine. Hitler je sklopio sporazum o nenapadanju sa Josifom Staljinom i izvršio invaziju na Poljsku u septembru 1939. godine, čime je izbio Drugi svjetski rat u Evropi. Njemačka je osvojila veći dio Evrope do 1940. i otvoreno je prijetila Ujedinjenom Kraljevstvu. Rajhskomisarijati su preuzeli kontrolu nad osvojenim područjima i uspostavljena je njemačka uprava u onome što je preostalo od Poljske. Njemačka je eksploatisala sirovine i radnu snagu sa okupiranih područja i od svojih saveznika. Milioni Jevreja i drugih naroda koje je država smatrala nepoželjnim su zatvarani, ubijani u nacističkim koncentracionim logorima i logorima smrti, ili su ubijani tokom Holokausta, vršenjem ratnih zločina i drugih zločina protiv čovječnosti.

Nakon njemačke invazije na Sovjetski Savez 1941. godine, za naciste se stanje pogoršalo, pa su 1943. pretrpjeli velike vojne poraze. Obimna vazdušna bombardovanja Njemačke su eskalirala 1944. godine, a sile Osovine su bile u povlačenju u jugoistočnoj i istočnoj Evropi. Nakon savezničke invazije na Francusku, Njemačku su sa istoka osvojili Sovjeti, a sa zapada ostale Saveznici i kapitulirala je u maju 1945. godine. Hitlerovo odbijanje da prizna poraz dovelo je do masovnog uništavanja njemačke infrastrukture i dodatnih žrtava rata u poslednjim mjesecima rata.

Saveznička vojna pobjeda pokrenula je politiku denacifikacije, a protiv nekih preživelih nacističkih vođa pokrenuto je suđenje za ratne zločine poznato kao Nirnberški proces.

Naziv

Zvaničan naziv države je bio Njemački rajh (njem. Deutsches Reich — „Njemačko carstvo“) od 1933. do 1943. godine i Velikonjemački rajh (njem. Großdeutsches Reich — „Velikonjemačko carstvo“) od 1943. do 1945. godine, dok su uobičajeni nazivi države Treći rajh ili Nacistička Njemačka. Naziv Treći rajh (njem. Drittes Reich — „Treće carstvo“) je usvojen iz nacističke propagande, a prvi put je upotrebljen 1922. kao naslov knjige konzervativnog pisca Artura Melera van den Bruka. Knjiga računa Sveto rimsko carstvo (962—1806) kao prvi Rajh, a Njemačko carstvo (1871—1918) kao drugi.[1]

Pozadina

Njemačka je bila poznat kao Vajmarska republika u razdoblju od 1919. do 1933. godine. Bila je to republika sa polupredsjedničkim sistemom. Tokom svog postojanja, suočava se sa brojnim problemima, koji uključuju hiperinflaciju, sporne odnose sa pobjedničkim Savezncima iz Prvog svjetskog rata i niz neuspjelih pokušaja koalicionih vlada podijeljenih političkih stranaka.[2] Ozbiljni preokreti za njemačku privredu počeli su nakon završetka rata, djelimično zbog plaćanja ratne odštete pod odredbama Versajskog sporazuma iz 1919. Vlada je štampala novac kako bi isplatila odštetu i državni ratni dug, zbog čega je izbila hiperinflacija koja je dovela do naduvanih cijena potrošačkih potreba, privrednog haosa i nemira zbog hrane.[3] Kada vlada nije isplatila odštetu u januaru 1923, francuska vojska je okupirala njemačke industrijske oblasti u Ruru i zbog toga su izbili veliki građanski nemiri.[4]

Nacionalsocijalistička njemačka radnička partija, skraćeno Nacistička partija, osnovana je 1920. godine. Ona je preimenovani nasljednik Njemačke radničke partije, osnovane 1919, jedne krajnje desničarskih političkih stranaka koje su bile aktivne u to vrijeme u Njemačkoj.[5] Program Nacističke partije je uključivao uklanjanje Vajmarske republike, odbacivanje odredaba Versajskog mira, radikalni antisemitizam i antiboljševizam.[6] Oni su obećavali jaku središnju vladu, prošireni lebensraum (životni prostor) za germanske narode, osnivanje nacionalne zajednice zasnovane na rasi i rasno čišćenje aktivnim progonom Jevreja, kojima će biti oduzeto državljanstvo i građanska prava.[7] Nacisti su predlagali nacionalni i kulturni preporod na osnovu Folkiš pokreta.[8] Partija, naročito njeno paravojno krilo Šturmabtajlung (SA; jurišni odred, smeđekošuljaši), koristila je fizičko nasilje kako bi unaprijedila i ojačala svoj politički položaj, narušavajući sastanke suparničkih organizacija i napadajući njihove članove (kao i Jevreje) na ulici.[9] Takve krajnje desničarske oružane skupine bile su uobičajene u Bavarskoj i tolerisala ih je krajnje desničarska državna vlada Gustava fon Kara.[10]

Kada se u SAD dogodio berzanski krah 24. oktobra 1929, njegov uticaj na Njemačku je bio koban.[11] Milioni radnika su otpušteni, a nekoliko velikih banaka je propalo. Hitler i nacisti su se pripremili da iskoriste vanredno stanje da bi stekli podršku za svoju partiju. Oni su obećavali da će ojačati privredu i pružiti zaposlenja.[12] Mnogi glasači su vjerovali da je Nacistička partija sposobna da uspostavi red, uguši građanske nemire i poboljša međunarodni ugled Njemačke. Nakon saveznih izbora novembra 1932., Nacistička partija je bili najjača stranka u Rajhstagu, zazuzevši sa 37,4% glasova ili 230 poslaničkih mjesta.[13]

Istorija

Adolf Hitler je postao njemački šef države 1934. godine, sa titulom Firer i Rajhskaceler

Nacističko osvajanje vlasti

Iako su nacisti imali najveći udio glasova na dvjema parlamentarnim izborima 1932, oni nisu imali većinu. Hitler bio na čelu kratkotrajne koalicione vlade koja je formirana sa Njemačkom nacionalnom narodnom partijom.[14] Pod pritiskom političara, industrijalaca i poslovne zajednice, predsednik Paul fon Hindenburg je imenovao Hitlera za kancelara Njemačke 30. januara 1933. godine. Ovaj događaj je poznat kao mahtergrajfung (sticanje moći).[15]

U noći 27. februara 1933. u zgradi Rajhstaga je podmetnut požar. Marinus van der Lube, holandski komunista, proglašen je krivim za podmetanje požara. Hitler je tvrdio da je požar označavao početak komunističkog ustanka. Dekret o požaru u Rajhstagu, koji je nametnut 28. februara 1933, ograničio je većinu građanskih sloboda, uključujući pravo okupljanja i slobodu štampe. Dekret je takođe dozvolio policiji da vremenski neograničeno pritvara ljude bez optužnice ili sudskog naloga. Zakonodavstvo je pratila jaka propaganda koja je dovela do podrške javnosti ovoj mjeri. SA je preduzeo nasilno suzbijanje komunista širom zemlje i 4.000 članova Komunističke partije Njemačke je uhapšeno.[16]

U martu 1933. Zakon o posebnim ovlašćenjima, koji je predstavljao amandman na Vajmarski ustav, usvojen je u Rajhstagu sa 444 glasova za i 94 protiv.[17] Ovaj amandman je omogućio Hitleru i njegovom kabinetu da usvajaju zakone — čak i one zakone koje krše ustav — bez saglasnosti predsjednika ili Rajhstaga.[18] Pošto je za usvajanje zakona bila potrebna dvotrećinska većina, nacisti su iskoristili odredbe Dekreta o požaru u Rajstagu da spriječe nekoliko poslanika Socijaldemokratske partije da prisustvuju sjednici, a komunisti su već bili zabranjeni.[19][20] Vlada je 10. maja oduzela cjelokupnu imovinu Socijaldemokratske partije, a stranka je zabranjena 22. juna.[21] SA je 21. juna izvršila raciju u kancelarijama NjNNP — prethodnog koalicionog partnera — i stranka je zabranjena 29. juna. Preostale velike političke stranke — Bavarska narodna partija, Partija centra i Njemačka narodna partija — su raspuštene. Njemačka je 14. jula 1933. postala jednopartijska država sa donošenjem zakona kojim se Nacistička partija određuje kao jedina legalna stranka u Njemačkoj. Osnivanje novih politički stranaka je učinjeno nelegalnim, a sve ostale političke stranke koje još nisu bile raspuštene su zabranjene.[22] Zakon o posebnim ovlašćenjima je naknadno služio kao pravna osnova za diktaturu koju je ustanovila Nacistička partija. Na izborima u novembru 1933, 1936. i 1938. bili su pod nacističkom kontrolom, jer su na njima učestvovali samo nacisti i mali broj nezavisnih poslanika.[23]

Nacifikacija Njemačke

Iako tradicionalne njemačke države nisu bile ukinute (izuzev Libeka 1937), njihova ustavna prava i suverenitet su erodirani i na kraju ukinuti. Pruska se već nalazila pod saveznom upravom kada je Hitler došao na vlast, pružajući model za dalji postupak

U mjesecima nakon zauzimanja vlasti u januaru 1933. godine, Hitlerov kabinet je koristio odredbe Dekreta o požaru u Rajhstagu i kasnijeg Zakona o posebnim ovlašćenjima kako bi pokrenuo postupak Glajhsšaltunga (koordinacije), kojim su svi vidovi života stavljeni pod kontrolu partije.[24] Pojedine države koje nisu kontrolisale izabrane nacističke vlade ili koalicije predvođene nacistima bile su prisiljene da pristanu na imenovanje Rajh komisara kako bi se država uskladila sa politikom središnje vlade. Ovi komisari su imali ovlašćenja da postavljaju ili smjenjuju mjesne vlade, državne skupštine, zvaničnike i sudije. Time je Njemačka defakto postala unitarna država, dok je sve državne vlade kontrolisala središnja vlada na čelu sa Nacističkom partijom.[25][26] Državne skupštine i Rajhsrat (savezni godnji dom) ukinuti su u januaru 1934. godine,[27] dok su sva ovlašćenja saveznih država prenešena na središnju vladu.[26]

Svim građanskim organizacijama, uključujući udruženja poljoprivrednika, dobrovoljačke organizacije i sportske klubove, rukovodstvo je zamjenjeno simpatizerima nacista ili članovima stranke; ove građanske organizacije su se spojile sa Nacističkom partijom ili su se suočile sa ukidanjem.[28] Nacistička vlada je Prvi maj 1933. proglasila „Nacionalnim danom rada” i pozvala je mnoge predstavnike sindikata na proslavu u Berlinu. Dan kasnije, jurišne snage SA su uništile kancelarije sindikata širom zemlje; svi sindikati su bili prisiljeni na raspuštanje, a njihove vođe su uhapšene.[29] Zakon o obnovi stručne građanske službe, usvojen u aprilu, uklonio je sa posla sve učitelje, profesore, sudije, magistrate i vladine zvaničnike koji su bili Jevreji ili one čija je posvjećenost partiji bila sumnjiva.[30] To je značilo da su jedine nepolitičke institucije koju nije bila pod kontrolom Nacističke partije bile crkve.[31]

