Turska

S Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Turska Republika
Türkiye Cumhuriyeti  (turski)
Krilatica: Mir u kući, mir u svetu
Položaj Turske
Glavni gradAnkara
Najveći gradIstanbul
Službeni jezikturski
Vladavina
 — PredsednikRedžep Tajip Erdogan
 — PotpredsednikFuat Oktaj
 — Predsednik Velike narodne skupštineMustafa Šentop
Istorija
Nezavisnost29. oktobar 1923.
Geografija
Površina
 — ukupno783.356 km2(37)
 — voda (%)1,3
Stanovništvo
 — 2017.[1]79.814.871(18)
 — gustina101,89 st./km2
Ekonomija
ValutaTurska nova lira
 — stoti deo valute‍100 нових куруша‍
 — kod valuteTRY
Ostale informacije
Vremenska zonaUTC +2 (EET)
UTC +3 (EEST)
Internet domen.tr
Pozivni broj+90
Flag of Turkey.svg
Ovaj članak je deo serije o
političkom sistemu Turske

Turska (tur. Türkiye), zvanično Republika Turska (tur. Türkiye Cumhuriyeti), transkontinentalna je zemlja koja se najvećim delom nalazi na Anadolijskom poluostrvu u zapadnoj Aziji i malim delom na Balkanskom poluostrvu u jugoistočnoj Evropi. Istočna Trakija, deo Turske u Evropi, razdvojena je od Anadolije Mramornim morem, Bosforom i Dardanelima (skupno se nazivaju turskim moreuzima).[2] Turska se graniči s Grčkom i Bugarskom na severozapadu, Gruzijom na severoistoku, Armenijom, azerbejdžanskom eksklavom Nahčivan i Iranom na istoku, Irakom i Sirijom na jugoistoku, a ograničena je Crnim morem na severu, Sredozemnim morem na jugu i Egejskim morem na zapadu. Preko Crnog mora nalazi se Rumunija, Ukrajina i Rusija, a preko Sredozemnog mora Kipar, Libanon, Izrael, Pojas Gaze (palestinske teritorije), Egipat i Libija, iako nijedna od ovih zemalja ne deli kopnenu granicu s Turskom. Istanbul je najveći grad u zemlji, dok je Ankara glavni grad. Približno 70 do 80 posto građana identifikuju se Turcima,[3][4] dok su Kurdi najveća nacionalna manjina od 15 do 20 posto stanovništva.

Ovo područje bilo je naseljeno raznovrsnim civilizacijama poput Asiraca, Grka, Tračana, Frigijaca, Urartijaca i Jermena.[5][6][7] Helenizacija je počela u doba Aleksandra Velikog, a nastavila se u vizantijsko doba.[8] Seldžuci su počeli da se doseljavaju u 11. veku, a njihova pobeda nad Vizantincima u bici kod Mancikerta 1071. označava početak i osnivanje Turske.[9] Rumski sultanat upravljao je Anadolijom sve do mongolske najezde 1243. godine, kada se raspadala na male turkmenske kneževine.[10] Krajem 13. veka, Osmanlije su počele sa ujedinjavanjem tih turskih kneževina. Nakon što je Mehmed II 1453. osvojio Carigrad, nastavilo se osmansko širenje za vreme vladavine Selima I. Za vreme vladavine Sulejmana Veličanstvenog, Osmansko carstvo obuhvatalo je veći deo jugoistočne Evrope, zapadne Azije i severne Afrike i postalo svetska sila.[11][12] U narednim vekovima, država je ušla u period propadanja, postepenim gubitkom teritorija i ratovima.[13] U nameri da učvrsti oslabljene društvene i političke temelje carstva, Mahmud II je započeo period modernizacije početkom 19. veka, donevši reforme u svim oblastima države, računajući vojsku i birokratiju, uz emancipaciju svih građana.[14]

Godine 1913, državni udar delotvorno je stavio zemlju pod kontrolu tri paše. Tokom Prvog svetskog rata, osmanska vlada počinila je genocide nad jermenskim, asirskim i pontskim grčkim podanicima.[upper-roman 1][17] Posle rata, konglomeracija teritorija i naroda koji su ranije činili Osmansko carstvo podeljena je na nekoliko novih država.[18] Turski rat za nezavisnost, koji su pokrenuli Mustafa Kemal Ataturk i njegovi saradnici protiv okupacije savezničkih sila, doveo je do ukidanja monarhije 1922. i uspostavljanja Republike Turske 1923, a Ataturk se nalazio na čelu iste.[19] Sproveo je brojne reforme, od kojih su mnoge ugradile različite aspekte zapadnjačke misli, filozofije i običaja u novi oblik turske vlade.[20] Tursko-kurdski sukob, oružani sukob između Republike Turske i kurdskih pobunjenika, na snazi je od 1984, prvenstveno na jugoistoku zemlje. Različite kurdske grupe zahtevaju otcepljenje od Turske kako bi stvorili nezavisnu državu Kurdistan ili imali autonomiju i veća politička i kulturna prava Kurda u Turskoj.

