Crna Gora

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu


Koordinate: 42° 46' SG Š, 19° 13' IGD

Disambig.svg
Druga značenja su popisana u stranici Crna Gora (višeznačna odrednica).
Crna Gora
Crna Gora
Zastava Crne Gore Grb Crne Gore
Zastava Grb
Himna
Oj, svijetla majska zoro
Položaj Crne Gore
Glavni grad Podgorica (glavni grad)
Cetinje (prestonica)
42°47′S 19°28′I
Službeni jezik crnogorski
Ostali jezici u upotrebi srpski, bošnjački, albanski i hrvatski
Oblik države Parlamentarna republika
 — Predsjednik Filip Vujanović
 — Predsjednik Vlade Milo Đukanović
 — Predsjednik Skupštine Ranko Krivokapić
Nezavisnost: Poslije referenduma 3. jun 2006.
Stvaranje i Nezavisnost  
 — Osnivanje Cetinja 1484
 — Aneksija Crne Gore od strane Osmanskog carstva 1499
 — priznanje nezavisnosti na Berlinskom kongresu 1878
 — ujedinjenje sa Srbijom 1918
 — nezavisnost od SCG 3. jun 2006
Površina  
 — ukupno 13.812 km² (157)
 — voda (%) 1.5
Stanovništvo  
 — 2011. 620.029 [1] (167)
 — gustina 45.27/km² 
Valuta Evro1 (EUR)
Vremenska zona UTC +1 (CET)
UTC +2 (CEST)
Internet domen .me
Pozivni broj +382 2
1 Iako nije članica Evrozone, u Crnoj Gori evro se koristi kao zvanično platno sredstvo.
2 +382 je ušao u upotrebu 23. juna 2007. godine, zamijenio je pozivni broj 381 koji pripada Srbiji - nasljednici SCG.

Crna Gora je država u regionu južne Evrope[2] koja leži na obali Jadranskog mora na Balkanskom poluostrvu. Graniči se na istoku i sjeveroistoku sa Srbijom,[a] na zapadu i sjeverozapadu sa Hrvatskom i Bosnom i Hercegovinom i na jugu i jugoistoku sa Albanijom. Na jugozapadu je Jadransko more dijeli od Italije. Glavni, a ujedno i najveći grad je Podgorica, dok Cetinje ima status prestonice (prijestonice) .

Crna Gora je članica Ujedinjenih nacija, Organizacije za evropsku bezbjednost i saradnju, Savjeta Evrope i Unije za Mediteran. Takođe je kandidat za članstvo u Evropskoj uniji od 2010, a i potencijalni kandidat za NATO pakt.

Preteče današnje Crne Gore su srednjovjekovne kneževine Duklja i Zeta. Crna Gora je tokom turske vladavine imala neku vrstu autonomije, a nezavisnost od Turske joj je potvrđena na Berlinskom kongresu 1878. godine. Od 1918. bila je dio sve tri Jugoslavije. Na referendumu održanom 21. maja 2006. godine građani Crne Gore su izglasali nezavisnost u odnosu na državnu zajednicu Srbiju i Crnu Goru sa ukupno 55,54 % glasova. Nezavisnost je proglašena 3. juna 2006. godine. Dana 28. juna 2006. Crna Gora je postala 192. članica Ujedinjenih nacija, a 11. maja 2007, 47. članica Savjeta Evrope.

Ime[uredi]

Ime Crna Gora se na ovim prostorima prvi put zvanično javlja 1296. godine u povelji srpskog kralja Stefana Uroša II Milutina iz dinastije Nemanjića. Javlja se u obliku otь Črne Gore, u kontekstu oblasti oko Crmnice i vranjinskoga manastira, Skadarskog jezera.[3] Ta Crna Gora je jedna od brojnih oblasti u srednjovjekovnoj srpskoj monarhiji koja nosi identično ime. Ime Crna Gora je vjerovatno izvedeno prema tome što su u srednjem vijeku Lovćen, njegova predgorja i područja starocrnogorskih planina bili pokriveni gustim (crnogoričnim) šumama. Značenje imena leži u slovenskom toponimu za velike i guste gore ili mrke šumovite predjele.[4]