Nacistički režim je ukinuo simbole Vajmaske republike, uključujući crno—crveno—zlatnu trobojku i usvojio prilagođene simbole. Bivša carska crno—bijelo—crvena trobojka je vraćena kao jedna od dvije zvanične zastave Njemačke; druga zastava je bila zastava Nacističke partije sa svastikom, koja je 1935. postala jedina državana zastava. Nacistička himna Zastavu visoko je postala druga državna himna.[32]

Hitler je znao da je oživljavanje privrede je od vitalnog značaja. Godine 1934, koristeći deficitarnu potrošnju, preduzeo je projekte javnih radova, stvarajući 1,7 miliona novih radnih mjesta samo do kraja te godine.[33] Prosječne zarade i po satu i po sedmici su počele da rastu.[34]

Konsolidovanje moći

Nedugo nakon što je Nacistička partija otela vlast, SA je nastavio da vrši pritisak kako bi stekao veću političku i vojnu moć. Kao odgovor na to, Hitler je iskoristio Šucštafel (SS) i Gestapo kako bi pročisto redove SA u Noći dugih noževa, koja je naziv za niz političkih ubistava od 30. juna do 2. jula 1934. godine.[35] Hitlerova meta je bio načelnik štaba SA Ernst Rem i ostale vođe SA koje su — zajedno sa brojnim Hitlerovim političkim protivnicima (kao što su Gregor Štraser i bivši kancelar Kurt fon Šlejher) — pohapšene i streljani.[36]

Hindenburg je preminuo 2. avgusta 1934. godine. Prethodnog dana, kabinet je doneo „Zakon o najvišoj državnoj kancelariji Rajha“, koji je značio da po Hindenburggovoj smrti, dužnost predsjednika će biti ukinuta, a njegove nadležnosti spojene sa nadležnostima kancelara.[37] Hitler je na taj način postao šef države i šef vlade. Zvanično je imenovan za Firera i Rajhskancelara (vođu i kancelara), iako je titula rajhskancelara vremenom zanemarena. Njemačka je sada bila totalitarna država sa Hitlerom na čelu.[38] Kao šef države, Hitler je postao vrhovni zapovjednik oružanih snaga. Novi zakon je promijenio tradicionalnu zakletvu vojnika, tako da su se oni zaklinjali na vjernost Hitleru lično, a ne kancelariji vrhovnog zapovjednik ili države.[39] Spajanje dužnosti predsjednika sa kancelarskom dužnosti je odobreno sa 90% biračkog tijela na plebiscitu 19. avgusta 1934. godine.[40]

Jozef Gebels, rajhsministar nacionalnog prosvjećenja i propagande

Najvećem dijelu njemačkog naroda je laknulo da su sukobi i ulične borbi iz vajmarske ere završeni. Stanovništvo je bilo preplavljeno propagandom koju je vodio ministar nacionalnog prosvjećenja i propagande Jozef Gebels, koji je obećao mir i dostojanstvo za sve u ujedinjenoj zemlji bez marksista i bez ograničenja Versajskog sporazuma.[41] Prvi veći nacistički koncentracioni logor, prvobitno za političke zatvorenike, otvoren je u Dahauu 1933.[42] Na stotine logora različitih veličina i namjena je napravljeno do kraja rata.[43]

Početkom aprila 1933. godine, uvedene su mnoge mjere koje definišu status Jevreja i njihova prava.[44] Inicijative i pravni mandati protiv Jevreja kulminirali su usvajanje Nirnberških zakona 1935. godine, kojim su im oduzeta osnovna prava.[45] Prema usvojenim zakonima, nacisti su Jevrejima mogli oduzeti cjelokupno bogatstvo, bilo im je zabranjeno da se vjenačaju sa nejevrejima i bilo im je zabranjeno da rade većinu poslova na tržištu rada (kao što su poslovi vezani za pravo, medicinu ili obrazovanje). Na kraju im je zabranjen suživot sa njemačkim građanima i društvom, zbog čega su vremenom dehumanizovali Jevreje u očima većine njemačkog naroda. Etnički Nijemci koji su odbili da izopšte Jevreje ili koji su pokazali znakove otpora nacističkoj propagandi stavljeni su pod nadzor Gestapoa ili su im oduzeta prava ili su poslat u koncentracione logore.[46] Nacistička partija je pribavila i legitimisala moć kroz svoje početne revolucionarne djelatinosti, zatim manipulacijom pravnog mehanizma, zatim upotrebnom političke moći i na kraju preuzimanjem državnih i saveznih institucija.[47][48]

Ojačavanje vojske

Nakon usvajanje Zakona o posebnim ovlašćenjima i nacističkog preuzimanja vlasti početkom 1933. godine, Njemačka je bila bez saveznika, a vojska je bila drastično oslabljena odredbama Versajskog sporazuma. Francuska, Poljska, Italija i Sovjetski Savez su imale svoje razloge za protivljenje Hitlerovom uzizanju na vlast. Poljska je Francuskoj predlagala da dvije zemlje stupe u preventivni rat protiv Njemačke u martu 1933. godine. Fašistička Italija se protivila njemačkim pretenzijama na Austriju i Balkan, koje je duče Benito Musolini smatrao dijelom italijanske sfere uticaja.[49]

Početkom februara 1933, Hitler je objavio da se mora preduzeti ponovno naoružanje, iako tajno u početku, jer bi to predstavljalo kršenje Versajskog sporazuma. Hitler je 17. maja 1933. održao govor pred Rajhstagom u kome je istakao želju za svjetskim mirom, dok je u isto vrijeme prihvatio ponudu američkog predsjednika Frenklina D. Ruzvelta za vojno razoružavanje, ali pod uslovom da i sve druge evropske države učine isto.[50] Kako druge evropske države nisu prihvatile tu ponudu, Hitler je u oktobru povukao Njemačku sa Svjetske konferencije o razoružanja i iz Društva naroda, tvrdeći kako su odredbe razoružanja nepravedne ukoliko bi se odnosile samo na Njemačku.[51] Na referendumu održanom u novembru, 95% glasača je podržalo njemačko povlačenje.[52]

Hitler je 1934. godine svojim vojnim vođama rekao kako bi rat na istoku trebao da počne 1942. godine.[53] Sarska oblast, koja je bila stavljena pod nadzor Društva naroda na 15 godina po kraju Prvog svjetskog rata, glasala je u januaru 1935. da ponovo postane dio Njemačke.[54] U marta 1935. Hitler je najavio stvaranje vazduhoplovnih snaga i da će Rajhsver biti povećan na 550.000 ljudi.[55] Ujedinjeno Kraljevstvo se složilo da Njemačkoj bude dozvoljena izgradnja pomorske flote potpisivanjem Anglo-njemačkog pomorskog sporazuma 18. juna 1935.[56]

Kada je italijanska invazija Etiopije dovelo do blagih protesta britanske i francuske vlade, Hitler je 7. marta 1936. iskoristio Francusko-sovjetski sporazum o uzajamnoj pomoći kao izgovor da naredi vojsci da umaršira sa 3.000 vojnika u rajnsku demilitarizovanu zonu, što je bilo u suprotnosti sa Versajskim sporazumom.[57] Kako je ta teritorija bila dio Njemačke, britanska i francuska vlada nisu smatrale da je istrajavanje da se ispoštuje sporazum vrijedno rizika od rata.[58] Na jednopartijskim izborima održanim 29. marta, Nacistička partija je dobila 98,9% podrške.[58] Hitler je 1936. potpisao Antikominternski pakt sa Japanom i sporazum o nenapadanju sa Musolinijem, što će se uskoro nazivati „Osovina Rim—Berlin“.[59]

Hitler je poslao vojni materijal i pomoć nacionalističkim snagama generala Franciska Franka u Španskom građanskom ratu, koji je izbio u julu 1936. Njemačka Legija Kondor u svom sastavu je imala niz aviona i njihovih posada, kao i kontigent tenkova. Avioni Legije su uništili Gerniku 1937. godine.[60] Nacionalističke snage su pobjedile 1939. i postali su neformalni saveznici nacističke Njemačke.[61]

Austrija i Čehoslovačka

(gore) Hitler proglašava Anšlus na Heldenplacu, Beč, 15. marta 1938. godine
(dole) Nijemci u Žatecu, Čehoslovačka, pozdravljaju njemačke vojnike sa nacističkim pozdravom, 1938. godina

U februaru 1938. Hitler je naglasio austrijskom kancelaru Kurtu Šušnigu potrebu da Njemačka da obezbjedi svoje granice. Šušnig je zakazao plebiscit o austrijskoj nezavisnosti za 13. mart, ali je Hitler 11. marta poslao ultimatum Šušnigu sa zahtjevom da preda svu vlast austrijskoj Nacističkoj partiji ili će se suočiti sa invazijom. Njemačke snage su ušle u Austriju sljedećeg dana, pozdravljene sa entuzijazmom od strane stanovništva.[62]

Čehoslovačka je bila dom brojne njemačke manjine, koja je živela uglavnom u Sudetskoj oblasti. Pod pritiskom separatističkih grupa u okviru Partije sudetskih Nijemaca, čehoslovačka vlada je ponudila privredne ustupke u regionu.[63] Hitler je odlučio da ne uključi samo Sudetsku oblast u Rajh, već i cijelu Čehoslovačku.[64] Nacisti su preduzeli propagandnu kampanju u pokušaju da steknu podršku za invaziju.[65] Najviše vojne vođe nisu podržale ratni plan, jer Njemačka nije bila spremna za rat.[66]

Kriza je dovela do ratnih priprema Ujedinjenog Kraljevstva, Čehoslovačke i Francuske (čehoslovačkih saveznika). U pokušaju da se izbjegne rat, britanski premijer Nevil Čemberlen je ugovorio niz sastanaka, čiji je ishod bio Minhenski sporazum, potpisan 29. septembra 1938. Čehoslovačka vlada je bila primorana da prihvati njemačku aneksiju Sudetske oblasti. Čemberlen je dočekan sa oduševljenjem kada je sleteo u Londonu donevši, po njegovim riječima, „mir za naše vrijeme."[67] Sporazum je potrajao šest mjeseci prije nego što je Hitler okupirao ostatak teritorije Češke u martu 1939.[68] Nijemci su podijeli Čehoslovačku na dva dijela, marionetsku Slovačku Republiku i Protektorat Češka i Moravska.[69]

Austrijske i češke devizne rezerve su nacisti ubrzo konfiskovali, kao i zalihe sirovina kao što su metali i gotovi proizvodi robe, kao što su naoružanje i avioni, koji su isporučeni u Njemačku. Industrijski konglomerat Rajhsverk Herman Gering preuzeo kontrolu nad proizvodnim pogonima čelika i uglja u obje zemlje.[70]

Poljska

Nacistički propagandni plakat koji Dancig proglašava njemačkim

U januaru 1939. godine Njemačka je sa Poljskom potpisala sporazum o nenapadanju, a koji je ometao francusku mrežu antinjemačkih saveza u istočnoj Evropi.[71] U martu iste godine Hitler je zatražio povratak Slobodnog grada Dancinga i Poljskog koridora, pojas kopna kojim je Istočna Pruska bila odvojena od ostatka Njemačke. Britanci su najavili da će pružiti pomoć Poljskoj, ako bude napadnuta. Hitler je, vjerujući da Britanci ne bi zapravo preduzeli akciju, naredio da bi plan invazije trebalo da bude spreman do septembra 1939.[72] Dana 23. maja je opisao svojim generalima svoj opšti plan koji je sadržavao ne samo oduzimanje Poljskog koridora, već znatno širenje njemačke teritorije na istok na račun Poljske. Očekivao je da će ovog puta njegov plan biti ispunjen silom.[73]