Turska je članica UN od samog početka te organizacije, rana članica NATO-a, MMF-a i Svetske banke i članica osnivač OESR-a, OEBS-a, OCES-a, OIS-a i G20. Nakon što je 1949. postala jedna od prvih članica Saveta Evrope, Turska je 1963. postala pridružena članica EEZ, pridružila se Carinskoj uniji EU 1995. i započela pregovore o pristupanju s Evropskom unijom 2005. koje je EU zaustavila 2018. sa Savetom za opšta pitanja EU u kome se navodi da „Savet primećuje da se Turska udaljavala od Evropske unije. Stoga su pregovori o pristupanju Turske u mirovanju, a poglavlja se više ne mogu razmatrati za otvaranje ili zatvaranje, te se ne predviđa dalji rad na modernizaciji carinske unije EU i Turske.”[21][22] Privreda i diplomatske inicijative Turske dovele su do priznanja za regionalnu silu, dok joj je lokacija kroz istoriju dala geopolitički i strateški značaj.[23][24] Turska je sekularna, unitarna, ranije parlamentarna republika koja je usvojila predsednički sistem na referendumu 2017; novi sistem stupio je na snagu predsedničkim izborima 2018. Trenutno se nalazi na 110. mestu od 167 zemalja u indeksu demokratije.[25] Trenutna administracija na čelu s predsednikom Redžepom Tajipom Erdoganom iz AKP-a usvojila je mere za povećanje uticaja islama i podrivanje kemalističke politike i slobode štampe.[26][27]

Geografija[uredi | uredi izvor]

Položaj[uredi | uredi izvor]

Položaj Turske

Turska se geografski proteže na dva kontinenta. Anadolija, azijski deo države, zauzima oko 97% površine Turske. Evropski deo koji se nalazi u istočnoj Trakiji zauzima oko 3% površine države (23.623 km²).

Sveukupne granice Turske dugačke su 9.850 km, od čega 7.200 km zauzimaju morske granice. Na zapadu Turska izlazi na Egejsko more, na jugu ima izlaz na Sredozemno more, te na severu na Crno more. Na kopnu Turska graniči sa osam zemalja sa ukupnom dužinom kopnenih granica od 2.648 km. Na severozapadu graniči s Grčkom (206 km granice) i Bugarskom (240 km), na severoistoku s Gruzijom (252 km), Jermenijom (268 km), Azerbejdžanom (eksklavom i autonomnom republikom Nahičevan, 9 km), na istoku s Iranom (499 km) i na jugu s Irakom (352 km) i Sirijom (822 km). Nedaleko od obale Turske nalazi se i Kipar koji je politički podeljen na međunarodno priznatu Kiparske Republike i Tursku Republiku Severni Kipar, koju priznaje samo Turska.

Sever Turske je jedno od seizmički najaktivnijih područja na svetu s vrlo čestim zemljotresima. Od većih gradova posebno je potresima ugrožen Istanbul.

Reljef[uredi | uredi izvor]

1. Mramorna regija, 2. Centralna Anadolija, 3. Egejska regija, 4. Mediteranska regija, 5. Crnomorska regija, 6. Jugoistočna Anadolija, 7. Istočna Anadolija
Krajolik zapadno od Ankare

Turska je geografski podeljena u sedam regija. To su: Mramorna regija, Egejska regija, Crnomorska regija, Centralna Anadolija, Sredozemna regija, Istočna Anadolija i Jugoistočna Anadolija. Ove regije se znatno razlikuju po vegetaciji i klimatskim uslovima.

Trakija se nalazi zapadno od Bosfora, na evropskoj strani zemlje. Na tračkoj strani reka Marica predstavlja granicu s Grčkom. Istočno od Bosfora nalazi se Mramorna regija. Mramorno more deli Evropu od Azije, te Egejsko more od Crnog mora. Na izlazu na Sredozemno more nalazi se tesnac Dardaneli dugačak 60 km. Na Bosforu se nalazi Istanbul koji je najveći grad u Turskoj. Ova brežuljkasta regija koja je privredno središte Turske prekrivena je šumama i grmovitim biljem. Poljoprivreda u tom području je naročito razvijena. Nedaleko od grada Bursa nalazi se planina Uludag koja je popularno turističko odredište.

U Egejskoj regiji je takođe vrlo razvijena poljoprivreda. Izrazito brdoviti krajolik proteže se uzduž zapadne obale od Čanakalea do Bodruma. Obalno područje je jedno od turistički najrazvijenijih u Turskoj. Uz čemprese i masline ovde se uzgaja i vinova loza. U ovoj regiji nalaze se mnogi gradovi iz starogrčkog razdoblja, kao npr. Troja, Asos, Pergam, Efez, Priena, Milet, Didima i Euromos.

Crnomorska regija zauzima severno obalno područje Turske. Ovu regiju karakteriše blaga i vlažna klima. Planinsko područje ove regije prekriveno je šumama. Na ovom vrlo plodnom tlu uzgajaju se čaj, duvan, kukuruz i lešnik.

Regija Središnje Anadolije obuhvata visoravan u unutrašnjoj Anadoliji. Ovde se nalazi slano jezero Tuz i planine visoke do 3.900 m. Na istoku se nalazi Kapadokija koja je poznata po zadivljujućim crkvama i nastambama u visokim planinskim predelima. Unutrašnjom Anadolijom dominiraju stepe, a to područje se smatra jednim od najsušnijih predela Anadolije. Zbog toga poljoprivreda u tom delu zemlje nije toliko razvijena. Klimu ove regije karakterišu vruća i suva leta s hladnim noćima. Zimi temperatura može pasti i ispod −20 °C.

Regija Sredozemnog mora proteže se od planina Taurus na severu do planina Amanos na istoku. U ovoj regiji pretežito se uzgajaju citrusi, banane, paradajza, kikiriki i pamuk.