U italijanskim izvorima Crna Gora se prvi put pominje u izvornom obliku 1348. kao Cerna Gora, a u dubrovačkim izvorima 1379.[5] kao Cernagora. Italijanski izvori je takođe bilježe kao Montagna Negra, Montenegro ili Monte Negro i otuda je ime Montenegro ušlo u neslovenske jezike. Kao Montenegro spominje se i u latinskim kotorskim spomenicima 1397, a kao Monte Negro 1443. i Crnagora 1458. Godine 1435. u ugovorima između despota Đurđa Brankovića i Mlečana pominju se catuni Cerna Gora ili catunos Cernagora.[6][4]

Geografija[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Geografija Crne Gore
Fizička mapa Crne Gore

Crna Gora se nalazi u jugoistočnoj Evropi na Balkanskom poluostrvu. Teritorija Crne Gore zauzima približno 13.812 km². Graniči se sa Hrvatskom (14 km) na zapadu, Bosnom i Hercegovinom na sjeveru (225 km), Srbijom na istoku (203 km), Albanijom na jugu (172 km), a od Italije je razdvojena Jadranskim morem. Dužina obale je 293,5 km.[7]

Krajnje tačke Crne Gore su:

Crna Gora se rasprostire od visokih vrhova na granici sa Srbijom i Albanijom i širi se velikom ravnicom koja se prostire nekoliko kilometara. Ravnica grubo nestaje na sjeveru, gdje se Lovćen i Orjen naglo spuštaju u Boku Kotorsku.

Bobotov Kuk najviši vrh planine Durmitor jedan je od simbola Crne Gore

Veliki kraški predio u Crnoj Gori uglavnom leži na visinama od 1000 m iznad nivoa mora, a neki dijelovi idu skoro do 1.900 m, kao na primjer planina Orjen, najviši masiv među priobalnim krečnjačkim vijencima.


Planine Crne Gore spadaju u jedne od najnegostoljubivijih terena u Evropi. Njihova prosječna nadmorska visina je više od 2.000 m. Najviši vrh Crne Gore je Zla Kolata na Prokletijama sa nadmorskom visinom od 2534 m. Jedan od najpoznatijih vrhova Crne Gore je Bobotov Kuk na planini Durmitor, koji se nalazi na visini od 2523 m.[b] Planine Crne Gore spadaju u terene Balkanskog poluostrva najviše izmijenjene erozijom tokom posljednjeg ledenog doba.

Jadranska oblast zahvata relativno uzani pojas Crnogorskog primorja od rta Oštro do ušća rijeke Bojane, a prema unutrašnjosti Jadranska oblast se širi ka dolini Bojane i Skadarskoj kotlini, i ka dolinama Morače i Zete. Na krečnjačkoj podlozi razvila se posebna vrsta tla-crvenica, pogodna za uzgoj duvana, vinove loze, voća, maslina i druguh kultura. Pored crvenice javlja se i flišno zemljište. Jadranska oblast se dijeli na: Bokokotorski zaliv, Crnogorsko ili Paštrovićko primorje, Barsko polje, Skadarski basen i Zetsko-Bjelopavlićku ravnicu.

  • Bokokotorski zaliv sastoji se od četiri manja zaliva: Toplanskog, Tivatskog, Risanskog i Kotorskog. Toplanski i Tivatski zaliv spaja tjesnac Kumbor, a Tivatski i Risanski tjesnac Verige.
  • Paštrovićko primorje proteže se od Boke do Ulcinja. Iznad njega se izdižu planine Rumija i Sutorman. Nekadašnje ostrvo Sveti Stefan pješčanom prevlakom spojeno je sa obalom i pretvoreno u poluostrvo i turistički grad-hotel. Ovaj dio Jadranske oblasti raspolaže pjeskovitim plažama Petrovac, Miločer, Sveti Stefan, Ulcinj itd. Velika Plaža kod Ulcinja je najduža od plaža u Crnoj Gori, duga oko 13 km.
  • Barsko polje je najznačajniji željeznički, lučki i industrijski centar.
  • Skadarski basen predstavlja najveću kriptodepresiju na Balkanskom poluostrvu. Njegova najveća dubina leži 38 m ispod nivoa mora, a površina vode jezera je 6 m iznad nivoa mora. Ono je ujedno i najveće jezero Crne Gore.
  • Zetsko-Bjelopavlićka ravnica se proteže oko rijeka Morače i Zete sve do nedaleko od Nikšićkog polja. Plodno tlo, obilje vode, mediteranska klima učinili su da je ovo najplodniji dio Crne Gore i njena žitnica.