Nijemci su ponovo potvrdili svoj savez sa Italijom i potpisali sporazume o nenapadanju sa Danskom, Estonijom i Letonijom. Trgovinske veze su ozvaničene sa Rumunijom, Norveškom i Švedskom.[74] Hitlerov ministar spoljnih poslova Joahim fon Ribentrop, organizovao je pregovore sa Sovjetskim Savezom o sporazum o nenapadanju čiji je ishod sporazum Ribentrop—Molotov potpisan u avgustu 1939.[75] Sporazum je sadržao tajni protokol o podeli Poljske i baltičkih država u njemačke i sovjetske sfere uticaja.[76][77]

Drugi svjetski rat

(gore) Animirana mapa koja prikazuje niz događaja u Evropi tokom Drugog svjetskog rata
(dolje) Njemačke i njene saveznice na vrhuncu uspjeha sila Osovine, 1942. godine

Spoljna politika

Njemačka ratna spoljna politika uključivala je stvaranje savezničkih vlada pod neposrednom ili posrednom kontrolom iz Berlina. Glavni cilj je dobijanje vojnih snaga od važnijih saveznika, poput Italije i Mađarske, kao i miliona radnika i obilnih zaliha hrane od podređenih saveznika kao što su Višijevska Francuska.[78] Do jeseni 1942, na Istočnom frontu bilo je 24 divizije iz Rumunije, 10 iz Italije i 10 iz Mađarske.[79] Kada neka država više nije bila pouzdana, Njemačka bi preuzela punu kontrolu, kao što je učinila sa Francuskom 1942, Italijom 1943. i Mađarskom 1944. Iako je Japan zvanično bio moćan saveznik, odnos je bio dalek i bilo je malo koordinacije ili saradnje. Npr, Njemačka je odbila da dijeli svoju formulu za dobijanje sintetičke nafte iz uglja skoro sve do kraja rata.[80]

Početak rata

Njemačka je napala Poljsku i zauzela Slobodni grad Dancig 1. septembra 1939, čime je počeo Drugi svjetski rat u Evropi.[81] Poštujući svoje ugovorne obaveze, Ujedinjeno Kraljevstvo i Francuska su dva dana kasnije objavile rat Njemačkoj.[82] Poljska je pala brzo, jer su Sovjeti napali sa istoka 17. septembra.[83] Rajnhard Hajdrih, tadašnji šef Ziherhajtspolicaja i Ziherhajtsdinsta, naredio je 21. septembra da Jevreji treba da se skupe i skoncentrišu u gradovima sa dobrim železničkim vezama. U početku je namera bila da se deportacije Jevreja usmjere dalje na istok ili eventualno na Madagaskar.[84] Korišćenjem od ranije pripemljenih spiskova, oko 65.000 pripadnika poljske inteligencije, plemića, sveštenika i učitelja je ubijeno krajem 1939. u pokušaju da se uništi identitet Poljske kao nacije.[85][86]. Sovjeti su nastavili da napadaju, napredujući u Finskoj u Zimskom ratu, a njemačke snage su uključene u akciju na moru. Nije bilo skoro nikakvih drugih aktivnosti do maja 1940, tako da je taj period postao poznat kao "lažni rat".[87]

Od početka rata, britanska blokada pošiljki u Njemačku je imala uticaj na privredu Rajha. Nijemci su bili posebno zavisini od stranih zaliha nafte, uglja i žitarica.[88] Da bi zaštitio švedske isporuke rude gvožđa u Njemačku, Hitler je naredio napad na Dansku i Norvešku, koja je izveden 9. aprila 1940. Danska je pala za manje od jednog dana, dok je veći dio Norveške pao do kraja mjeseca.[89][90] Početkom juna, Njemačka je okupirala cijelu Norvešku.[91]

Osvajanje Evrope

Nasuprot stavu mnogih od njegovih visokih vojnih oficira, Hitler je naredio napad na Francusku i Nizozemsku, koji je počeo u maju 1940.[92][93] Nijemci su brzo osvojili Luksemburg, Holandiju i Belgiju, a Francuska se predala se 22. juna.[94] Pobjeda u Francuskoj dovela je do porasti Hitlerove popularnosti, kao i rasta ratne groznice u Njemačkoj.[95]

Uprkos odredbama Haške konvencije, industrijska preduzeća u Holandiji, Francuskoj i Belgiji su stavljene u službu proizvodnje ratnog materijala za Njemačku. Zvaničnici okupiranih zemalja su vidjeli ovu opciju kao bolju nego da njihovi građani budu deportovani u Njemačku na prinudni rad.[96]

Njemačkiu vojnici maršiju kod Trijumfalne kampanje u Parizu, 14. jun 1940. godine

Nacisti su zaplijenili od francuske hiljada lokomotiva i voznog parka, zalihe oružja i sirovina, kao što su bakar, kalaj, nafta i nikl.[97] Takođe su nametnuti finansijski zahtjevi vladama okupiranih zemalja; isplate za troškove okupacije su stizali iz Francuske, Belgije i Norveške.[98] Trgovinska barijera dovela je do gomilanja zaliha, crnog tržišta i neizvesnosti oko budućnosti[99] Zalihe hrane su bile nesigurne; proizvodnja hrane je opala u većini oblasti u Evropi, ali ne kao vreme Prvog svetskog rata.[100] Mnoge okupirane zemlje je zadesila glad tokom rata.[100]

Hitler je ponudio mir novom britanskom premijeru Vinstonu Čerčilu, što je on odbio u julu 1940. godine. Veliki admiral Erih Reder je u junu upozorio Hitlera da je superiornost u vazduhu preduslov za uspješnu invaziju na Britaniju, pa je naredio niz vazdušnih napada na vazdušne baze i radarske stranice Kraljevskog vazduhoplovstva, kao i na britanske gradove, uključujući London, Plimut i Koventri. Međutim, njemački Luftvafe nije uspio da pobjedi Kraljevsko vazduhoplovstvo u ono što je postalo poznato kao bitka za Britaniju. Do kraja oktobra, Hitler je shvatio potrebna vazdušna nadmoć neophodna za njegovu planiranu za invaziju na Britaniju nije mogla da se ostvari.[101][102] Nekoliko istoričara, uključujući Endrua Gordona, smatraju da je glavni razlog za propast planova invazije bio nadmoć Kraljevske mornarice, a ne Kraljevskog vazduhoplovstva.[103]

Njemački napori na obezbjeđivanju nafte uključivali su pregovore o snadbjevanju od novog saveznika, Rumunije, koja se pridružila silama Osovine potpisivanje Trojnog pakta u novembru 1940. godine.[104][105] U februaru 1941, Njemački afrički korpus stigao je u Libiju da pomogne Italijanima u Sjevernoafričkoj kampanji.[106] Dana 6. aprila, Njemačka je pokrenula invaziju na Jugoslaviju i Grčku.[107][108] Cijela Jugoslavija i dijelovi Grčke su naknadno podijeljeni između Njemačke, Mađarske, Italije i Bugarske. Hrvatski fašistički vođa Ante Pavelić, uz podršku Italije i Njemačke, osnovao je Nezavisnu Državu Hrvatsku.[109][110]

Invazija na Sovjetski Savez

Dana 22. juna 1941, u suprotnosti sa sporazumom Molotov—Ribentrop, 5,5 miliona osovinskih vojnika je napalo Sovjetski Savez. Pored Hitlerove namjere sticanja Lebensrauma, ova velika ofanziva — pod kodnim imenom operacija Barbarosa — imala je cilj da uništi Sovjetski Savez i iskoristi njegove prirodne resurse za kasniju agresiju na zapadne sile.[111] Među njemačkim narodom reakcije su bile iznenađenje i strepnja. Mnogi su se zabrinuli koliko dugo će se rat potrajati ili su sumnjali da Njemačka ne može dobiti rat na dva fronta.[112]

Smrt i unuštenje tokom Staljingradske bitke, oktobar 1942. godine

Invazijom je osvojen ogroman prostor, uključujući i baltičke zemlje, Bjelorusiju i zapadnu Ukrajinu. Nakon uspješne bitke kod Smolenska, Hitler je naredio armijskoj grupi Centar da zaustavi svoje napredovanje ka Moskvi i privremeno preusmjeri svoje oklopne grupe za pomoć u opkoljavanju Lenjingrada i Kijeva.[113] Ova pauza je dala Crvenoj armiji mogućnost da mobiliše nove rezerve. Napad na Moskvu, koji je nastavljen u oktobru 1941, završio se katastrofalno u decembru.[114] Dana 7. decembra 1941, Japan je napao Perl Harbor na Havajima. Četiri dana kasnije, Njemačka je objavila rat SAD.[115]

Hrane je nedostajalo u osvojenim oblastima Sovjetskog Saveza i Poljske, s obzirom da je vojska u povlačenju spaljivala usjeve, a veći dio preostalog je odnesen u Njemačku.[116] U samoj Njemačkoj, obroci su morali da se smanje 1942. U svojoj ulozi opunomoćenog u Četvorogodišnjem planu, Herman Gering je zahtjevao povećanje isporuke žita iz Francuske i ribe iz Norveške. Žetva 1942. je bila dobra i zalihe hrane su ostale odgovarajuće u zapadnoj Evropi.[117]

Njemačka, kao i Evropa u cjelini, u potpunosti je zavisila od uvoza nafte.[118] U pokušaju da riješi problem nestašice, Njemačka je u junu 1942. pokrenula operaciju Plavo, invaziju na kavkaska naftna polja.[119] Crvena armija je pokrenula protivofanzivu 19. novembra i okružila osovinske snage u Staljingradu 23. novembra.[120] Gering je ubijedio Hitlera da se 6. armija može snadbjevati putem vazduha, što se pokazalo neizvodivim.[121] Hitlerovo odbijanje da naredi povlačenje dovelo je do smrti 200.000 njemačkih i rumunskih vojnika; od 91.000 ljudi koji su se predali u gradu 31. januara 1943, samo se 6.000 vratilo živo u Njemačku poslije rata.[122]

Prekretnica i poraz

Gubici su nastavili da rastu nakon Staljingrada, što je dovelo do oštrog smanjenja popularnosti partije i pada morala među vojskom i civilnim stanovništvom.[123] Sovjetske snage su nastavile da potiskuju Nijemce na zapad posle neuspjele njemačke ofanzive kod Kurska. Do kraja 1943, Nijemci su izgubili većinu svojih teritorijalnih dobitaka na istoku.[124]. U Egiptu, Afrički korpus feldmaršala Ervina Romela su porazile britanske snage pod feldmaršalom Bernardom Montgomerijem u oktobru 1942.[125] Savezničke snage su se iskrcale na Siciliji u julu 1943, a u Italiji u septembru.[126] U međuvremenu, američki i britanski bombarderi su, sa bazama u Britaniji, otpočeli operacije protiv Njemačke. U nastojanju da uništi njemački moral, mnogim misijama je namerno naređivano da bombarduju civilne ciljeve.[127] Uskoro njemački proizvodnja aviona nije mogla da drži korak sa gubicima, a bez vazduhoplovne odbrane, saveznička bombardovanja su postala još razornija. Gađanjem rafinerija nafte i fabrika, bombardovanja su do kraja 1944. osakatila njemačke ratne napore.[128]