Jugoistočna Anadolija je najstarija kulturna regija Turske. Proteže se od planina Taurus. Ovde se nalaze reke Eufrat i Tigar. Najzastupljenije poljoprivredne kulture su pšenica, ječam, vinova loza, masline i pistać.

Vode[uredi | uredi izvor]

Klima[uredi | uredi izvor]

Istanbul
(Region Marmara)
Klimatogram
JFMAMJJASOND
 
 
98
 
 
9
3
 
 
80
 
 
9
3
 
 
70
 
 
11
4
 
 
46
 
 
17
8
 
 
36
 
 
21
12
 
 
34
 
 
26
16
 
 
39
 
 
28
19
 
 
48
 
 
29
19
 
 
61
 
 
25
16
 
 
97
 
 
20
12
 
 
111
 
 
15
9
 
 
124
 
 
11
5
Prosečne maks. i min. temperature u °C
Ukupne padavine u mm
Izvor: Turkish State Meteorology[28]
Ankara
(Region Centralna Anadolija)
Klimatogram
JFMAMJJASOND
 
 
40
 
 
2
−7
 
 
31
 
 
4
−5
 
 
36
 
 
10
−2
 
 
51
 
 
16
3
 
 
52
 
 
20
7
 
 
39
 
 
24
9
 
 
17
 
 
28
13
 
 
15
 
 
28
13
 
 
18
 
 
24
8
 
 
32
 
 
18
4
 
 
36
 
 
11
−1
 
 
48
 
 
4
−3
Prosečne maks. i min. temperature u °C
Ukupne padavine u mm
Izvor: Turkish State Meteorology[29][30]
Izmir
(Egejski region)
Klimatogram
JFMAMJJASOND
 
 
125
 
 
13
6
 
 
98
 
 
13
6
 
 
79
 
 
17
8
 
 
48
 
 
21
12
 
 
26
 
 
26
16
 
 
11
 
 
31
20
 
 
9,6
 
 
33
23
 
 
4,6
 
 
33
23
 
 
35
 
 
29
19
 
 
52
 
 
24
15
 
 
111
 
 
18
11
 
 
135
 
 
14
8
Prosečne maks. i min. temperature u °C
Ukupne padavine u mm
Izvor: Turkish State Meteorology[31]
Antalija
(Mediteranski region)
Klimatogram
JFMAMJJASOND
 
 
227
 
 
15
6
 
 
139
 
 
15
6
 
 
100
 
 
18
8
 
 
61
 
 
22
11
 
 
32
 
 
26
15
 
 
9
 
 
31
19
 
 
6
 
 
35
22
 
 
5
 
 
34
22
 
 
16
 
 
31
19
 
 
86
 
 
27
15
 
 
172
 
 
21
10
 
 
269
 
 
16
7
Prosečne maks. i min. temperature u °C
Ukupne padavine u mm
Izvor: Turkish State Meteorology[32]
Zonguldak
(Crnomorski region)
Klimatogram
JFMAMJJASOND
 
 
133
 
 
9
4
 
 
86
 
 
9
3
 
 
88
 
 
11
5
 
 
58
 
 
15
8
 
 
51
 
 
19
12
 
 
71
 
 
23
16
 
 
81
 
 
25
18
 
 
88
 
 
25
18
 
 
123
 
 
22
15
 
 
153
 
 
18
12
 
 
147
 
 
15
8
 
 
154
 
 
11
5
Prosečne maks. i min. temperature u °C
Ukupne padavine u mm
Izvor: Turkish State Meteorology[33]
Šanlijurfa
(Region Jugoistočna Anadolija)
Klimatogram
JFMAMJJASOND
 
 
74
 
 
10
2
 
 
74
 
 
12
3
 
 
63
 
 
17
6
 
 
43
 
 
22
11
 
 
27
 
 
29
16
 
 
5
 
 
35
21
 
 
3
 
 
39
25
 
 
5
 
 
38
24
 
 
7
 
 
34
20
 
 
28
 
 
27
15
 
 
49
 
 
18
8
 
 
76
 
 
12
4
Prosečne maks. i min. temperature u °C
Ukupne padavine u mm
Izvor: Turkish State Meteorology[34]
Erzurum
(Region Istočna Anadolija)
Klimatogram
JFMAMJJASOND
 
 
20
 
 
−4
−15
 
 
24
 
 
−3
−14
 
 
33
 
 
3
−7
 
 
58
 
 
12
0
 
 
70
 
 
17
4
 
 
43
 
 
22
7
 
 
27
 
 
27
10
 
 
16
 
 
28
10
 
 
21
 
 
23
5
 
 
49
 
 
15
1
 
 
33
 
 
7
−5
 
 
22
 
 
−1
−11
Prosečne maks. i min. temperature u °C
Ukupne padavine u mm
Izvor: Turkish State Meteorology[35]

Istorija[uredi | uredi izvor]

Rana istorija[uredi | uredi izvor]

Mala Azija je jedna od najstarijih naseljenih delova sveta zbog svog odličnog geografskog položaja. Najraniji gradovi kao što su Čatalhojuk, Čajonu, Nevali Džori, Hadžilar, Gobekli Tepe i Mersin smatraju se jednim od najstarijih naselja na svetu.[36]