Klima[uredi]

Na klimu Crne Gore utiču velike vodene površine Jadranskog mora i Skadarskog jezera, kao i dubok ulazak Boka Kotorske u kopno, planinsko zaleđe u blizini obale (Orjen, Lovćen i Rumija) i planinama Durmitor, Bjelasica i Prokletije.

U Primorju i Zetsko-Bjelopavlićkoj ravnici vlada sredozemna klima, sa toplim i suvim ljetima i blagim i kišovitim zimama. Tokom zime sa kopna ka moru duva suva i hladna bura, dok u jesen sa mora duva jugo donoseći topao vazduh iz sjeverne Afrike i velike količine padavina. Planina Orjen spada u najkišovitija mjesta u Evropi. U toj oblasti padne godišnje 4600 mm padavina, na strmim padinama Orjena u mjestu Crkvice godišnje prosječno padne oko 5000 mm, što predstavlja evropski maksimum padavina, a u rekordnim godinama blizu 7000 mm/m².[8]

Znatno oštriju klimu imaju kraška polja ispod okolnih planinskih vrhova udaljena 20-80 km od mora. U centralnom i sjevernom dijelu Crne Gore vlada planinska klima, a na krajnjem sjeveru Crne Gore i kontinentalna klima, koju osim velikih dnevnih i godišnjih amplituda temperature karakteriše i mala godišnja količina padavina uz prilično ravnomjernu raspodjelu po mjesecima. U planinskim oblastima na sjeveru ljeta su relativno hladna i vlažna, a zime duge i oštre, sa čestim mrazevima i niskim temperaturama, koje naglo opadaju sa nadmorskom visinom.

Hidrografija[uredi]

Rijeke Crne Gore pripadaju Crnomorskom i Jadranskom slivu. Najduža rijeka je Tara (141 km), a ostale duže rijeke su Piva, Ćehotina, Zeta, Morača i Bojana. Rijeka Tara protiče kroz kanjon dubok 1.300 metara. Jedina plovna rijeka je Rijeka Crnojevića.

Najveće jezero Crne Gore je Skadarsko jezero, koje je najveće jezero na Balkanskom poluostrvu. Skadarsko jezero je kriptodepresija. Jezera u planinskom dijelu Crne Gore su ledničkog porijekla. Najveća i najpoznatija od njih su Plavsko, Biogradsko, Šasko i Crno jezero.

Flora[uredi]

U Crnoj Gori samoniklo raste 2880 vrsta i podvrsta viših biljaka (paprati i cvjetnica), među kojima su 212 endemiti Balkanskog poluostrva, a 22 vrste endemiti Crne Gore. Teritorija Crne Gore se može podjeliti na tri ekoregije: ilirske listopadne šume, sredozemnu vegetaciju na priobalju, te još dva podtipa mješovitih šuma (balkanske mješovite šume na krajnjem sjeveru i istoku i dinarske mješovite šume u ostatku zemlje.[9]

Fauna[uredi]

Životinjski svijet Crne Gore spada u zoogeografsku oblast Palearktika, ali se na njenoj teriroriji ukrštaju faune i nekih drugih oblasti: Mediterana, srednje Evrope i prednje Azije. S druge strane, današnja fauna Crne Gore predstavlja ostatak kvartarne faune koja je na ovom području bila neobično bogata. Balkansko poluostrvo je za vrijeme ledenog doba imalo relatvno blažu klimu i bilo utočište brojnim biljnim i životinjskim rodovima i vrstama. U vrijeme kvartara na ovom području živjele su danas izumrle vrste kao: crveni alpski vuk (Cuon alpinus europaeus), pećinska hijena (Crocuta spelaea), pećinski medvjed (Ursus speleus), leopard (Leopardus pardus), divlji konj, vunasti nosorog (Coelodonta antiquitatis), gigantski jelen (Megaceros giganteus), bizon (Bison priscus), divlje goveče (Bos primigenius) i dr. Brojne su bile i danas postojeće vrste koje su iz faune Crne Gore nestale uglavnoim u istorijsko vrijeme, kao što su ris (Lynx lynx), jelen lopatar (Dama dama), jelen (Cervus elephus), kozorog (Capra ibex) i dr.[10]