Dana 6. juna 1944 , američke, britanske i kanadski snage su uspostavile Zapadni front iskrcavanjem u Normandiji.[129] Dana 20. jula 1944, Hitler je jedva preživio bombaški napad.[130] Zbog toga je naredio surovu odmazdu, što je dovelo do hapšenja 7.000 i pogubljenju preko 4.900 ljudi.[131] Neuspješna Ardenska ofanziva (16. decembar 1944—25. januar 1945) bila je poslednja velika njemački ofanziva u ratu i sovjetske snage su ušle u Njemačku 27. januara.[132] Hitlerovo odbijanje da prizna poraz i njegovo stalno insistiranje da se rat mora voditi do poslednjeg čovjeka dovelo do nepotrebne smrti i razaranja u završnim mjesecima rata.[133] Preko svog ministra pravde, Ota Tiraka, naredio je da svako ko nije spreman da se bori mora po kratkom postupku na vojni sud i na hiljade ljudi je ubijeno.[134] U mnogim oblastima, ljudi su tražili načine da se predaju nadolazećim Saveznicima, uprkos opomenama mjesnih vođa da nastave borbu. Stepen samoubistava u Nemačkoj se povećavo, kako se rat približavao kraju, posebno u krajevima u koje je stizala Crvena armija. Hitler je takođe naredio namjerno uništavanje saobraćajnica, mostova, industrije i druge infrastruktura — dekter spaljena zemlja — ali ministar za naoružanje Albert Šper je uspeo u tome da se ovo naređenje ne sprovede u potpunosti.[133]

Film Američkog vazduhoplovstva o razaranja u centru Berlina u julu 1945.

Tokom bitke za Berlin (16. april 1945 — 2. maj 1945), Hitler i njegovo osoblje su živjeli u podzemnom Firerbunkeru, dok se Crvena armija približavala.[135] Dana 30. aprila, kada su sovjetske snage bile daleko dva bloka od Rajhskancelarije, Hitler i Eva Braun su izvršili samoubistvo.[136] Dana 2. maja general Helmut Vajdling je bezuslovno predao Berlin sovjetskom generalu Vasiliju Čujkovu. Hitlera je nasledio veliki admiral Karl Denic kao predsjednika Rajha i Gebelsa kao kancelar Rajha.[137] Gebels i njegova supruga Magda su počinili samoubistvo sutradan, poslije ubistva svoje šestoro djece.[138] Od 4. do 8. maja 1945. većina preostalih njemačkih oružanih snaga se predala bezuslovno. Akt o kapitulaciji Njemačke potpisan je 7. maja, čime je obilježen kraj Drugog svetskog rata u Evropi.[139]

Narodna podrška Hitleru je skoro u potpunosti nestala kako se rat približavao kraju.[140] Stopa samoubistava u Njemačkoj je rasla, naročito u područjima u kojima je napredovala Crvena armija. Među vojnicima i partijskim osobljem, samoubistvo se često smatralo časnom i junačkom alternativom predaji. Propaganda o necivilizovanom ponašanju napredujućih sovjetskih snaga izazvala je paniku među civilima na Istočnom frontu, naročito među ženama, koje su se plašile silovanja[141]. Više od hiljadu ljudi (od ukupno oko 16.000 stanovnika) počinilo je samoubistvo u Denimu oko 1. maja 1945. godine kada se 65. armija 2. bjelokurskog fronta prvo probila u destilariju, a zatim kroz grad, vršeći masovna silovanja, proizvoljno streljajući civile i paleći zgrade. Veliki broj samoubistava dogodio se i u drugim mjestima, uključujući Nojbrandenburg (600 mrtvih), Stolp u Pomeraniji (1.000 mrtvih)[142] i Berlin, gdje je najmanje 7.057 ljudi počinilo samoubistvo 1945. godine.[143]

Njemačke žrtve

Njemačke izbjeglice u Bedburgu, kod Klevea, 19. februara 1945. godine

Procene o njemačkim ratnim žrtvama idu od 5,5 do 6,9 miliona osoba.[144] Studija njemačkog istoričara Ridigera Overmansa je dala brojku od 5,3 miliona ubijenih i nestalnih pripadnika njemačke vojske, računajući tu i oko 900.000 regrutovanih van njemačkih granica iz 1937, u Austriji i srednjoj i istočnoj Evropi.[145] Civilne žrtve zbog savezničkih strategijskih bombardovanja unutar granica iz 1942. iznosile su oko 353.000. Druge brojke o civilnim žrtvama iznose oko 300.000 Nijemaca (računajući i Jevreje) koji su bili žrtve nacističkih političkih, rasnih i vjerskih progona[146] i 200.000 koji su bili ubijeni u nacističkom programu eutanazije.[147] Politički sudovi zvani Zondergeriht osudili su na smrt oko 12.000 članova njemačkog pokreta otpora, dok su civilni sudovi su osudili još 40.000 Nijemaca.[148] Takođe su se desila masovna silovanja Nijemica.[149]

Na kraju rata, u Evropi je bilo više od 40 miliona izbjeglica,[150] njena privreda je propala, a 70% njene industrijske infrastrukture je bilo uništeno.[151] Između 12 i 15 miliona Nijemaca je izbjeglo ili proterano iz istočne i srednje Evrope u Njemačku.[152] Vlada Zapadne Njemačke je procjenila da je broj žrtava iznosi 2,2 miliona mrtvih civila zbog bjekstva i progona Nijemaca i prisilnog rada Nijemaca u Sovjetskom Savezu.[153] Ova brojka je bila neosporena do 1990-ih, kada su neki istoričari spustili broj na 500.000—600.000 potvrđenih smrtnih slučajeva.[154][155][156] Njemačka vlada je 2006. ponovila svoj stav o 2—2,5 miliona smrtnih slučajeva.

Geografija

Teritorijalne promjene

Kao rezultat poraza u Prvom svjetskom ratu i posljednjica Versajskog sporazuma, Njemačka je izgubila Alzas-Lorenu, Sjeverni Šlezvig i Memel. Sarska oblast je privremeno postala protektorat Francuske pod uslovom da njeni stanovnici kasnije na referendumu odluče kojoj će se zemlji kasnije pridružiti, a Poljska je postala zasebna država i dat joj je izlaz na more kroz Poljski koridor, koji je razdvajao Prusku od ostatka Njemačke, dok je Dancig postao slobodan grad.[157]

Njemačka je povratila kontrolu nad Sarskom oblašću kroz referendum održan 1935. godine, a Austriju je anektirala u Anšlusu 1938. godine.[158] Minhenskim sporazumom iz 1938. Njemačka je stekla kontrolu nad Sudetima, a ostatak Čehoslovačke je zauzet šest mjeseci kasnije.[67] Pod pretnjom invazije sa mora, Litvanija je predala Memel u martu 1939. godine.[159]

Od 1939. do 1941. godine, njemačke snage su izvršile invaziju na Poljsku, Francusku, Luksemburg, Holandiju, Belgiju, Jugoslaviju, Grčku i Sovjetski Savez.[94] Musolini je prepustio Trst, Južni Tirol i Istru Njemačkoj 1943. godine.[160] Na tom području su stvorena dva marionetska okruga: Operativna zona Jadransko primorje i Operativna zona Alpenvorland.[161]

Okupirane teritorije

Pod izgovor antipartizanskih operacija, Nijemci su ubijali civile u 5.295 mjesta na prostoru okupirane Sovjetske Bjelorusije[162]

Neke od okupiranih teritorija su pripojene Njemačkoj u sklopu Hitlerovog dugotrajnog cilja stvaranja Velikogermanskog Rajha. Nekoliko oblasti, kao što je Alzaz-Lorena, stavljene su pod nadležnost susjednog gaua (okrug). Iza pripojenih teritorija bili su Rajhskomisarijati, kvazikolonijalni režimi uspostavljeni u nekim okupiranim zemljama. Područja stavljena pod njemačku upravu, kao što su Protektorat Češka i Moravska, Rajhskomisarijat Ostland (obuhvatao baltičke zemlje i Bjelorusiju) i Rajhskomisarijat Ukrajina. Osvojena područja Belgije i Francuske stavljena su pod kontrolud Vojne uprave Sjeverne Francuske i Belgije.[163] Belgijski Ejpen-Malmedi, koji je bio u sastavu Njemačke do 1919, jeste anektiran. Dio Poljske je pripojen Rajhu, a Generalno gubernatorstvo je uspostavljeno u središnjoj Poljskoj.[164] Vlade Danske, Norveške (Rajhskomisarijet Norveška) i Holandije (Rajhskomisarijat Holandija) stavljene su pod civilnu upravu koju su uglavnom činili domaći stanovnici.[163] Hitler je namjeravao da ova područja na kraju uključi u sastav Rajha.[165]

Poslijeratne promjene

Sa izdavanje Berlinske deklracije 1945. i kasnijim osnivanjem Savazničko kontrolnog savjeta, četiri savezničke sile su privremeno preuzele vlast u Njemačkoj.[166] Na Potsdamskoj konferenciji u avgustu 1945. godine, Saveznici su dogovorili savezničku okupaciju i denacifikaciju zemlje. Njemačke je podijeljena u četiri zone, svaka zona je bila pod kontrolom jedne savezničke sile, koja je izvodila reparacije iz svoje zone. S obzirom da je većina industrijskih oblasti bila u zapadnim zonama, Sovjetskom Savezu su prenijete dodatne reparacije.[167] Saveznički kontrolni savjet je ukinuo Prusku 20. maja 1947. godine. Pomoć za Njemačku je počela da stiže iz SAD prema Maršalovom planu 1948. godine.[168] Okupacija je potrajala do 1949. godine, kada su osnovane zemlje Zapadna Njemačka i Istočna Njemačka. Njemačka je 1970. godine dovršila svoju granicu za Poljskom potpisivanjem Varšavskog sporazuma.[169] Njemačka je ostala podijeljena do 1990. godine, kada su Saveznici odustali od svih zahtjeva prema njemačkoj teritoriji Sporazumom o konačnom poravnjanju u odnosu na Njemačku, kojim je i Njemačka odustala od potraživanja teritorija koje je izgubila tokom Prvog svjetskog rata.[170]

Politički sistem

Ideologija

Nacionalsocijalistička njemačka radnička partija je bila krajnje desničarska politička stranka koja je sticala podršku u vrijeme društvenih i finansijskih potresa koji su se desili sa početka Velike krize 1929. godine.[171] Dok je bio u zatvoru posle neuspjelog Pivničkog puča 1923, Hitler je napisao Majn kampf, gde je iznio svoj plan transformacije njemačkog društva na osnovu rase.[172] Nacistička ideologija je objedinjavala elemente antisemitizma, rasne čistoće i eugenike, i kombinovala ih sa pangermanizamom i teritorijalnim širenjem sa ciljem dobijanja većeg Lebensrauma za germanske narode.[173] Režim je pokušao da dobije ovu novu teritoriju napadajući Poljsku i Sovjetski Savez, sa namjerom da deportuje ili ubije Jevreje i Slovene koji tamo žive, a koji su smatrali inferiornim u odnosu na arijevsku rasu i dijelom judeoboljševičke zavere.[174][175] Nacistički režim je vjerovao da sam Njemačka može pobijediti boljševičke snage i sačuvati čovječanstvo od svjetske dominacije međunarodnog jevrejstva.[176] Drugi koje su nacisti smatrali nedostojnim života bili su ljudi sa mentalnim ili fizičkim oboljenjima, Romi, homoseksualci, Jehovini svjedoci i društveni otpadnici.[177][178]