Delovi legendarnih trojanskih zidova, gde se vodio Trojanski rat

Naselje Troja je nastalo u periodu neolita i trajalo je kroz gvozdeno doba. Tokom perioda zabeležene istorije, stanovnici Anadolije su govorili indoevropske jezike, semitske jezike i karvelijske jezike, kao i mnoge jezike nejasnog porekla. Zapravo, zbog starosti indoevropskih hetitskih i luvijanskih jezika, neki naučnici su predložili Anadoliju za hipotetički centar odakle su se indoevropski jezici raširili po svetu.[37]

Jedan od najznačajnijih država u ovoj oblasti bilo je Hetitsko kraljevstvo, a trajalo je od 18. do 13. veka p. n. e. Kasnije su prevlast stekli Frigijci, indoevropski narod, čije su carstvo su u 7. veku pre n. e uništili Kimerijci. Najznačajnije države naslednice Frigije bile Lidija, Karija i Likija. Jezici kojima su govorili Lidijci i Likijci bili su u osnovi indoevropski, ali s mnogo neindoevropskih elemenata koje su pokupili tokom hetitskog i helenskog razdoblja.

Negde oko 1200. p. n. e. na zapadnoj obali Anadolije naselila su se grčka plemena, većinom Eolci. Celo ovo područje je u 6. veku p. n. e. osvojilo persijsko Ahemenidsko kraljevstvo. Kasnije je 334. p. n. e. ovo područje osvojio Aleksandar Veliki. Anadolija je zatim podeljena u veliki broj manjih helenističkih država, kao što su Bitinija, Kapadokija, Pergam i Pont. Rim je do sredine 1. veka p. n. e. pokorio sva ova kraljevstva, izuzev Pergama koji je postao rimska provincija krajem 2. veka p. n. e. Godine 324. rimski car Konstantin Veliki izabrao je Vizantion za novi glavni grad Rimskog carstva. Nakon pada Zapadnog rimskog carstva Carigrad je postao glavni grad Vizantijskog carstva.

Vizantija i Jermenija[uredi | uredi izvor]

Osmanski period[uredi | uredi izvor]

Mapa Osmanskog carstva na vrhuncu svoje moći (oko 1680. godine)

U 10. stoljeću Seldžuci koji su živjeli sjeverno od Kaspijskog i Aralskog jezera, počeli su se seliti u istočna područja Anadolije. Seldžuci su bili ogranak Turaka Ouza, a Anadolija je postala njihova domovina nakon bitke kod Mancikerta 1071. godine. Tom pobedom počinje uspon anadolijskog seldžuskog sultanata (Ikonijskog sultanata) koji je bio zasebni deo velikog Seldžuskog kraljevstva koje je pokrivalo područje srednje Azije, Irana, Anadolije i jugozapadne Azije.

Godine 1243. Mongoli su porazili Seldžuke, a njihovo carstvo se počelo raspadati. Turska Anadolija je tada podeljena u više manjih nezavisnih država zvanih gazi emirati. Do 1300. gazi emirati osvajaju većinu anadolijskih područja tada već oslabljenog Vizantijskog carstva. U to vreme počinje se izdizati gazi emirat kojeg je vodio Osman I (po njemu je nazvano Osmansko carstvo) koji je proširio svoju državu sve do granica s Vizantijom.

Osmansko carstvo je tokom svoje istorije duge 623. godine imalo kontakata i sa zapadnim i s istočnim kulturama. Carstvo je u 16. i 17. veku bila najjača politička sila na svetu koja se brzo širila prema središnjoj Evropi preko Balkana. Uz vrlo jaki uticaj koji je carstvo imalo na promjene kopnenih granica u Evropi, veliki značaj imalo je i na moru. Carstvo je bilo jedno od nekoliko sila koje se borilo za kontrolu nad Sredozemljem, a uz to često se sukobljavalo i s portugalskom flotom u Indijskom okeanu pokušavajući odbraniti svoju dominaciju nad trgovačkim pravcima između istočne Azije i zapadne Evrope. Važnost ovih pravaca je opao otkrivanjem Rta dobre nade 1488. godine.

U prvoj polovini 19. veka počeo je opadati uticaj carstva, a konačan udarac je dobilo porazom u Prvom svetskom ratu u kojeg je ušla u savezu s Nemačkom. Francuska i Velika Britanija su ranije obećale stvaranje jermenske države u istočnom dijelu Anadolije, što je osmanska vlast videla kao udar na teritorijalnu celovitost zemlje. Pod izgovorom preseljenja, veliki broj Jermena je ubijen ili su umrli od iscrpljenosti u sirijskoj pustinji. Sveukupno je između 1915. i 1917. ubijeno 1,5 miliona Jermena. Turska vlada i danas službeno poriče genocid nad Jermenima.

Nakon rata sile Antante podelile su teritoriju carstva sporazumom u Sevru 1920. godine. Osmansko carstvo je izgubilo sve teritorije izuzev Anadolije i Trakije. Teritoriju današnje Turske podejeljena je u više delova. Grčkoj je obećana Smirna (današnji Izmir) i deo zapadne Anadolije, Italija je trebalo da dobije područje Adane, a Francuskoj je uz Siriju trebalo da pripadne i Kilikija. U istočnom delu današnje Turske gde se nalaze gradovi Kars, Ardahan i Erzurum trebalo je da bude osnovana jermenska država. Južno i istočno od Eufrata trebalo je da bude stvorena autonomna kurdska regija. Svi ovi planovi na kraju nisu ostvareni.