Nacionalni parkovi[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Nacionalni parkovi Crne Gore
Montenegro location map.svg
Parkovi u Crnoj Gori

U Crnoj Gori postoji pet nacionalnih parkova:

Ime Osnovan Veličina (ha) Slika
Nacionalni park Durmitor 1952. 39.000 Crno lake.jpg
Nacionalni park Biogradska gora 1952. 5.650 Biogradska suma.jpg
Nacionalni park Lovćen 1952. 5.650 Lovćen sa Njegoševim mauzolejem
Nacionalni park Skadarsko jezero 1983. 40.000 Lac de Shkodra.jpg
Nacionalni park Prokletije 2009. 16.630 Jezerski Vrh (2694) sa Karanfila (2480).jpg

Istorija[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Istorija Crne Gore

Praistorija[uredi]

Praistorijski nalazi na tlu Crne Gore:
Kameno doba
Bronzano doba
Prelaz iz bronzanog u gvozdeno doba
Gvozdeno doba
Nedatirani nalazi

Najstariji tragovi ljudskih naseobina na tlu današnje Crne Gore datiraju iz srednjeg paleolita. U pećini Crvena stijena, blizu granice sa Bosnom i Hercegovinom nad Trebišnjicom, pronađena su oruđa za rad, oružja za lov, predmeti vezani za sakralnu upotrebu i nakit, koji se datiraju u doba od prije šezdeset, odnosno trideset i pet hiljada godina. Nalazi naselja iz kamenog doba su pronađeni kod Berana u Beran Kršu i Petnjiku, dok iz bronzanog doba potiču ostaci utvrđenja u Petrovićima kod Crvene stijene, Zavrh kod Nikšića i Međeđoj glavi kod Podgorice, zatim naselja iz Zoganj-Ćereta kod Ulcinja i Bjedetića na Limu, oslikana pećina kod Risna i čitav niz usamljenih nalaza. Iz prelaznog perioda bronzanog u gvozdeno doba, pronađeni su mahom pojedinačni nalazi, dok su u gvozdeno doba datirane nekropole u Mijeloj na Skadarskom jezeru i Budvi sa naseljem iz istog doba, zatim humke u Gotovuši nad Ćehotinom, kod Berana i Crvene stijene.

Pored ovih nalaza, treba istaći i ostatke četiri utvrđenja (Jazalj, Rogamske strane, Trijebač i Kabao) oko ušća Zete u Moraču, koja nisu datirana, kao i humke na Cijevnoj kod Podgorice, Grblju, u Njegušima, Cetinju i Nikšiću, na Savinom laktu i kod Crvene stijene (Banjani i Drpe). Nalazi predmeta srodnih Starčevačkoj kulturi na cijeloj teritoriji današnje Crne Gore, ukazuje na kontinuitet ljudskih naselja na ovom prostoru.

Antika[uredi]

Tokom antičkog perioda, na prostoru zapadnog Balkana, živjela su ilirska plemena. Na prostoru današnje Crne Gore i sjeverne Albanije, živjeli su Labeati. Oni su osnovali grad Skodru (današnji Skadar), koji je u 3. vijeku p. n. e. postao prestonica prostrane ilirske države, na čijem čelu se našao kralj Agron. Njihovo gusarenje po Jadranu, dovelo je do dva rata sa Rimljanima (229228. p. n. e. i 219. p. n. e.) u kojima su Iliri predvođeni kraljicom Teutom suzbijeni, nakon čega se ona povukla u Risan i prihvatila mir kojim su Rimljanima pripale teritorije zapadno od Boke. Tokom narednih vijekova, Rimljani su zauzeli cijeli Balkan, a posljednji otpor Ilira slomljen je za vrijeme Batonovog rata (69).

Posuđe iz antičkog perioda pronađeno u Budvi

Tokom rimske vladavine, na prostoru današnje Crne Gore, pojavilo se pleme Dokleata, čiji se glavni grad nalazio nedaleko od današnje Podgorice i zvao Doklea, od čega je u srednjem vijeku nastao termin Duklja, za državu nastalu na tom prostoru[11][12]. Prvobitno je područje današnje Crne Gore ušlo u sastav provincije Dalmacija, a kasnije, poslije Dioklecijanovih reformi (293), ulazi u sastav provincije Prevalitane. Na njenom prostoru se, uz već pomenutu Dokleu, javljaju gradovi Rhisinium, Butua i Olcinium na obalama Jadranskog mora i Andabra u unutrašnjosti. Podjelom Rimskog carstva 395. godine, gotovo cijelo područje današnje Crne Gore ulazi u sastav Istočnog rimskog carstva. Tokom narednih vijekova, cjelokupno Balkansko poluostrvo biva izloženo varvarskim napadima u kojima su uništene tekovine Rimske države, veliki broj gradova je porušen, uključujući i Dokleu, a lokalno romansko stanovništvo se održalo samo u jakim primorskim gradovima, u kojima su se sklanjali i izbjegli Romani iz unutrašnjosti.