Pod uticajem Folkiš pokreta, režim je bio protiv kulturnog modernizma i podržavao je razvoj velike vojske na štetu intelektualizma.[8][179] Kreativnost i umjetnost su ugušene, osim u slučaju kada bi mogao da posluži kao sredstvo propagande.[180] Stranka je koristila simbole, kao što je Krvava zastava, i rituale, kao što su mitinzi Nacističke partije, da neguje jedinstvo i učvrsti popularnost režima.[181]

Vlast

Hitler, Gering, Gebels i Rudolf Hes tokom vojne parade 1933. godine

Hitler je Njemačkom vladao autokratski ispicanjem Principa vođe (Firerprincip), koji je tražio potpuno poslušnost svih podređenih. On je vidio strukturu vlasti kao piramidu, sa sobom — kao nepogrešivi vođa — na vrhu. Partijski položaj nije određivan na izborima, a pozicije su popunjavane imenovanjem od onih koji su bili na višem položaju.[182] Partija je koristila propagandu kako bi razvila kult ličnosti oko Hitlera.[183] Istoričari, kao što je Keršav, naglašavaju psihološki uticaj Hitlerovih govorničkih sposobnosti.[184] Rodžer Gil kaže: „Njegovi pokretni govori zauzimali su um i srca ogromnog broja njemačkog naroda: on je praktično hipnotisao svoju publiku”.[185]

Dok su najviši zvaničnici izvještavali Hitlera i slijedili njegovu politiku, imali su značajnu autonomiju.[186] On je očekivao od zvaničnika da „rade prema fireru” — da preuzmu inicijativu u promociji politika i djelovanja u skladu sa ciljevima partije i Hitlerovim željama, bez njegovog učešća u svakodnevnom odlučivanju.[187] Vlada nije bila koordinisano, kooperativno tijelo, već neorganizovani zbir frakcija koje predodi partijska elita, koja se borila da udvostruči moć i stekle firerovu naklonost.[188] Hitlerov stil rukovođenja bio je da da kontradiktorna naređenja svim podređenima i da ih stavlja na mjesta gdje su se njihove dužnosti i odgovornosti preklapale.[189] Na taj način je podsticao nepovjerenje, konkurenciju i sukobe između svojih podređenih, kako bi konsolidovao i maksimizirao vlastitu moć.[190]

Uzastopnim Rajhsštatfalter dekretima od 1933. do 1935. godine ukinute su konstitutivne države (lander) Njemačke i zamjenjene su novom administrativnom podjelom, gau, kojom su upravljale nacističke vođe (gaulajteri). [191]Promjene nikada nisu u potpunosti sprovedene, jer su se landeri i dalje koristili kao administrativne podjele za neka vladina odjeljenja, kao što je obrazovanje. Ovo je dovelo do birokratskog zamagljivanja preklapajući nadležnosti i odgovornosti tipične za administrativni stil nacističkog režima.[192]

Jevrejski civilni službenici su izgubili svoje poslove 1933. godine, osim onih koji su bili u vojnoj službi u Prvom svjetskom ratu. Članovi Nacističke partije ili njeni simpatizeri su postavljeni na njihova mjesta.[193] Kao dio postupka Glajhšaltunga, Zakon o mjesnoj vlasti Rajha iz 1935. ukinuo je lokalne izbore i od tada je gradonačelnike postavljalo ministrarstvo unutrašnjih poslova.[194]

Pravni sistem

Grafikon koji prikazuje pseudonaučnu rasnu podjelu koja je korištena kao rasna politike Trećeg rajha

Civilni službenici i pripadnici vojske su od avgusta 1934. godine bili dužni zakleti se na bezuslovnu poslušnost Adolfu Hitleru. Ovaj zakon je bio osnova Firerprincipa, koncepta po kome je Hitlerova riječ iznad svakog postojećeg zakona.[195] Svako djelo koje je Hitler sankcionisao — čak i ubistvo — postalo je zakonito.[196] Svako zakonodavstvo koje je predlagao kabinet ministara morala je odobriti kancelarija zamjenika firera Rudolfa Hesa, koja je mogla staviti veto na imenovanja najviših civilnih službenika.[197]

Većina pravosudnih sistema i zakonskih propisa Vajmarske republike koji su se bavili nepolitičkim zločini opstali su i tokom i poslije nacističke ere.[198] Sudovi su presuđivali i izvršavali daleko više smrtnih presuda nego prije nacističkog preuzemanja vlasti.[198] Ljudi koji su bili osuđeni za tri ili više prekršaja — čak i sitnih — mogli su se smatrati običnim prestupnicima i kazne su im moglne biti na neodređeno vrijeme.[199] Ljudi kao što su prostitutke i džeparoši su ocjenjeni kao inheretno kriminalni i prijetnja rasnoj zajednici. Hiljade ljudi je uhapše i osuđeno na neodređeno vrijeme bez suđenja.[200]

Sastanak četvori pravnika koji su nametali nacističku ideologiju kroz pravni sistem Njemačke (s lijeva na desno: Roland Frajsler, Franc Šlegelberger, Oto Georg Tirak i Kurt Rotenberger)

Nova vrsta suda, Narodni sud pravde, uspostavljena je 1934. kako bi se bavila političkim slučajevima.[201] Ovaj sud je presudio više od 5.000 smrtnih presuda do njegovog raspuštanja 1945. godine.[202] Smrtna kazna se mogla dobiti zbog krivičnih djela kao što je komunizam, štampanje revolucionarnih letaka ili zbog šala na račun Hitlera ili druguh zvaničnika.[203] Gestapo je bio zadužen za istražno policijsko djelovanje kako bi se sprovela nacionalsocijalističke ideologija dok su pronalazili i zatvara političke prestupnike, Jevreje i druge nepoželjne.[204] Politički prestupnici koji su pušteni iz pritvora, obično su ponovo bili uhapše od strane Gestapoa i zatim poslati u koncentracione logore.[205]

Nacisti su koristili propagandu kako bi širi koncept Rasenšand (rasna sramota) kako bi opravdali potrebu za tavkim zakonima.[206] U septembru 1935. godine, doneseni su Nirnberški zakoni. Ovi zakoni su na početku zabranili seksualne odnose i brakove između Jevreja i Arijevaca, a kasnije su prošireni i na Rome, crnce ili na njihove potomke.[207] Zakonom je takođe zabranje zapošljavanje Nijemica mlađih od 45 godine kao posluge u jevrejskim domovima.[208] Prema Civilnom zakonu Rajha samo oni „njemačke ili srodne krvi” imali su pravo na državljanstvo.[209] To je značilo da Jevreji i nearijevci nisu imali pravo na državljanstvo. Tekst zakona je takođe dozvoljavao nacistima da oduzmu državljanstvo svima koji nisu dovoljno podržavali režim.[209] Dodatna uredba izdata u novembru definisala je kao Jevreje osobe koje imaju tri jevrejska djeda i babe ili dva djeda i babe ukoliko su slijedili jevrejsku vjeru.[210]

Vojska i paravojska

Vermaht

Kolona tenkova i drugih oklopnih vozila Pancervafea kod Staljingrada

Jedinstvene oružane snage Njemačke od 1935. do 1945. godine nosile su naziv Vermaht (odbrambene snage). Vidovi odbambenih snaga su bili Her (kopnena vojska), Krigsmarine (mornarica) i Luftvafe (vazduhoplovstvo). Od 2. avgusta 1934. godine, pripadnici oružanih snaga bili su dužni položiti zakletvu na bezuslovnoj vijernosti Hitleru lično. Kao suprotnost ranijoj zakletvi, koja se polagala na vijernost ustavu zemlje i njenim zakonima, nova zakletva je od pripadnika oružanih snaga tražila da poslušaju Hitler čak i ako im naređeno da preduzmu nešto nezakonito.[211] Hitler je odlučio da oružane snage moraju tolerisati, čak i pružiti logističku podršku, Ajnzacgrupe — mobilnim odredima smrti koji su odgovorni za smrti milione ljudi u istočnoj Evropi — kada je to bilo taktički moguće.[212] Pripadnici Vermahta su učestvovali i neposredno u Holokaustu streljanjem civila ili izvršenjem genocida pod maskom protivpartizanskih operacija.[213] Prema partijskog agendi Jevreji su bili glavni podstrekači partizanske borbe i prema tome morali su da se eliminišu.[214] Hajnrih je 8. jula 1941. godine najavio da se svi Jevreji smatraju partizanima i naredio je da se svi Jevreji muškog pola starosti od 15 do 45 godina streljaju.[215] Do avgusta, naređenje je prošireno na cjelokupno jevrejsko stanovništvo.[216]

Uprkos naporima zemlje da se vojno pripremi, privreda nije mogla da održi dugotrajni rat. Strategija je razvijena na osnovu taktite Blickrig (munjeviti rat), koja je uključivala brze koordinisane napade koji su izbjegavali jake neprijateljske tačke. Napadi su počinjali sa artiljerijskim granatiranje, zatim bombardovanjem i kažnjavanjem. Zatim bi usljedio tenkovski napad i na kraju bi se pješadija kako bi obezbjedila zauzetu oblast.[217] Pobjede su nastavljene do sredine četrdesetih godina, ali neuspijeh da se pobijedi Britanija bila je prva prekretnica u ratu. Odluka o napadu na Sovjetski Savez i odlučujući poraz u Staljingradu, doveo je do povlačenja njemačke vojske i eventualnog gubitka rata.[218] Ukupan broj vojnika koji su služili u Vermahtu do 1935. do 1945. godine bio je oko 18,2 miliona, od čega je 5,3 miliona poginulo.[145]

SA i SS

(gore) Pripadnici SA sprovode bojkot jevrejskih radnji, 1. april 1933. godine
(dole) Inspekcija snaga SSdivizija Tjelesna garda Adolfa Hitlera u Berlinu, 1938. godine

Šturmabtajlung (SA; jurišni odred), osnovan 1921. godine, bio je prvo paravojno krilo Nacističke partije; njihov početni zadatak bio je da zaštiti nacističke vođe na skupovima i mitinzima.[219] Oni su takođe učestvovali u uličnim borbama protiv suparničkih političkih stranaka i nasilnih akcija protiv Jevreja i drugih.[220] Pod vođstvom Ernesta Rema SA je do 1934. godine imao prekom pola miliona pripadnika — uključujući rezervu 4,5 miliona — u to vrijeme regularna vojska je još uvijek bila ograničena na 100.000 vojnika prema Versajskom sporazmumu.[221]

Rem se nadao da će preuzeti zapovjedništvo nad vojska i da će je apsorbovati u redove SA.[222] Hindeburga i ministar odbrane Verner fon Blomberg su prijetili nametanjem ratnog zakona ukoliko se djelatnosti SA ne ograniče.[223] Hitler je takođe sumnjao da Rem ima namjeru da ga smijeni, pa je naredio ubistva Rema i drugih političkih neprijatelja. Do 200 ljudi je ubijeno od 30. juna do 2. jula 1934. u događaju poznatom kao Noć dugih noževa.[224] Nakon ove čistke, SA više nije bila glavna sila.[225]