Savremena istorija[uredi | uredi izvor]

Mustafa Kemal-paša je 19. maja 1919. politički i vojni ustanak protiv ovih planova. Posebno su 1920. vođene žestoke borbe s Grčkom. Rat je završen 9. septembra 1922. zauzimanjem Smirne koja je tada većinski bila naseljena Grcima, posle čega je celokupno grčko stanovništvo Smirne bilo pobijeno. Turska pobeda rezultovala je maloazijskom katastrofom, u kojoj su mnogi Grci i Turci ostali bez svojih domova.

Nakon pobjede Turaka, 24. jula 1923. sporazumom iz Lozane promijenjen je prethodni sporazum iz Sevra. Ovim ugovorom uspostavljene su današnje granice Turske. U isto vrijeme izvršena je i razmena stanovništva sa Grčkom. Nakon što su sve strane snage napustile Anadoliju, Mustafa Kemal je 29. oktobra 1923. proglasio republiku.

Za vreme svoga mandata Mustafa Kemal je pokrenuo niz političkih i društvenih reformi širom zemlje, koje su pretvorili Tursku u modernu, sekularnu i evropski orijentisanu državu. Smernice njegove politike danas se nazivaju kemalizmom. Između ostalog 1922. ukinut je sultanat, a 3. marta 1924. i kalifat. Iste godine ukinut je šerijatski zakon, a 1925. provedena je odevna reforma kojom je zabranjen fes (tradicionalna turska muška kapa) i veo za žene, a uvedeno je zajedničko obrazovanje za oba pola. Godine 1926. islamski kalendar zamenjen je gregorijanskim, a uveden je i metrički sistem.

Idućih godina celi pravosudni sistem je promenjen je po uzoru na evropske zemlje. Uvedena je monogamija, a 1928. je sprovedena sekularizacija i reforma pisma u kojoj je arapsko pismo zamenjeno latinicom. Ovim reformama je 1930. uvedeno pravo glasa ženama, a od 1934. daje im se i pravo učestvovanja na izborima. Sprovedena je i reforma imena građana u kojoj su svima dodeljena prezimena. Turski parlament je Mustafi Kemalu dodijelio prezime „Ataturk“ (otac Turaka) koje je proglašeno posebnim prezimenom kojeg je nosio samo on. Manji broj Ataturkovih reformi je nakon njegove smrti ukinut, kao npr. reforma kojom je u džamijama umesto na arapskom molitva uvedena na turskom.

Nakon Ataturkove smrti 1938., predsednik Turske je postao njegov bliski saradnik Ismet Ineni. Ineni je nastavio modernizaciju Turske, a na spoljnopolitičkom planu pokušao je održati neutralnost. Godine 1939. Turskoj je pripojena Republika Hataj koja je postala turski vilajet.

Nakon Drugog svetskog rata[uredi | uredi izvor]

Za vreme Drugog svetskog rata Turska je očuvala svoju spoljnopolitičku neutralnost. U rat na strani saveznika ušla je simbolički tek 23. februara 1945. Iste godine potpisala je povelju UN-a. Godine 1946. u Turskoj je uvedeno višestranačje. Demokratska stranka je pod vodstvom Adnana Menderesa je na izborima 1950. osvojila većinu u parlamentu. Time je završena vladavina Republikanske narodne stranke koja je trajala od osnivanja republike.

Izbijanjem sukoba između istoka i zapada, te pokušajem uticaja Sovjetskog Saveza na Tursku, završeno je razdoblje političke neutralnosti za Tursku. Godine 1950. Turska je učestvovala kao deo UN-ovog kontingenta u Korejskom ratu, a 1952. je postala članica NATO pakta.

Godine 1960. premijer Menderes je doneo zakon koji mu je omogućie ukidanje opozicije. Vojska je tada organizovala državni udar i uhapsila premijera i druge političare, koji su nakon suđenja obešeni u septembru 1961. na ostrvu Imralı. Nakon što je vojska iste godine uvela novi ustav, vratila je vlast narodu. Ineni je ponovo postao premijer i vladao je od 1961. do 1965. godine. U to vreme Turska je postala pridružena članica EEZ-a. To razdoblje obeležilo je i neefikasnost vlade i jačanje levičarskih i desničarskih terorističkih aktivnosti, što je dovelo do privrednog pada. Godine 1971. vlast je ponovo uzela vojska koja je uvela represivne mere za stanovništvo.

Nakon dugog niza godina međuetničkog nasilja na Kipru, Grci su organizovali vojni udar u julu 1974. u kojem je svrgnut predsednik Makarios III i postavljen grčki nacionalista Nikos Sampson kao diktator. Turska se tada odlučila za vojnu intervenciju na Kipru u kojoj je okupirala severni deo ostrva. Devet godina kasnije na tom području uspostavljena je nelegitimna Turska Republika Sjeverni Kipar koju je priznala samo Turska.

Vojska je 12. septembra 1980. treći put oduzela vlast izabranoj vladi. Uzrok je bila politička i privredna nestabilnost zemlje u 1970-im, kao i teroristički napadi ekstremne levice i desnice. Vojska je pod generalom Kenanom Evrenom uvela ratno stanje u zemlji i zabranila sve političke stranke. Hunta se pre snažno protivila kurdskim separatistima i levoj opoziciji. Dana 7. novembra 1982. vojska je predstavila novi ustav koji je prihvaćen referendumom.