Srednji vijek[uredi]

Prve slovenske migracije na teritoriju današnje Crne Gore su se odvile u 5. vijeku, a prvi veći talas Slovena stiže u prvoj polovini 6. vijeka. Sloveni koji su došli u Duklju su prethodno putovali sa drugim Bijelim Srbima iz Bojke i stigli u Serviju koja se nalazila u vizantijskoj temi Solun.

Ktitorski portret kralja Mihaila iz crkve sv. Mihaila u Stonu

Na prostoru današnje Crne Gore, razvila se u ranom srednjem vijeku kneževina Duklja, koja je zajedno sa okolnim srpskim primorskim kneževinama ušla u sastav prve srpske države koju je sredinom 9. vijeka osnovao knez Vlastimir. Nakon njene propasti, poslije smrti Časlava Klonimirovića sredinom 10. vijeka, Duklja nastavlja svoj samostalni razvoj i u njoj se krajem istog vijeka kao vladar javlja Jovan Vladimir. Iako se o njegovoj vladavini relativno malo zna, njegov kult u narodu je i danas veliki, o čemu svjedoči i iznošenje njegovog krsta na vrh Rumije, koje se tradicionalno obavlja svake godine. Izvjesno je da je bio oženjen Samuilovom ćerkom i da je zahvaljujući tom braku sačuvao upravu nad Dukljom, kao Samuilov vazal. Početkom 11. vijeka je ubijen po nalogu Samuilovog bratanca Jovana Vladislava tokom unutrašnjih borbi za vlast u Samuilovom carstvu, koje ubrzo nakon toga propada, a teritorija Duklje ulazi u sastav Vizantije.

Knez Duklje i osnivač dinastije Vojislavljevića Stefan Vojislav uspio je 1036. godine da nakratko zbaci vizantijsku vlast, ali je uhvaćen i odveden u Carigrad. Svega nekoliko godina kasnije, Vojislav je pobjegao iz zarobljeništva i ponovo zbacio vizantijsku vlast u Duklji, koristeći se unutrašnjim sukobima u samoj Vizantiji, ali i slovenskim ustankom Petra Deljana koji je buknuo 1041. godine. Tokom jeseni 1042. godine drački strateg je napao Duklju. Koristeći se ratnim lukavstvom, Vojislav ga je navukao u uske klance nedaleko od Bara i u iznenadnom noćnom napadu 7. oktobar (danas se ovaj datum uzima kao dan vojske Crne Gore) razbio vizantijsku vojsku u bici kod Bara.


Vojislava sredinom vijeka nasljeđuje njegov sin Mihajlo koji, vođenjem uspješne politike, uspijeva da očuva samostalnost Duklje odnosno Zete i da je oko 1077. godine uzdigne na rang kraljevine[13], čime Zeta postaje prva srpska kraljevina.[14] Njegov sin Bodin objedinjava srpske zemlje, pripajanjem Raške, Bosne i Zahumlja, a krajem vijeka u svojoj prestonici Skadru ugošćuje krstaše I krstaškog pohoda predvođene Remonom Tuluskim. Nakon njegove smrti, oko 1101. godine, Zetu počinju da potresaju unutrašnje razmirice među Vojislavljevićima, što dovodi do njenog slabljenja i gubitka kraljevske krune. Završni čin vladavine dinastije Vojislavljevića se odigrava tokom 80-ih godina 12. vijeka, kada ih raški veliki župan Stefan Nemanja potiskuje kao vizantijske vazale iz Zete i oko 1186. godine cjelokupnu Zetu stavlja pod svoju vlast, dajući je na upravu svom najstarijem sinu Vukanu.