Šucštafel (SS; Zaštitni ešalon) prbobitno je bio mala telohraniteljska jedinica u okviru SA, a koja je postala jedna od najvećih i najmoćnijih skupina u Trećem rajhu.[226] Predvođena rajhsfirerom SS Hajnrihom Himlerom od 1929. godine, SS do 1938. godine imala preko četvrtine miliona pripadnika.[227] Himler je u početku SS vidio kao elitnu skupinu telohranitelja, Hitlerovu posljednju liniju odbrane.[228] Vafen-SS, vojni ogranak SS, postao je defakto četvriti vid Vermahta, međutim, nikada nije bio „ozbiljni suparnik” Heru. Nikada nije dobila potpunu „nezavisnu komandu” i po pitanju teškog oružja i opreme zavisila je od vojske. Do kraja 1942. godine kako se potisnuta Sovjetska vojska oporavljala i kako su gubici Vafen-SS rasli, izborni i rasni zahtjevi više nisu poštovani.[229][230] Sa regrutovanjem zasnovanim na ekspanziji, Vafen-SS do 1943. godine više nije mogao pretendovati na elitni borbeni status.[231] Jedinice Vafen-SS počinile su mnoge zločine nad civilima i saveznicima.[232] Do 60.000 pripadnika Vafen-SS služilo je u koncentracionim logorima i logorima smrti.[233] Trećinu pripadnika Ajnzacgrupe koji su bili odgovorni za masovna ubistva, regrutovalo je osoblje Vafen-SS.[234] Od 1935. pa nadalje, SS je sprovodio progon Jevreja, koji su bili zarobljeni u getoima i koncentracionim logorima.[235] Sa izbijanjem Drugog svjetskog rata, jedinice Ajnzacgrupe SS pratile su vojsku u Poljskoj i Sovjetskom Savezu, gdje su od 1941. do 1945. godine ubili više od dva miliona ljudi, uključujući 1,3 miliona Jevreja.[236][237] SS-Totenkofverbande (jedinice „Mrtvačka glava”) vodile su koncentracione logore i logore smrti, gdje su ubijeni milioni ljudi.[238][239]

Himler je 1931. godine organizovao objavještaju službu SS poznatu kao Ziherhajtsdinst (SD; Bezbjednosna služba) pod zapovjedništvom svog zamjenika, Hajdriha.[240] Ova organizacija bila je zadužena za pronalaženje i hapšenje komunista i drugih političkih protivnika.[241][242] Himler započeo uspostavljanje paralelne privrede pod pokroviteljstvom Glavne kancelarije SS za privredu i administraciju. Ovo holding preduzeće je posjedovalo korporacije za stanovanje, fabrike i izdavačke kuće.[243][244]

Privreda

Ekonomija Rajha

Postrojenje sintetičkog ulja IG Farbena u izgradnju kod Buna Verke (1941). Ovo postrojenje je bilo dio kompleksa u koncentracionom logoru Aušvic

Najveća privredna poteškoća za nacističku vlast bila je ta što su se na početku vladavine suserila sa stopom nezaposlenosti od 30%.[245] Ekonomista Hjalmar Šaht, predsjednik Rajhsbanke i ministrar privrede, stvorio shemu za finansiranje deficita u maju 1933. godine. Kapitalni projekti su plaćeni izdavanjem mjenica pod nazivom Mefo računi. Kada su novačni predstavljene kao sredstvo za plaćanje, Rajhsbanka je otpočela štampanje novca. Hitler i njegov tim za ekonomiju očekivali su da će nadolazeća teritorijalna ekspanzija obezbijediti sredstva za vraćanje visokog državnog duga.[246] Šahtova administracija postigla je nagli pad stope nezaposlenosti, najveći među svih zemljama tokom Velike krize.[245] Ekonomski oporavak bio je neujednačen, sa smanjenim radnim vremenom i neredovnom raspoloživošću potreba, što je dovelo do razočarenja režimom već 1934. godine.[247]

Ratna privreda i prinudni rad

Žena sa bedžom Ostarbajter i postorejenju IG Farbena u Aušvicu

Finansijska eksploatacija osvojenih teritorija

Njemački plen skladište u dvorskoj crkvi Elingen, Bavarska (april 1945)

Rasna politika i eugenika

Rasizam i antisemitizam

Rasizam i antisemitizam su bili osnovna načela Nacisitčke partije i nacističkog režima. Rasna politika Trećeg rajha bila je zasnovana na uvjerenje o postojanju superiorne više rase. Nacisti su iskazivali postojanje rasnog sukoba između Arijevske više rase i nižih rasa, naročito Jevreja, koji su smatrani mješavinom rasa koja se infiltrirala u društvo i koja je odgovorna za eksploataciju i represiju Arijevske rase.[248]

Progon Jevreja

Nacistički bojkot jevrejskog poslovanja, april 1933. godine. Protestanti uzvikuju „Nijemci! Branite se! Ne kupujte od Jevreja!”

Progon Roma

Ljudi sa invaliditetom

Poster Kancelarije za rasnu politiku Trećeg rajha: „60.000 rajhsmaraka je koliko ova osoba sa nasljednom bolešću košta zajednicu tokom svoga života. Sugrađani, to je i vaš novac.”

Generalplan Ost

Holokaust i konačno rešenje

Vagon prepun leševa ispred krematorijuma u koncentracionom logoru Buhenvald koji je oslobodila američka vojska, 1945. godina

U vreme neuspele ofanzive na Moskvu u decembr 1941, Hitler je odlučio da Jevreji Evrope moraju biti odmah istrebljeni.[249] I dok je ubistvo jevrejskih civila bilo u toku na okupiranim teritorijama Poljske i Sovjetskog Saveza bilo u toku, planovi za totalno uništenje jevrejskog stanovništva Evrope - 11 miliona ljudi - su formalizovani na Vanzejskoj konferenciji od 20. januara 1942. Neki Jevreji bi radili do smrti, a ostatak će biti ubijen sprovođenjem Konačnog rešenja jevrejskog pitanja.[250] Postojan je razvoj metoda kako su žrtve ubijane. U početku su žrtve ubijali streljački vodovi ajnzacgupa, zatim stajaćim gasnim komorama ili dušegupkama, alo su se ovi metodi pokazali nepraktičnim za operaciju ove razmere.[251][252] Do 1942. logori smrti opremljeni gasnim komorama su osnovanu u Aušvicu, Helmnu, Sobiboru, Treblinki, i drugde.[253] Ukupan broj ubijenih Jevreja se procenjuje na 5,5 do 6 miliona,[239] uključujući više od milion dece.[254]

Saveznici su dobili informacije o ovim ubistvima od poljske izbegličke vlade i poljskog rukovodstva u Varšavi, uglavnom na osnovu informacija koje je prikupila Poljska podzemna država.[255][256] Njemački građani su takođe imali pristup informacijama šta se dešava, kako su vojnici koji su se vraćali sa okupiranih teritorija pričali šta su videli i radili.[257]

Progon Poljaka

Zlostavljanje sovjetskih ratnih zarobljenika

Sovjetski ratni zarobljenici u Mauthauzenu

Društvo

Obrazovanje

Uloga žene i porodice

Zdravlje

Statue koje predstavljaju idealno tijelo postavljene su po ulicama Berlina od Ljetnjih olimpijskih igara 1936. godine

Environmentalizam

Progon crkava

Otpor režimu

Kultura

Cenzura

Nacističko spaljivanje knjiga 10. maja 1933. godine u Berlinu, gdje su spaljene knjige jevrejski i ljevičarskih autora

Arhitektura i umjetnost

Planovi za Berlin pod imenom Folkshale i trijufalni luk koji je trebalo izgraditi na oba kraja šireg bulevara

Film

Leni Rifenštal (iza kamermana) na Ljetnim olimpijskim igrama 1936. godine

Zaostavština

Optuženi na Nirnberškom procesu

Savezničke sile su organizovala suđenja za ratne zločine, počevši sa Nirnberškim procesom, održanim od novembra 1945. do oktobra 1946. za 23 visoka nacistička zvaničnika. Ono si uoptuženi po četiri tačke — zavjera da se počine zločini, zločini protiv mira, ratni zločini i zločini protiv čovečnosti — koje su u suprotnosti sa međunarodnim zakonima koji su se ticali ratovanja.[258] Svi osim trojice optuženih su proglašeni krivim; dvanaestoro njih je osuđeno na smrt.[259] Na 12 naknadnih nirnbeških postupka optužena su 184 lica, a suđenja su održana od 1946. do 1949.[258] godine. Između 1946. do 1949. godine, Saveznici su istražili 3.887 slučajeva, od kojih je 489 izvedeno na suđenje. Rezultat je osuđivanje 1.426 ljudi: 297 je osuđeno na smrt, 279 je osuđeno na doživotni zatvor, dok je ostatak dobio manje kazne. Oko 65% smrtnih presuda.[260] Poljska je bila djelotvornija od drugih država u istraživanju ratnih zločina, npr. procesirala je 673 od ukupno 789 osoblja logora Aušvic koji su dovedeni na suđenje.[261]

Politički program koji su podržavali Hitler i Nacistička partija doveo je do svjetskog rata, ostavljajući iza sebe devastiranu i opustošenu Evropu. Sama Njemačka je pretrpjela veliko uništenje, okarakterisano kao Štunde nul (nulti sat).[262] Broj civila ubijenih tokom Drugog svjetskog rata bio je bez presedana u istoriji ratovanja.[263] Nacistička ideologija i akcije koje je preduzeo režim su skoro univerzalno ocjenjene kao ozbiljno nemoralne.[264] Istoričari, filozofi i političari često koristi riječ „zlo” kako bi opisali Hitlerov i nacistički režim.[265] Interes za Treći rajh nastavljen je u medijima i akademskom svijetu. Dok Evan daje ocjenu da ova era „pruža skoro univerzalni apel, jer njen ubilački rasizam stoji kao opomena za cijelo čovečanstvo”,[266] mladi neonacisti uživaju vrijednosni šok koristeći nacističke simbole ili slogane.[267] Prikazivanje i upotreba nacističkih simbola kao što su zastave, kukasti krst ili nacistički pozdravi, nelegalno je u Njemačkoj i Austriji.[268][269]

Postupak denacifikacije, koji su pokrenuli Saveznici kao način uklanjanja članova Nacističke partije bio je samo djelimično uspješan, jer je potreba za stručnjacima u oblastima kao što je medicina i inžinjering bila prevelika. Međutim, izraživanje nacistički stavova bilo je nametnuto, a oni koji su ipak izražavali ovakve stavove često su otpuštani sa posla.[270] Od neposrednog međuratnog perioda do pedesetih godina, ljudi su izbjegavali da pričaju o nacističkom režimu ili vlastitim ratnim iskustvima. Iako je gotovo svaka porodica pretrpjela gubitke tokom rata ili je imala neku svoju priču o ratu, Nijemci su ipak ćutali o svojim iskustvima i osjećali su kolektivnu krivicu, čak i ako nisu bili neposredno umješani u ratne zločine.[271]