Od sredine 1980-ih najvažnijim unutrašnjim problemom zemlje smatra se sukob s Kurdima. Turska je dotad vodila politiku asimilacije koja je rezultovala potiskivanjem kurdske kulture i identiteta. Kao reakcija na ovu politiku 1978. osnovana je Radnička partija Kurdistana) s Abdulahom Odžalanom na čelu. Stranka je 1984. počela oružani sukob na jugoistoku Turske s ciljem osnivanja socijalističke države Kurdistan. Do 2007. godine, u sukobima između turske vojske i PKK-a poginulo je oko 40.000 osoba.

U februaru 1998. turska tajna služba je uhvatila Abdulaha Odžalana u Keniji i dovela ga u Tursku gde je osuđen na smrtnu kaznu (koja je ukinućem smrtne kazne promenjena u doživotni zatvor). Tada je Radnička partija Kurdistana proglasila prekid vatre koji je prekršen 2004. godine.

Za vreme mandata premijera Edževita (1999.–2002.) uvedene su nove reforme građanskog prava sa sveukupnim povećanjem ljudskih prava (kao što su npr. pravo na okupljanja i proteste). Ove reforme su kasnije nastavljene, a dovele su između ostalog i do ukidanja smrtne kazne, zabrane mučenja i uvođenja kulturnih sloboda kurdskom stanovništvu. Danas je dopuštena i upotreba kurdskih dijalekata u školstvu, kao i prenos radijskih i televizijskih kanala na kurdskom. Turska državna televizija danas uz turski emituje i na kurdskom, arapskom, srpskom i drugim jezicima. Turska je, nakon 40 godina pokušavanja približavanja, 3. oktobra 2005. započela pregovore o članstvu u Evropskoj uniji.

Politika i državno uređenje[uredi | uredi izvor]

Turska je svetovna parlamentarna republika zasnovana na načelu deobe vlasti na zakonodavnu, izvršnu i sudsku. Ustav je vrhovni zakon države.

Predsednik je šef države i šef vlade, bira se najmanje dvotrećinskom većinom Velike turske narodne skupštine (tur. Türkiye Büyük Millet Meclisi; TBMM), poznatije kao Medžlis, na jednokratni, sedmogodišnji mandat. Da bi bio podoban za ovu funkciju, kandidat mora biti turski državljanin stariji od 40 godina, mora biti podoban za izbor u TBMM, i mora imati visoku stručnu spremu. Predsednik predsedava Nacionalnim savetom za bezbednost i vrši funkciju vrhovnog komandanta. U vreme rata, načelnik Generalštaba vrši funkciju vrhovnog komandanta u ime predsednika. Predsednik je ovlašten proglašavati zakone ili ih slati nazad u parlament na ponovno razmatranje, raspisivati javne referendume, raspisivati parlamentarne izbore, ratifikovati i objavljivati međunarodne sporazume itd.

Izvršna vlast je u rukama predsednika i Saveta ministara, kojim predsedava predsednik. Predsednik kandiduje ministre, čije imenovanje mora odobriti Velika turska narodna skupština. Pre opštih izbora, ministri pravde, unutrašnjih poslova i komunikacija moraju se povući iz kabineta, a imenuju se nezavisni i neutralni (bez političkih veza) ministri. Savet ministara izdaje pravila o primeni zakona i ostalim pitanjima, uz uslov da se ne kose sa postojećim zakonima, koje tada proverava Državni savet. Velika turska narodna skupština može smeniti vladu izglasavanjem nepoverenja.

Prema ustavu iz 1982, zakonodavna vlast pripada Velikoj turskoj narodnoj skupštini (Medžlis), koja zaseda u Ankari. To je jednodomno telo sa 550 mesta koje se bira po sistemu proporcionalne zastupljenosti opštim pravom glasa odraslih, na petogodišnji mandat. U Skupštini su zastupljene samo stranke koje su sakupile više od 10% glasova u zemlji. Velika turska nacionalna skupština donosi, menja, dopunjava i opoziva zakone; nadgleda rad Saveta ministara i ovlašćuje ga da izdaje odluke o posebnim pitanjima koje imaju snagu zakona; ratifikuje međunarodne sporazume i odluke vezane uz štampanje novca, objave ratnog stanja, te učestvovanje državnih oružanih snaga u operacijama u inostranstvu; odlučuje o pitanjima vezanim uz odobravanje amnestija i pomilovanja itd.

Ustavom iz 1982. proglašena je nezavisnost državnih sudova i sudija. Turska ima jedinstveni pravni sistem građanskih i vojnih sudova, od kojih svaki ima apelacioni sud sa sedištem u Ankari. Ustavni sud preispituje ustavnost zakona i odluka sa snagom zakona, kao i pravila procedure Velike turske nacionalne skupštine. Njegove odluke se odmah objavljuju u Službenom listu, pa su obavezujuće za sve, uključujući zakonodavnu i izvršnu vlast. Sudije imenuje predsednik. Visoki apelacioni sud je poslednji stepen preispitivanja odluka i presuda koje su doneli sudovi. Sudije bira Vrhovni savet sudija i tužilaca. Državni savet je najviši upravni tribunal. Tri četvrtine sudija imenuje Vrhovni savet sudija i tužilaca, a jednu četvrtinu predsednik. Ustavom iz 1982. propisano je uspostavljanje sudova za bezbednost koji se bave napadima na nacionalni i teritorijalni integritet Turske, demokratski poredak, napade na unutrašnju i spoljašnju bezbednost države itd. Tu je još i mnogo nižih građanskih i vojnih sudova.

