Hram Svetog Save u Beogradu

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Hram Svetog Save u Beogradu
Temple Saint Sava.jpg
Opšte informacije
Mesto Beograd
Država  Srbija
Vrsta spomenika Crkva
Vreme nastanka 20. vek
Tip kulturnog dobra Spomenik kulture

Hram Svetog Save u Beogradu najveći je srpski pravoslavni hram, najveći pravoslavni hram na Balkanu. On se nalazi u istočnom delu Svetosavskog trga, na opštini Vračar, u Beogradu. Podignut je na mestu za koje se smatralo da je Kodža Sinan-paša 1594. godine spalio mošti Svetog Save, osnivača Srpske pravoslavne crkve. Izgradnja hrama je finansirana dobrovoljnim prilozima, kao i plaćanjem doplatnih poštanskih markica. Nedaleko od hrama je parohijski dom, a tu će se nalaziti i predviđena zgrada patrijaršije. Ovaj spomen-hram predstavlja organski deo savremene živopisne siluete Beograda, čineći jedno od njegovih glavnih obeležja.

Arhitektura[uredi]

Hram Svetog Save noću
Panorama svetosavskog trga: Hram Svetog Save, spomenik Karađorđu i Narodna biblioteka.

Hram se nalazi na kraju beogradske linije Kalemegdan - Trg republike - Terazije - Beograđanka - Hram Svetog Save. Izgrađen je u srpsko-vizantijskom stilu, sa četiri zvonika visoka 44 m. Visina vrha kupole iznosi 70 m, dok je glavni pozlaćeni krst visok još 12 m, što vrhu hrama daje ukupnu visinu od 82 m, a nadmorsku visinu od 134 m (64 m iznad nivoa reke Save). Zbog toga ova crkva zauzima istaknuto mesto na beogradskom horizontu i vidljiva je sa svih prilaza gradu.

Hram zauzima površinu od 3.500 kvadratnih metara u prizemlju, uz dodatnih 1.500 m² na tri galerije na prvom nivou. Postoji još i galerija od 120 m² na drugom nivou, na kome se nalazi i spoljašnji vidikovac koji se prostire oko cele kupole. Hram se u pravcu istok-zapad proteže 91 m, a u pravcu sever-jug 81 m. Kupole su ukrašene sa osamnaest pozlaćenih krstova u tri veličine, dok se u zvonicima nalazi 49 zvona iz austrijske zvonolivnice Grassmayr.

Crkva može da primi 10.000 vernika, a na zapadnu horsku galeriju može da stane 800 horista. Hram je obložen belim mermerom i granitom, u čemu je sudelovao i slovenački Marmor Hotavlje.

Živopisanje, koje je u toku, radi se u tehnici mozaika. U glavnoj kupoli nalazi se ogroman mozaik Hrista Pantokratora koji predstavlja Isusa Hrista u trenutku vaznesenja, a realizovan je u ateljeu ruskog akademika i ikonopisca Nikojala Muhina. Kupola je ukrašena mozaikom teškim oko 40 tona, koje je u potpunosti realizovan u ateljeu umetnika, zatim podeljen na manje delove i tako transportovan u Beograd, gde je montiran u kupolu. Mozaik kupole predstavlja jedan od najvećih poduhvata mozaičkog ukrašavanja krivolinijskih prostora u svetu. Mozaik je pravljen tokom 2016. i 2017. godine a montiran od maja 2017. do kraja februara 2018.[1]

Crkva Svetog cara Lazara[uredi]

Ispod poda hrama je izgrađena crkva Svetog cara Lazara, ukupne površine oko 1.800 m², sa riznicom Svetog save i kriptom patrijarha Srpske pravoslavne crkve, u koju je planirano da se sahranjuju upokojeni patrijarsi. Osim bogosluženja, crkva je planirana za mnogobrojne kulturne manifestacije.[2]

Izgradnja[uredi]

Izgradnja hrama je tekla veoma sporo do 2002. godine. Hram je još uvek u izgradnji, koja se finansira dobrotvornim prilozima, i plaćanjem doplatnih poštanskih markica, koje su prilikom slanja pošiljki obavezni da plate svi građani Srbije bez obzira na veroispovest, a u skladu sa uredbom Vlade Srbije.[3][4][5][6]