Suđenje Adolfu Ajhmanu 1961. godine i prikazivanje televizijske miniserije Holokaust 1979. godine doveli su do postupka Vergangenhajtzbevaltigung (suočavanje sa prošlošću) za mnoge Nijemce.[267][271] Kada je učenje o nacističkoj Njemačkoj ušlo u školski program počevši od sedamdesetih godina, ljudi su počeli da istražuju iskustva članova njihovih porodica. Proučavanje ovog razdoblja i volja da se kritički ispitaju njegove greške je dovelo do razvoja jake demokratije u Njemačkoj, ali i sa dugotrajno skrivenim antisemitskim i neonacističkim pojavama.[271]

Vidi još

Reference

  1. ^ Lauryssens 1999, str. 102.
  2. ^ Childers 2017, str. 22–23, 35, 48, 124–130, 152, 168–169, 203–204, 225–226.
  3. ^ Evans 2003, str. 103–108.
  4. ^ Evans 2003, str. 186–187.
  5. ^ Evans 2003, str. 170–171.
  6. ^ Goldhagen 1996, str. 85.
  7. ^ Evans 2003, str. 179–180.
  8. 8,0 8,1 Kershaw 2008, str. 81.
  9. ^ Evans 2003, str. 180–181.
  10. ^ Evans 2003, str. 181, 189.
  11. ^ Childers 2017, str. 103.
  12. ^ Shirer 1960, str. 136–137.
  13. ^ Goldhagen 1996, str. 87.
  14. ^ Evans 2003, str. 293, 302.
  15. ^ Shirer 1960, str. 183–184.
  16. ^ Evans 2003, str. 329–334.
  17. ^ Evans 2003, str. 354.
  18. ^ Evans 2003, str. 351.
  19. ^ Shirer 1960, str. 196.
  20. ^ Evans 2003, str. 336.
  21. ^ Evans 2003, str. 358–359.
  22. ^ Shirer 1960, str. 201.
  23. ^ Evans 2005, str. 109, 637.
  24. ^ McNab 2009, str. 14.
  25. ^ Bracher 1970, str. 281–87.
  26. 26,0 26,1 Shirer 1960, str. 200.
  27. ^ Evans 2005, str. 109.
  28. ^ Koonz 2003, str. 73.
  29. ^ Shirer 1960, str. 202.
  30. ^ Shirer 1960, str. 268.
  31. ^ Evans 2005, str. 14.
  32. ^ Cuomo 1995, str. 231.
  33. ^ McNab 2009, str. 54.
  34. ^ McNab 2009, str. 56.
  35. ^ Kershaw 2008, str. 309–314.
  36. ^ Evans 2005, str. 31–34.
  37. ^ Overy 2005, str. 63.
  38. ^ Shirer 1960, str. 226–227.
  39. ^ Kershaw 2008, str. 317.
  40. ^ Shirer 1960, str. 230.
  41. ^ Kershaw 2001, str. 50–59.
  42. ^ Evans 2003, str. 344.
  43. ^ Evans 2008, map, p. 366.
  44. ^ Walk 1996, str. 1–128.
  45. ^ Friedländer 2009, str. 44–53.
  46. ^ Fritzsche 2008, str. 76–142.
  47. ^ Hildebrand 1984, str. 20–21.
  48. ^ Childers 2017, str. 248.
  49. ^ Shirer 1960, str. 209.
  50. ^ Shirer 1960, str. 209–210.
  51. ^ Evans 2005, str. 618.
  52. ^ Shirer 1960, str. 210–212.
  53. ^ Evans 2005, str. 338–339.
  54. ^ Evans 2005, str. 623.
  55. ^ Kitchen 2006, str. 271.
  56. ^ Evans 2005, str. 629.
  57. ^ Evans 2005, str. 633.
  58. 58,0 58,1 Evans 2005, str. 632–637.
  59. ^ Evans 2005, str. 641.
  60. ^ Shirer 1960, str. 297.
  61. ^ Steiner 2011, str. 181–251.
  62. ^ Evans 2005, str. 646–652.
  63. ^ Evans 2005, str. 667.
  64. ^ Kershaw 2008, str. 417.
  65. ^ Kershaw 2008, str. 419.
  66. ^ Evans 2005, str. 668–669.
  67. 67,0 67,1 Evans 2005, str. 671–674.
  68. ^ Evans 2005, str. 683.
  69. ^ Beevor 2012, str. 24.
  70. ^ Mazower 2008, str. 264–265.
  71. ^ Weinberg 2010, str. 60.
  72. ^ Evans 2005, str. 689–690.
  73. ^ Kershaw 2008, str. 486.
  74. ^ Evans 2005, str. 691.
  75. ^ Kershaw 2008, str. 496.
  76. ^ Snyder 2010, str. 116.
  77. ^ Molotov-Ribbentrop Pact, 1939.
  78. ^ Mazower 2008, chapter 9.
  79. ^ Weinberg 2005, str. 414.
  80. ^ Martin 2005, str. 279–80.
  81. ^ Evans 2005, str. 699–701.
  82. ^ Beevor 2012, str. 22, 27–28.
  83. ^ Beevor 2012, str. 32.
  84. ^ Longerich 2010, str. 148–149.
  85. ^ Longerich 2010, str. 144.
  86. ^ Evans 2008, str. 15.
  87. ^ Beevor 2012, str. 40.
  88. ^ Mazower 2008, str. 260.
  89. ^ Beevor 2012, str. 73–76.
  90. ^ Evans 2005, str. 120.
  91. ^ Shirer 1960, str. 709.
  92. ^ Beevor 2012, str. 70–71, 79.
  93. ^ Shirer 1960, str. 715-719.
  94. 94,0 94,1 Shirer 1960, str. 696–730.
  95. ^ Kershaw 2008, str. 562.
  96. ^ Mazower 2008, str. 265.
  97. ^ Evans 2008, str. 333–334.
  98. ^ Mazower 2008, str. 271.
  99. ^ Mazower 2008, str. 272, 279.
  100. 100,0 100,1 Mazower 2008, str. 262.
  101. ^ Shirer 1960, str. 753, 774–782.
  102. ^ Kershaw 2000b, str. 301–303, 309–310.
  103. ^ Harding 2006.
  104. ^ Evans 2008, str. 151.
  105. ^ Kershaw 2008, str. 584.
  106. ^ Evans 2008, str. 149.
  107. ^ Evans 2008, str. 153.
  108. ^ Shirer 1960, str. 815–816.
  109. ^ Tomasevich 1975, str. 52–53.
  110. ^ Richter 1998, str. 616.
  111. ^ Evans 2008, str. 160–161.
  112. ^ Evans 2008, str. 189–190.
  113. ^ Stolfi 1982, str. 32–34, 36–38.
  114. ^ Stolfi 1982, str. 45–46.
  115. ^ Shirer 1960, str. 900–901.
  116. ^ Evans 2008, str. 43.
  117. ^ Mazower 2008, str. 284–287.
  118. ^ Mazower 2008, str. 290.
  119. ^ Glantz 1995, str. 108–110.
  120. ^ Melvin 2010, str. 282, 285.
  121. ^ Evans 2008, str. 413, 416–417.
  122. ^ Evans 2008, str. 419–420.
  123. ^ Kershaw 2011, str. 208.
  124. ^ Shirer 1960, str. 1007.
  125. ^ Evans 2008, str. 467.
  126. ^ Evans 2008, str. 471.
  127. ^ Evans 2008, str. 438–441.
  128. ^ Evans 2008, str. 461.
  129. ^ Beevor 2012, str. 576–578.
  130. ^ Beevor 2012, str. 604–605.
  131. ^ Shirer 1960, str. 1072.
  132. ^ Shirer 1960, str. 1090–1097.
  133. 133,0 133,1 Kershaw 2008, str. 910–912.
  134. ^ Kershaw 2012, str. 224–225.
  135. ^ Shirer 1960, str. 1108.
  136. ^ Kershaw 2008, str. 954–955.
  137. ^ Shirer 1960, str. 1126.
  138. ^ Beevor 2002, str. 381.
  139. ^ Beevor 2002, str. 400–402.
  140. ^ Evans 2008, str. 714.
  141. ^ Kershaw 2011, str. 355–357.
  142. ^ Lakotta 2005, str. 218–221.
  143. ^ Goeschel 2009, str. 165.
  144. ^ Hubert 1998, str. 272.
  145. 145,0 145,1 Overmans 2000, str. Bd. 46.
  146. ^ Germany Reports 1961, str. 62.
  147. ^ Bundesarchiv.
  148. ^ Hoffmann 1996, str. xiii.
  149. ^ Beevor 2002, str. 31–32, 409–412.
  150. ^ Time, 9 July 1979.
  151. ^ Pilisuk & Rountree 2008, str. 136.
  152. ^ Douglas 2012, str. 1.
  153. ^ Die deutschen Vertreibungsverluste, 1939/50, str. 38, 46.
  154. ^ Overmans 1994, str. 51–63.
  155. ^ Haar 2009, str. 363–381.
  156. ^ Hahn & Hahnova 2010, str. 659–726.
  157. ^ Evans 2003, str. 62.
  158. ^ Evans 2005, str. 623, 646–652.
  159. ^ Shirer 1960, str. 461–462.
  160. ^ Shirer 1960, str. 1005.
  161. ^ Wedekind 2005, str. 111.
  162. ^ Khatyn State Memorial Complex.
  163. 163,0 163,1 Evans 2008, str. 373.
  164. ^ Longerich 2010, str. 147.
  165. ^ Umbreit 2003, str. 26.
  166. ^ Berlin Declaration 1945.
  167. ^ Hitchcock 2004, str. 19–25.
  168. ^ Hitchcock 2004, str. 145.
  169. ^ Smith & Davis 2005, str. 289–290.
  170. ^ Boczek 2005, str. 134.
  171. ^ Evans 2005, str. 7–9.
  172. ^ Kershaw 2008, str. 146–147.
  173. ^ Evans 2008, str. 7.
  174. ^ Bendersky 2007, str. 161.
  175. ^ Gellately 1996, str. 270–274.
  176. ^ Bytwerk 1998.
  177. ^ Longerich 2010, str. 49.
  178. ^ Evans 2008, str. 759.
  179. ^ Evans 2005, str. 7, 443.
  180. ^ Evans 2005, str. 210–211.
  181. ^ Evans 2005, str. 121–122.
  182. ^ Kershaw 2008, str. 170, 172, 181.
  183. ^ Evans 2005, str. 400.
  184. ^ Kershaw 2008, str. 105–106.
  185. ^ Gill 2006, str. 259.
  186. ^ Kershaw 2001, str. 253.
  187. ^ Kershaw 2008, str. 320–321.
  188. ^ McElligott, Kirk & Kershaw 2003, str. 6.
  189. ^ Speer 1971, str. 281.
  190. ^ Manvell & Fraenkel 2007, str. 29.
  191. ^ Evans 2005, str. 48–49.
  192. ^ Freeman 1995, str. 6.
  193. ^ Evans 2005, str. 14–15, 49.
  194. ^ Evans 2005, str. 49.
  195. ^ Evans 2005, str. 43–44.
  196. ^ Evans 2005, str. 45.
  197. ^ Evans 2005, str. 46.
  198. 198,0 198,1 Evans 2005, str. 75.
  199. ^ Evans 2005, str. 76.
  200. ^ Evans 2005, str. 79–80.
  201. ^ Evans 2005, str. 68, 70.
  202. ^ Evans 2008, str. 514.
  203. ^ Evans 2005, str. 72.
  204. ^ Weale 2012, str. 154.
  205. ^ Evans 2005, str. 73.
  206. ^ Evans 2005, str. 539, 551.
  207. ^ Gellately 2001, str. 216.
  208. ^ Kershaw 2008, str. 346.
  209. 209,0 209,1 Evans 2005, str. 544.
  210. ^ Kershaw 2008, str. 347.
  211. ^ Evans 2005, str. 43–45.
  212. ^ Longerich 2010, str. 146.
  213. ^ Longerich 2010, str. 242–247.
  214. ^ Kershaw 2000b, str. 467.
  215. ^ Longerich 2010, str. 198.
  216. ^ Longerich 2010, str. 207.
  217. ^ Constable 1988, str. 139, 154.
  218. ^ Evans 2008, str. 760–761.
  219. ^ Weale 2012, str. 15–16.
  220. ^ Weale 2012, str. 70, 166.
  221. ^ Weale 2012, str. 88.
  222. ^ Kershaw 2008, str. 306.
  223. ^ Tooze 2006, str. 67.
  224. ^ Kershaw 2008, str. 306–313.
  225. ^ Kershaw 2008, str. 313.
  226. ^ Weale 2012, str. 1, 26–29.
  227. ^ Longerich 2012, str. 113, 255.
  228. ^ Longerich 2012, str. 122–123.
  229. ^ Stein 2002, str. 18, 287.
  230. ^ Weale 2012, str. 195.
  231. ^ Wegner 1990, str. 307, 313, 325, 327–331.
  232. ^ Stein 2002, str. 75–76, 276–280.
  233. ^ Wiederschein 2015.
  234. ^ Bartrop & Jacobs 2014, str. 1424.
  235. ^ Longerich 2012, str. 215.
  236. ^ Kershaw 2008, str. 518–519.
  237. ^ Rhodes 2002, str. 257.
  238. ^ Weale 2012, str. 116.
  239. 239,0 239,1 Evans 2008, str. 318.
  240. ^ Longerich 2012, str. 125.
  241. ^ Longerich 2012, str. 212–213.
  242. ^ Weale 2012, str. 411.
  243. ^ Sereny 1996, str. 323, 329.
  244. ^ Evans 2008, str. 343.
  245. 245,0 245,1 DeLong 1997.
  246. ^ Evans 2005, str. 345.
  247. ^ Tooze 2006, str. 97.
  248. ^ Longerich 2010, str. 30–32.
  249. ^ Longerich, Chapter 17 2003.
  250. ^ Longerich 2012, str. 555–556.
  251. ^ Evans 2008, str. 256–257.
  252. ^ Browning 2005, str. 188–190.
  253. ^ Longerich 2010, str. 279–280.
  254. ^ Holocaust Memorial Museum: Children.
  255. ^ Fleming 2014, str. 31–32, 35–36.
  256. ^ Evans 2008, str. 559–560.
  257. ^ Evans 2008, str. 555–556, 560.
  258. 258,0 258,1 Evans 2008, str. 741.
  259. ^ Shirer 1960, str. 1143.
  260. ^ Marcuse 2001, str. 98.
  261. ^ Rees 2005, str. 295–96.
  262. ^ Fischer 1995, str. 569.
  263. ^ Murray & Millett 2001, str. 554.
  264. ^ Kershaw 2000, str. 1–6.
  265. ^ Welch 2001, str. 2.
  266. ^ Evans 2009, str. 56.
  267. 267,0 267,1 The Economist 2015.
  268. ^ Strafgesetzbuch, section 86a.
  269. ^ Allied Agreement 1945.
  270. ^ Evans 2008, str. 748–749.
  271. 271,0 271,1 271,2 Sontheimer 2005.