Administrativna podela[uredi | uredi izvor]

Turska je administrativno podeljena na 81 vilajet (tur. il). Vilajeti u većini slučajeva nose ime po svom sedištu, sa tri izuzetka:

Podela (prazna mapa)
Agri Adana Adijaman Ajdin Aksaraj Amasija Ankara Antalija
Ardahan Artvin Afjonkarahisar Bajburt Balikesir Bartin Batman Biledžik
Bingel Bitlis Bolu Burdur Bursa Van Gaziantep Gumušhane
Giresun Denizli Dizdže Dijarbakir Elazig Erzindžan Erzurum Edirne
Eskišehir Zonguldak Igdir Izmir Isparta Istanbul Jalova Jozgat
Kajseri Karabik Karaman Kars Kastamonu Kahramanmaraš Kilis Kitahija
Konija Kodžaeli Kirikale Kirklareli Kiršehir Malatija Manisa Mardin
Mersin Mugla Muš Nevšehir Nigde Ordu Osmanije Rize
Sakarija Samsun Sivas Sirt Sinop Tekirdag Tokat Trabzon
Tundželi Ušak Hakari Hataj Čanakale Čankiri Čorum Šanliurfa
Širnak

Stanovništvo[uredi | uredi izvor]

Turci su evroazijski narod, tačnije njegova posebna grupa, sa oko 83,81 miliona pripadnika,[38] koji žive raspoređeni na dva kontinenta. Najveći deo ih živi u Maloj Aziji (Turska sa oko 49 miliona), na Balkanu, i to u: Bugarskoj (815.000), Grčkoj (130.000), Makedoniji (81.000), Rumuniji (150.000), i nepoznat broj u zemljama naslednicama bivše Jugoslavije, kao i na Kipru (135.000). Veći deo Turaka živi u Iraku (200.000 do 300.000), Siriji (100.000) kao i u delu zemalja Azije, gde se zovu Turkmeni. Više od tri miliona Turaka žive u zapadnoj Evropi, od čega samo 1,2 miliona u Nemačkoj. Prvi put se spominju u 6. veku, a potomci su turkijskih naroda, koji su u 11. veku prodrli u Anadoliju, mešajući se postepeno sa ostalim narodima u tom delu sveta: Grcima na zapadu, Jermenima i Kurdima na istoku, i Gruzinima na severoistoku, a delom i sa Slovenima na jugoistoku Evrope. Današnja Turska priznaje sve Turke kao svoje državljane, ne samo državljane Turske, već se isto tako diči svojom jakom dijasporom, ali i „etničkim Turcima“ (Turcima u etničkom smislu), koji predstavljaju nacionalne manjine u susednim državama.

Najveći gradovi[uredi | uredi izvor]

Privreda[uredi | uredi izvor]

Privreda Turske ili ekonomija Turske je po bruto domaćem proizvodu 17. najveća ekonomija sveta, a po paritetu kupovne moći je 13. najveća ekonomija na svetu. Turska je jedan od najvećih proizvoćača srebra, zlata, nafte i prirodnog gasa u jugozapadnoj Aziji. Turska je veliki izvoznik hrane, odeće, nakita i plastike, sirovina, guma , lepkova , mašinskih i motornih delova itd. Turska proizvodi i bavi se preradom i daljom proizvodnjom pamuka, čaja, kafe, drveta. Veliki je izvoznik i proizvođač pistaća, badema, oraha, dinja, mantija, baklava , ratluka, alve i tune. Istanbul je najveći finansijski i ekonomski centar u Turskoj. Turska lira je nacionalna valuta Turske. Turizam je veoma značajan, poznata turska letovališta su Bodrum i Antalija , Istanbul poseti milioni ljudi godišnje .

Državni praznici[uredi | uredi izvor]

Galerija[uredi | uredi izvor]

Napomene[uredi | uredi izvor]

  1. ^ Predsednik Turske Redžep Tajip Erdogan izjavio je: „Naš stav prema jermenskom pitanju bio je jasan od početka. Nikada nećemo prihvatiti optužbe za genocid”.[15] Naučnici navode nekoliko razloga za takav stav Turske, uračunavši očuvanje nacionalnog identiteta, zahteve za naknadu štete i teritorijalne probleme.[16]