Bedemi Starog grada u Budvi

Nakon Nemanjinog povlačenja 1196. i predaje vlasti srednjem sinu Stefanu, Vukan počinje da vodi aktivnu politiku sa ciljem preuzimanja vlasti u Raškoj, što mu na kratko i uspijeva početkom 13. vijeka, ali po cijenu stupanja u vazalne odnose sa kraljevinom Ugarskom čiji vladari od tada u svojoj tituli nose i titulu kralj Srbije. Bez obzira na to, on je vratio Zeti kraljevsku titulu, tako da su i on, kao i njegov sin i naslednik Đorđe upravljali njome sa titulom kralja, do početka 40-ih godina 13. vijeka. Međutim, tokom vladavine Uroša I, ukida se nasledno upravljanje Zetom i drugim oblastima kraljevine Srbije, a upravu nad oblastima je dodjeljivao sam kralj. Tokom ovog perioda, na prostoru Zete podižu se značajni manastiri: Sveti Petar u Bijelom Polju (u kome je pisano Miroslavljevo jevanđelje), Đurđevi Stupovi u Beranama, Morača i drugi, a u pisanim izvorima se po prvi put javlja njeno današnje ime Crna Gora.

Poslije Dragutinovog zbacivanja Uroša 1276. godine, Zetom upravlja njegova majka i Uroševa supruga Jelena do svoje smrti 1314. godine. Za vladavine kralja Milutina ona predstavlja posjed koji je dodeljivan na upravu prestolonasljedniku tzv. mladom kralju, ali i baza nezadovoljne vlastele, tj. oslonac za buduće pobune sinova prestolonasljednika protiv svojih očeva na vlasti. Milutinov sin Stefan je 1314. godine podigao neuspješnu pobunu protiv oca u Zeti, a četvrt vijeka kasnije (1331), njegov sin Dušan iz Zete podiže pobunu u kojoj zbacuje oca i preuzima vlast. Tokom njegove vladavine, srpska država se udvostručuje i biva uzdignuta na rang carevine, a uprava nad Zetom biva dodjeljena porodici Balšića.

Nakon Dušanove smrti i početka raspada Srpskog carstva, Balšići počinju da vode samostalnu politiku u odnosu na njegovog nasljednika cara Uroša. Oni su se srodničkim vezama povezali sa Mrnjavčevićima i Hrebeljanovićima, da bi sa početkom Osmanske najezde pokušali da se suprotstave osvajačima, kako oružjem, tako i ustupanjem primorskih gradova Mlečanima (Skadar, Drivast i drugi) 1396. godine. Posljednji Balšić, Balša III je vodio dugotrajne neuspješne ratove sa Mletačkom republikom da bi povratio primorske gradove (Prvi i Drugi skadarski rat). Pred svoju smrt svoje posjede predaje svom ujaku despotu Stefanu Lazareviću koji nastavlja borbe sa Mlečanima oko zetskog primorja. Njegov nasljednik Đurađ nastavlja sa pokušajima da diplomatskim putem sklopi mir sa Mlečanima, ali sa prvim padom despotovine 1439. godine svi njegovi pokušaji padaju u vodu, a Mlečani do 1443. godine ovladavaju Donjom Zetom i cijelim primorjem.

Krajem 14. vijeka, kao protivnici Balšića u Zeti, javljaju se Crnojevići. Sa širenjem mletačkih posjeda sredinom XV vijeka i nadiranjem Osmanlija, njihov predstavnik Stefan postaje 1451. godine mletački vazal i od njihove strane biva priznat za gospodara Zete. Njegov sin Ivan pokušao je da očuva vlast između Mlečana i Osmanlija, ali su 1479. godine cjelokupnu njegovu državu osvojile Osmanlije, a on je sa porodicom pobjegao u Mletačku republiku. Nakon smrti sultana Mehmeda II, on se vratio u Crnu Goru i uspio da obnovi svoju vlast u njoj. Tokom njegove vladavine prestonica Crne Gore prenijeta je iz Žabljaka na Cetinje, na kome je on osnovao veliki manastir. Za vladavine njegovih sinova (Đurađa i Stefanice), Crna Gora će 1499. godine i definitivno pasti u otomanske ruke. Značaj porodice Crnojevića i njihove vladavine, leži i u činjenici da su oni na Cetinju, u sklopu manastira, osnovali prvu ćiriličnu štampariju (Đurađ je 1492. godine kupio u Veneciji štamparsku presu) na ovim prostorima, koja je 4. januara 1494. godine odštampala svoju prvu knjigu „Oktoih“ (prva slovenska ćirilična štamparija je otpočela sa radom 1491. u Krakovu).

