Užički govor

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Štokavski poddijalekti

Užički govor (ili starovlaški, erski i zlatiborski govor) je govor srpskog jezika, koji pripada istočnohercegovačkom dijalektu štokavskog narečja.[1] Njime tradicionalno govori oko 500.000 ljudi u Zlatiborskom i Moravičkom okrugu, u užičkom kraju, na jugozapadu Srbije (na Starome Vlahu).[2][3][4]

Ime[uredi]

Jedan od najstarijih pomena narodnog jezika Užičana nalazi se u putopisu osmanlijskog putopisca Evlije Čelebije, prilikom njegove posete Užičkoj nahiji 1664. godine,[5] gde je on označen kao bosanski jezik.[6]

Danas Užičani pravoslavne vere najčešće svoj jezik zovu srpskim, dok oni muslimanske vere (koji uglavnom žive u opštinama Novoj Varoši, Priboju, Prijepolju i Sjenici u Zlatiborskom okrugu) svoj jezik zovu bosanskim ili bošnjačkim. Naziv srpskohrvatski je takođe upotrebljavan za vreme Jugoslavije.[7]

Klasifikacija[uredi]

Užički govor je mlađi štokavski dijalekat ijekavske zamene starog slovenskog glasa jat. Odlikuju ga novoštokavski akcenatski sistem od četiri akcenta s dužinama posle naglašenih slogova i razvijena nova deklinacija.[8] Danas mnogi Užičani, osobito u gradskim sredinama, upotrebljavaju ekavski izgovor (koji je uobičajen u Srbiji) u govoru i pisanju, umesto izvornog užičkog ijekavskog izgovora.[9] Ipak, izvorni ijekavski nazivi mesta u užičkom kraju, kao što su Bioska, Đetinja, Prijepolje, Bjeluša, Kosjerić, Drijetanj i drugi, su uglavnom očuvani.[10] Postoje, međutim, i nazivi mesta koji su dobili ekavski oblik u književnom izrazu, mada su njihovi izvorni ijekavski nazivi često sačuvani u govornom jeziku. Takvi su Bela Reka, Kriva Reka, Seništa i drugi, koji se često mogu čuti kao Bijela Rijeka, Kriva Rijeka, Sjeništa itd. u razgovoru između meštana.[11]

U srpsko-hrvatskom dijalekatskom kontinuumu, užički govor predstavlja prelaz između susednih dijalekata Bosne i Hercegovine i dijalekata Srbije.

Istorija[uredi]

Lokalno stanovništvo potiče od Slovena koji su se izmešali sa ilirskim i keltskim plemenima u ranom srednjem veku,[12] te je lokalni dijalekat u svom najranijem srednjovekovnom obliku bio blizak ilirskom i keltskim i vlaškim jezicima[traži se izvor od 03. 2011.], od čega su danas ostaci neki nazivi mesta ilirskog ili vlaškog (romanizovanog keltskog) porekla, kao što su Tara, Negbina, Murtenica, Čigota i dr.[13], ili užičko srednjovekovno lično ime Brajan, keltskog porekla.[14]

Srednjovekovni pomeni ovdašnjih toponima pokazuju ikavske odlike lokalnog narodnog jezika, slično srednjovekovnom jeziku Bosne. Takvi toponimi poput Bile Rike, Siče Rike, Biluše i drugih danas su poznati kao Bijela Rijeka ili Bela Reka, Seča Reka ili Seča Rijeka i Bjeluša (ijekavski ili ekavizovani tokom 19. i 20. veka).[14]

Užički dijalekat je kasnije na leksičkom polju u velikoj meri podlegao uticaju osmanskog turskog jezika.[15] Turski uticaj na jezik i mentalitet Užičana nalazi se i u romanu Došljaci užičkog književnika Milutina Uskokovića:

Tokom 17, 18. i 19. veka, užički kraj su naselile porodice iz Hercegovine, Crne Gore i drugih dinarskih oblasti. Većina današnjih Užičana potiče od tih doseljenika, Era.[16] Na užički dijalekat su tada uticali mlađi štokavski govori istočne Hercegovine.