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ Nacionalna agencija za statistiku
  2. ^ National Geographic Atlas of the World (7th izd.). Washington, DC: National Geographic. 1999. ISBN 978-0-7922-7528-2.  „Europe” (pp. 68—69); „Asia” (pp. 90—91): „A commonly accepted division between Asia and Europe … is formed by the Ural Mountains, Ural River, Caspian Sea, Caucasus Mountains, and the Black Sea with its outlets, the Bosporus and Dardanelles.”
  3. ^ „Toplumsal Yapı Araştırması 2006” (PDF). KONDA Research and Consultancy. 2006. Arhivirano iz originala (PDF) na datum 15. 02. 2017. Pristupljeno 21. 2. 2015. 
  4. ^ „Turkey”. The World Factbook. Central Intelligence Agency]]. Pristupljeno 13. 10. 2016. 
  5. ^ Howard, Douglas Arthur (2001). The History of Turkey. Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-313-30708-9. 
  6. ^ Sharon R. Steadman; Gregory McMahon (2011). 7ND_CE9If3kC The Oxford Handbook of Ancient Anatolia: (10,000–323 BC) Proverite vrednost parametra |url= (pomoć). Oxford University Press. str. 3—11, 37. ISBN 978-0-19-537614-2. Pristupljeno 23. 3. 2013. 
  7. ^ Casson, Lionel (1977). „The Thracians” (PDF). The Metropolitan Museum of Art Bulletin. 35 (1): 2—6. JSTOR 3258667. doi:10.2307/3258667. 
  8. ^ David Noel Freedman; Allen C. Myers; Astrid Biles Beck (2000). Eerdmans Dictionary of the Bible. Wm. B. Eerdmans Publishing. str. 61. ISBN 978-0-8028-2400-4. Pristupljeno 24. 3. 2013. 
  9. ^ Gürpinar, D.; Gürpinar, Dogan (2013). Ottoman/Turkish Visions of the Nation, 1860—1950. Springer. ISBN 978-1-137-33421-3. 
  10. ^ Mehmet Fuat Köprülü&Gary Leiser. The origins of the Ottoman Empire. str. 33. 
  11. ^ Masters, Bruce (2013). The Arabs of the Ottoman Empire, 1516—1918: A Social and Cultural History (na jeziku: engleski). Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-03363-4. 
  12. ^ Somel, Selcuk Aksin (2010). The A to Z of the Ottoman Empire (na jeziku: engleski). Scarecrow Press. ISBN 978-1-4617-3176-4. 
  13. ^ Marushiakova, Elena; Popov, Veselin Zakhariev; Popov, Veselin; Descartes), Centre de recherches tsiganes (Université René (2001). Gypsies in the Ottoman Empire: A Contribution to the History of the Balkans (na jeziku: engleski). Univ of Hertfordshire Press. ISBN 978-1-902806-02-0. 
  14. ^ Roderic. H. Davison, Essays in Ottoman and Turkish History, 1774—1923 — The Impact of West, Texas 1990, pp. 115—116.
  15. ^ „Erdogan: Turkey will 'never accept' genocide charges”. Deutsche Welle. Pristupljeno 7. 2. 2018. 
  16. ^ Tatz, Colin; Higgins, Winton (2016). The Magnitude of Genocide. ABC-CLIO. ISBN 978-1-4408-3161-4. 
  17. ^ Schaller, Dominik J.; Zimmerer, Jürgen (2008). „Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction”. Journal of Genocide Research. 10 (1): 7—14. ISSN 1462-3528. doi:10.1080/14623520801950820. 
  18. ^ Roderic H. Davison; Review „From Paris to Sèvres: The Partition of the Ottoman Empire at the Peace Conference of 1919—1920” by Paul C. Helmreich in Slavic Review, Vol. 34, No. 1 (March 1975), pp. 186—187
  19. ^ „Turkey, Mustafa Kemal and the Turkish War of Independence, 1919–23”. Encyclopædia Britannica. 2007. Pristupljeno 29. 10. 2007. 
  20. ^ S.N. Eisenstadt, "The Kemalist Regime and Modernization: Some Comparative and Analytical Remarks, " in J. Landau, ed., Atatürk and the Modernisation of Turkey, Boulder, Colorado: Westview Press, 1984, 3—16.
  21. ^ „EU Council issues strong message about Turkey's obligations”. Cyprus Mail. 26. 6. 2018. 
  22. ^ „EU will Zollunion mit der Türkei nicht ausbauen” (na jeziku: german). Die Zeit. 27. 6. 2018. 
  23. ^ „The Political Economy of Regional Power: Turkey” (PDF). giga-hamburg.de. Pristupljeno 18. 2. 2015. 
  24. ^ , M.B (4. 11. 1939). „The Political and Strategic Importance of Turkey”. Bulletin of International News. 16 (22): 3—11. JSTOR 25642612. 
  25. ^ The Economist Intelligence Unit (8. 1. 2019). „Democracy Index 2018: Me Too?”Neophodna slobodna registracija. The Economist Intelligence Unit. Pristupljeno 13. 1. 2019. 
  26. ^ Nordland, Rod (17. 11. 2016). „Turkey's Free Press Withers as Erdogan Jails 120 Journalists”. The New York Times. ISSN 0362-4331. Pristupljeno 24. 4. 2018. 
  27. ^ Ackerman, Elliot (16. 7. 2016). „Atatürk Versus Erdogan: Turkey's Long Struggle”. The New Yorker. ISSN 0028-792X. Pristupljeno 24. 4. 2018. >
  28. ^ Yıllık Toplam Yağış Verileri - Meteoroloji Genel Müdürlüğü
  29. ^ Meteoroloji Genel Müdürlüğü
  30. ^ „Historical Weather for Ankara, Turkey”. Weatherbase. Pristupljeno 30. 3. 2010. 
  31. ^ MGM
  32. ^ MGM
  33. ^ MGM
  34. ^ MGM
  35. ^ MGM
  36. ^ Thissen, Laurens. „Time trajectories for the Neolithic of Central Anatolia” (PDF). CANeW – Central Anatolian Neolithic e-Workshop. Arhivirano iz originala (PDF) na datum 5. 6. 2007. Pristupljeno 30. 3. 2010. 
  37. ^ Balter, Michael (27. 2. 2004). „Search for the Indo-Europeans: Were Kurgan horsemen or Anatolian farmers responsible for creating and spreading the world's most far-flung language family?”. Science. 303 (5662): 1323. PMID 14988549. doi:10.1126/science.303.5662.1323. 
  38. ^ Turkey Population (2020) - Worldometer

Literatura[uredi | uredi izvor]

Spoljašnje veze[uredi | uredi izvor]