Godine 1879, dok je bio u Beogradu, jedan od najpoznatijih predstavnika Srba katoličke vere iz Dubrovnika Matija Ban, prvi je izneo ideju podizanja crkve Svetog Save na Vračaru.[7][8] Kasnije, 1895 godine, odnosno tri stotine godina nakon spaljivanja moštiju svetog Save, u Beogradu je osnovano Društvo za podizanje hrama svetog Save na Vračaru, čiji je cilj bio da se na mestu spaljivanja moštiju podigne hram.[9] Omanja crkva koja je podignuta na mestu budućeg hrama je kasnije pomerena da bi izgradnja hrama mogla da otpočne. 1905. godine se raspisuje javni konkurs za izradu projekta; svih pet prispelih radova je odbačeno kao nedovoljno dobro.

Spomenik svetom Savi u dvorištu hrama

Izbijanje Prvog balkanskog rata 1912. godine, kao i Drugi balkanski i Prvi svetski rat koji su sledili, zaustavili su sve aktivnosti na izgradnji hrama. Nakon rata, 1919. godine, Društvo je ponovo ustanovljeno. Nov konkurs je raspisan 1926; ovog puta su stigla 22 projekta. Premda prva i treća nagrada nisu dodeljene, arhitektonsko rešenje arhitekte Bogdana Nestorovića, koje je osvojilo drugu nagradu, proglašeno je za najuspešnije. Odbor za izgradnju hrama je 1930. poverio izradu projekta arhitekti Nestoroviću, kao i arhitekti Aleksandru Deroku, uz saradnju inženjera Vojislava Zađine.

Četrdeset godina nakon početne zamisli, i 340 godina nakon spaljivanja moštiju svetog Save, izgradnja hrama je konačno započela 15. septembra 1935. godine, kada je patrijarh Varnava izvršio osvećenje temelja. Kada su radovi poodmakli, patrijarh Gavrilo je 10. maja 1939. godine svečano osvetio temelje, i u oltaru, uz kamen temeljac, položio povelju. Dalja izgradnja bila je prekinuta napadom Nemačke na Jugoslaviju, 6. aprila 1941. Od početka građevinskih radova do nemačke okupacije, izgrađeni su temelji hrama i podignuti su zidovi visine 7 i 11 m.

Nemačka okupaciona vojska je koristila prostor unutar nedovršenog hrama kao parkiralište, a 1944. su ga za istu svrhu koristili partizani i Crvena armija. Kasnije su razna preduzeća koristila prostor kao magacin. Društvo za izgradnju hrama je prestalo da postoji.

Patrijarh German dolazi na čelo Srpske pravoslavne crkve 1958. godine i obnavlja ideju o podizanju hrama. Nakon 88 ponovljenih molbi - i isto toliko odbijanja - dozvola za nastavak gradnje je dobijena u leto 1984. i od republičke i od gradske vlasti. Profesor Branko Pešić, koji je imenovan za novog arhitektu hrama, prepravio je prvobitni projekat da bi se bolje iskoristili novi materijali i građevinske tehnike.

Unutrašnjost crkve u izgradnji

Patrijarh German je 30. aprila 1985. godine, u prisustvu svih srpskih arhijereja, ponovo osvetio hram, položivši povelju o nastavku radova u novim istorijskim prilikama. 12. maja 1985. patrijarh, 20 episkopa i brojno sveštenstvo su služili svečanu Liturgiju, kojoj je u unutrašnjosti zidina hrama prisustvovalo oko 12.000 vernika, dok je u porti bilo još oko 80.000 ljudi. Izgradnja je ponovo otpočela 12. avgusta 1985. Zidovi su podignuti do pune visine od 40 m. Akt o odobrenju nastavka gradnje potpisao je tadašnji predsednik predsedništva Srbije Dušan Čkrebić, koji je u znak zahvalnosti od Srpske pravoslavne crkve dobio orden Svetog Save, 2007. godine.[10]

Najveće postignuće je bilo podizanje centralne kupole teške 4.000 tona. Ona je bila napravljena na zemlji, a zatim je, zajedno sa pokrivačem od bakarnog lima i velikim pozlaćenim krstom visokim 12 metara i teškim 4 tone, podignuta i postavljena na zidove. Podizanje, koje je trajalo 40 dana, završeno je 26. juna 1989. godine.