Književnost[uredi]

Veliki deo užičke narodne književnosti čine anegdote i poslovice i epske i lirske pesme, koje su obe najčešće ispevane u desetercu, stihu od deset slogova, i pevaju se s guslama.[2] Glavni lik u svim užičkim anegdotama je Era (drugo ime za Užičana, takođe, ređe Ero), koji je prikazan kao vrlo promućurna, duhovita i gostoljubiva osoba, iako je obični zlatiborski seljak. U erskim anegdotama, Era uvek uspeva da nadmudri drugoga na kraju, čak i ako druge često smatraju pametnijima od njega (popovi, turske age i srpski knezovi, činovnici i dr.).[17] Likovi slični lukavome Eru postoje u anegdotama širom Balkana: u pričama o Nasredinu Hodži, orijentalnog porekla, ili o Karađozu u grčkoj i turskoj književnosti.[18]

Pisana književnost, s druge strane, uglavnom je nastajala na standardnom jeziku; tj. staroslovenskom i crkvenoslovenskom u srednjem veku, a kasnije književnom srpskom jeziku. Prva knjiga štampana u užičkome kraju, Rujansko četvorojevanđelje, štampana je na crkvenoslovenskom jeziku 1537. godine.[19] Druge knjige na crkvenoslovenskom štampane u užičkom kraju su Psaltir štampan u manastiru Mileševi 1544. godine, i Jevanđelje i Cvetni triod štampani u Mrkšinoj crkvi 1562. i 1566. godine.[20] Nakon što su štamparije u manastirima uništili Turci Osmanlije, prepisivačka škola se pojavila u manastiru Rači. Račanski rukopisi su pisani crkvenoslovenskim jezikom, ali sadržavali su i mnoge elemente narodnog jezika.[21] Prvi rukopisi na lokalnom dijalektu pojavili su se u 19. veku. To su hronike Miladina Radovića (Samouki rukopis) i Kremansko proročanstvo Miloša i Mitra Tarabića.

Primeri[uredi]

Izvori[uredi]

  1. v. karte srpskohrvatskih dijalekata Pavla Ivića, Dalibora Brozovića i dr.
  2. 2,0 2,1 Milisav R. Đenić, „Zlatibor“, Titovo Užice 1970, str. 74
  3. „Pod Užičkim krajem podrazumevaju se predeone celine: Zlatibor, Užička Crna gora, Stari Vlah, Soko, Požeška kotlina, Moravica, Polimlje i Podblaće, koje čine oblast s nekim posebnim geografskim, unekoliko i etnografskim odlikama u okviru Srbije.“ – R. Poznanović, „Tradicionalno usmeno narodno stvaralaštvo Užičkog kraja“, Posebna izdanja Etnografskog instituta SANU 30/1, Beograd 1988, str. 24 – 25
  4. Prema popisu stanovništva Srbije iz 2002. godine, u Zlatiborskom okrugu živelo je 313.396 ljudi, a u Moravičkom 224.772 ljudi.
  5. Evlija Čelebi, „Putopis“, Sarajevo 1973.
  6. Ljubomir Simović, „Užice sa vranama“, Beograd 2002, str. 39 i 43
  7. isp. podatke s popisâ stanovništva u Srbiji i bivšoj Jugoslaviji.
  8. Živojin Stanojčić, Ljubomir Popović, „Gramatika srpskoga jezika“, Beograd 2004, str. 10
  9. Ljubomir Simović, „Užice sa vranama“, Beograd 2002, str. 274
  10. i u tom obliku priznati od strane Republičkog statističkog zavoda Srbije, Pristupljeno 27. 4. 2013.
  11. isp. Milisav R. Đenić, „Zlatibor“; Ljubiša R. Đenić, „Zlatiborski letopis“; Ljubomir Simović, „Užice sa vranama“ i druge radove koji ih bez obzira pominju u njihovim izvornim ijekavskim oblicima.
  12. Milisav R. Đenić, „Zlatibor“, Titovo Užice 1970, str. 73
  13. Milisav R. Đenić, „Zlatibor u prošlosti“, Titovo Užice 1983, str. 6; a takođe prema Jiričeku
  14. 14,0 14,1 Ahmed S. Aličić, „Turski katastarski popisi nekih područja zapadne Srbije – XV i XVI vek“, Čačak 1984.
  15. Ljubomir Simović, „Užice sa vranama“, Beograd 2002, str. 140
  16. Milisav R. Đenić, „Zlatibor u prošlosti“, Titovo Užice 1983, str. 50
  17. Glasnik Etnografskog instituta SANU, knj. XLVI, Beograd 1997: Desanka Nikolić, „Anegdota – izraz erskog mentaliteta“
  18. R. Angelova, „Lюbimi geori na humorističnite prikazki i anegdotite u nяkoi slavяnski i neslavяnski narodi“, Ezik i literatura XXVIII/3, Sofiя 1973, str. 16 – 17
  19. Milisav R. Đenić, „Zlatibor u prošlosti“, Titovo Užice 1983, str. 10
  20. Ljubomir Simović, „Užice sa vranama“, Beograd 2002, str. 44 – 47
  21. Ljubomir Simović, „Užice sa vranama“, Beograd 2002, str. 53 – 57
  22. Ljubiša R. Đenić, „Erske mudrolije“, Užičke vesti br. 860, 1964.
  23. Dragan M. Pjević, „Kremansko proročanstvo – izvor novih inspiracija“, Kremna 2005.

Vidi još[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]