Literatura

Historiography and memory
  • Art, David. The Politics of the Nazi Past in Germany and Austria. New York & London: Cambridge University Press, 2005.
  • Bartov, Omer. The Holocaust: Origins, Implementation, Aftermath. New York: Routledge, 2000.
  • Egremont, Max. Forgotten Land: Journeys among the Ghosts of East Prussia. New York: Farrar, Straus, and Giroux, 2011.
  • Eley, Geoff. From Unification to Nazism: Reinterpreting the German Past. London: Allen & Unwin, 1986.
  • Evans, Richard J. The Third Reich in History and Memory (2015) excerpt and text search
  • Evans, Richard J. "From Hitler to Bismarck: 'Third Reich' and Kaiserreich in Recent Historiography: Part II." The Historical Journal (1983) 26#4 pp: 999–1020.
  • Evans, Richard J. Rereading German History: From Unification to Reunification 1800–1996. New York: Routledge, 1997.
  • Fisher, Marc. After the Wall: Germany, the Germans, and the Burdens of History. New York: Simon & Schuster, 1995.
  • Frei, Norbert. Adenauer's Germany and the Nazi Past: The Politics of Amnesty and Integration. New York: Columbia University Press, 2002.
  • Gregor, Neil. Haunted City: Nuremberg and the Nazi Past. New Haven: Yale University Press, 2008.
  • Heilbronner, Oded. "The Role of Nazi Antisemitism in the Nazi Party's Activity and Propaganda: A Regional Historiographical Study." The Leo Baeck Institute Yearbook (1990) 35#1 pp: 397–439.
  • Herf, Jeffrey. Divided Memory: The Nazi Past in the Two Germanys. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1999.
  • Hiden, John, and John E. Farquharson. Explaining Hitler's Germany: Historians and the Third Reich (Batsford Academic and Educational Ltd., 1989)
  • Hofer, Walther. "Fifty years on: historians and the Third Reich." Journal of Contemporary History (1986): 225–251. in JSTOR
  • Jarausch, Konrad H. "Removing the Nazi stain? The quarrel of the German historians." German Studies Review (1988): 285–301. in JSTOR
  • Jarausch, Konrad H. After Hitler: Recivilizing Germans, 1945–1995. New York: Oxford University Press, 2008.
  • Johnson, Eric and Karl-Heinz Reuband. What We Knew: Terror, Mass Murder, and Everyday Life in Nazi Germany. New York: Basic Books, 2006.
  • Kershaw, Ian. The Nazi Dictatorship: Problems and Perspectives of Interpretation. New York & London: Bloomsbury Academic, 2000.
  • Klemperer, Victor. Language of the Third Reich: LTI. New York & London: Continuum, 2006.
  • Kohut, Thomas. A German Generation. New Haven and London: Yale University Press, 2012.
  • Lamberti, Marjorie. "The Search for the 'Other Germany': Refugee Historians from Nazi Germany and the Contested Historical Legacy of the Resistance to Hitler." Central European History (2014) 47#2 pp: 402–429.
  • Leitz, Christian, ed. The Third Reich: The Essential Readings (Wiley-Blackwell, 1999)
  • Liddell-Hart, B.H. The German Generals Talk. New York: Quill, 1979 [1948].
  • Low, Alfred D. The Third Reich and the Holocaust in German Historiography: Toward the Historikerstreit of the Mid-1980s (East European Monographs, 1994)
  • MacDonogh, Giles. After the Reich: The Brutal History of the Allied Occupation. New York: Basic Books, 2009.
  • Macfarlane, Daniel. "Projecting Hitler: representations of Adolf Hitler in English-language film, 1968–1990." (thesis), University of Saskatchewan, Saskatoon (2004). online
  • Maier, Charles S. The Unmasterable Past: History, Holocaust, and German National Identity. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1998.
  • Marrus, Michael R. The Holocaust in History. New York: Meridian, 1987.
  • Niven, Bill. Facing the Nazi Past: United Germany and the Legacy of the Third Reich (Routledge, 2003)
  • Petropoulos, Jonathan, and John K. Roth, eds. Gray Zones: Ambiguity and Compromise in the Holocaust and its Aftermath. New York and Oxford: Berghahn Books, 2005.
  • Potter, Pamela M. "Dismantling a dystopia: On the historiography of music in the Third Reich." Central European History (2007) 40#4 pp: 623.
  • Schlie, Ulrich. "Today's view of the Third Reich and the Second World War in German historiographical discourse." The Historical Journal (2000) 43#2 pp: 543–564.
  • Stackelberg, Roderick. Routledge Companion to Nazi Germany (Routledge, 2007)
  • Stern, Fritz. Five Germanys I Have Known. New York: Farrar, Straus and Giroux, 2007.
  • Stone, Dan (2011). Histories of the Holocaust. Oxford New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-956679-2. 
  • Taylor, Frederick. Exorcising Hitler: The Occupation and Denazification of Germany. New York & Berlin: Bloomsbury Press, 2011.
  • Tormey, Simon. Making Sense of Tyranny: Interpretations of Totalitarianism (Manchester University Press, 1995)

Dodatna literatura

  • „Introduction to the Holocaust”. United States Holocaust Memorial Museum. Pristupljeno 12. 5. 2013. 
  • Price, Alfred (2003). Targeting the Reich: Allied Photographic Reconnaissance over Europe, 1939–1945. London: Military Book Club. ISBN 978-0-7394-3496-3. 
  • Tooze, Adam (2006). The Wages of Destruction: The Making and Breaking of the Nazi Economy. London; New York: Allen Lane. 
  • Toynbee, Arnold, ed. (1954) Survey Of International Affairs: Hitler's Europe 1939-1946
  • Uekötter, Frank (2006). The Green and the Brown: A History of Conservation in Nazi Germany. Cambridge; New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-84819-0. 
  • Uekötter, Frank (2005). „Polycentrism in Full Swing: Air Pollution Control in Nazi Germany”. Ur.: Brüggemeier, Franz-Josef; Cioc, Mark; Zeller, Thomas. How Green Were the Nazis?: Nature, Environment, and Nation in the Third Reich. Athens: Ohio University Press. 
  • Umbreit, Hans (2003). „Hitler's Europe: The German Sphere of Power”. Ur.: Kroener, Bernhard; Müller, Rolf-Dieter; Umbreit, Hans. Germany and the Second World War, Vol. 5. Organization and Mobilization in the German Sphere of Power. Part 2: Wartime Administration, Economy, and Manpower Resources, 1942–1944/5. Oxford; New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820873-0. 
  • Weale, Adrian (2012) [2010]. Army of Evil: A History of the SS. New York; Toronto: NAL Caliber (Penguin Group). ISBN 978-0-451-23791-0. 
  • Wedekind, Michael (2005). „The Sword of Science: German Scholars and National Socialist Annexation Policies in Slovenia and Northern Italy”. Ur.: Haar, Ingo; Fahlbusch, Michael. German Scholars and Ethnic Cleansing (1920–1945). New York: Berghahn. ISBN 978-1-57181-435-7. 
  • „Wirtschaft und Statistik”. Wirtschaft und Statistik (na jeziku: nemački). Wiesbaden: Statistisches Bundesamt Deutschland. oktobar 1956. 
  • Zeitlin, Jonathan (1955). „Flexibility and Mass Production at War: Aircraft Manufacture in Britain, the United States, and Germany, 1939–1945”. Technology and Culture. 36 (1): 46—79. JSTOR 3106341. doi:10.2307/3106341. 

Spoljašnje veze