3. septembra 2001. godine formiran je Konzorcijum za finansiranje izgradnje Hrama Svetog Save na inicijativu tadašnjeg premijera Srbije dr Zorana Đinđića, uz blagoslov tadašnjeg Patrijarha srpskog Pavla i pod pokroviteljstvom Prestolonaslednika Aleksandra II Karađorđevića. Na ovaj način obnovljeno je Društvo za podizanje Hrama Svetog Save, koje je prestalo sa radom 1941. godine. 2002. godine Konzorcijum je vratio stari naziv - Društvo za podizanje Hrama Svetog Save na Vračaru.[11]

Gradnja eksterijera je završena 2004. godine. Postavljena su zvona i prozori, a fasada je takođe završena. Međutim, radovi na unutrašnjoj dekoraciji tek su počeli.

Hram su po dva puta posetili ruski predsednici Vladimir Putin i Dmitrij Medvedev, a posećuju ga i druge zvanične delegacije koje dolaze u Beograd.[12]

Mesto[uredi]

Iako je hram sazidan na mestu za koje se u vreme početnih planova verovalo da je mesto spaljivanja moštiju, istorijska istraživanja ukazuju da se taj događaj verovatno nije desio na današnjem Vračaru, koji je tada bio daleko izvan zidina grada, već na brdu „Čupina umka“, na Tašmajdanu koji se tada zvao Vračar, blizu današnje crkve Svetog Marka.[13][14]

Galerija[uredi]

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. „Gradnja Hrama Svetog Save duža od veka. Politika. 21. 2. 2018. Pristupljeno 24. 2. 2018. 
  2. Kurir/SRPSKA SVETINJA: Ispod Hrama Svetog Save se krije najlepša crkva u Evropi
  3. (na jeziku: srpski) „Crkveno-državni namet za Hram Sv. Save”. Radio Slobodna Evropa. Pristupljeno 2. 7. 2011. 
  4. (na jeziku: srpski) „Doplatna markica za hram po zakonu”. Politika. Pristupljeno 2. 7. 2011. 
  5. (na jeziku: srpski) „Srbija prisiljava ateiste i nesrbe da plaćaju za hram Sv. Save”. Nezavisne. Pristupljeno 2. 7. 2011. 
  6. (na jeziku: srpski) „Uz pošiljku i „dobrovoljni prilog“ za izgradnju Hrama Svetog Save”. B92. Pristupljeno 2. 7. 2011. 
  7. Arsić, Irena P. (13. 1. 2017). „THE CULTURE OF CATHOLIC SERBS FROM DUBROVNIK IN CONTEMPORARY CROATIAN HISTORIOGRAPHY”. Philologia Mediana (Broj 9 - 2017): 52. Pristupljeno 2. 12. 2017. 
  8. Soleša, Biljana S. (2013). „NjEGOŠ U MEMOARSKOJ PROZI MATIJE BANA” (PDF). Sinteze. br. 4: 31. Pristupljeno 3. 12. 2017. 
  9. Pre 120 godina doneta odluka o podizanju Hrama (SPC, 9. maj 2015)
  10. Hram Svetog Save, Pristupljeno 24. 4. 2013.
  11. Hram Svetog Save, Pristupljeno 24. 4. 2013.
  12. Legenda o Hramu Svetog Save („Politika“, 27. januar 2013), Pristupljeno 24. 4. 2013.
  13. „Srpsko nasleđe: „Gde su Turci spalili mošti Svetog Save. Srpsko-nasledje.co.rs. Pristupljeno 10. 1. 2012. 
  14. „Gde su zaista spaljene mošti Svetog Save. Politika. 30. 1. 2013. Pristupljeno 24. 2. 2018. 

Spoljašnje veze[uredi]