Turska vladavina[uredi]

Osmanlije su pripojili Crnu Goru Skadarskom sandžaku. Kratko vrijeme Crna Gora je postojala i kao poseban sandžak od 1514. do 1528. i ponovo neko vrijeme između 1597. i 1614. godine.

U 16. vijeku Crna Gora je dobila specijalnu i jedinstvenu autonomiju u okviru Osmanskog carstva, čime su lokalna plemena bila oslobođena mnogih obaveza zbog takve autonomije. I pored svega toga, Crnogorci nisu prihvatali osmansku vlast, te su u 17. vijeku podizali brojne bune. Tokom ovog perioda, Crna Gora je postala teokratska država na čijem su čelu bile vladike Crnogorske mitropolije, a koja je svoj procvat doživjela za vrijeme vladika iz redova porodice Petrović-Njegoš. U takvoj državi, Mletačka republika je imala i svog čovjeka sa zvanjem guvernadura koji se u njeno ime miješao u crnogorsku politiku.


Plemenska samostalnost i anarhija je bila najveća smetnja razvijanju centralne vlasti u Crnoj Gori. Vladavina Šćepana Malog u Crnoj Gori, koji se predstavljao kao zbačeni ruski car Petar III, je za kratko uspjela razdvojiti svjetovnu od crkvene vlasti, te djelimično suzbiti plemensku neslogu i učvrstiti centralnu vlast. Vladika Petar I Petrović Njegoš je kletvama bezuspješno pokušavao da izmiri crnogorska plemena. Za vrijeme njegove vladavine, Crnogorci su 1796. porazili skadarskog pašu Mahmud-pašu Bušatliju na Martinićima i Krusima. Nakon pada Mletačke republike pod vlast Napoleonove Francuske, vladika Petar I je uspio da od Francuza preotme Boku Kotorsku, ali je ona Bečkim kongresom dodijeljena Habzburzima. Takođe je pokušao da ujedini Crnu Goru sa ustaničkom Srbijom, ali do toga nije došlo. Ipak, za vrijeme njegove vladavine Staroj Crnoj Gori je pripojena regija Brda.

Njegov nasljednik vladika Petar II Petrović Njegoš je dalje radio na ojačavanju centralne vlasti i 1832. godine je ukinuo zvanje guvernadura, pošto je Austrija, koja je naslijedila Mletačku republiku, počela da se miješa u unutrašnje stvari Crne Gore. Vladika Petar II nije imao uspjeha u spoljnoj politici. Hercegovački paša Ali-paša Rizvanbegović je porazio Crnogorce na Grahovu 1836. godine. Za ovaj poraz, Crnogorci su se osvetili pobjedom u bici na Mljetičku 1840, ali su i dalje morali da plaćaju harač Turcima. Petar II je morao Austriji da preda manastire Maine i Stanjeviće, a skadarski paša je 1843. preoteo i ostrva Vranjinu i Lesendru.

Kralj Nikola I Petrović i kraljica Milena u krugu šire familije , 28. avgust 1910.

Crna Gora se iz teokratske države transformisala u svetovnu za vrijeme vladavine Danila Petrovića koji je 1852. proglašen za knjaza Crne Gore. Knez Danilo se odmah na početku svoje svetovne vlasti suočio sa mogućnošću okupacije Crne Gore od strane turske vojske pod zapovjedništvom Omer-paše Latasa. Crnu Goru su od pokoravanja spasile diplomatske akcije Austrije i Rusije. Pošto su Crnogorci pružali pomoć hercegovačkim ustanicima, Porta je ponovo naredila bosanskom veziru da napadne Crnu Goru, ali su Turci poraženi u bici na Grahovcu 1858. Poslije ove bitke je izvršeno proširenje i razgraničenje Crne Gore sa Turskom, ali je Crna Gora i dalje ostala međunarodno nepriznata država. Knez Danilo je donošenjem Danilovog zakonika ojačao svoju vlast. Ubijen je u Kotoru 1860., a naslijedio ga je sinovac Nikola I Petrović.

Nezavisnost Crne Gore[uredi]

Kako je Crna Gora i dalje pružala pomoć hercegovačkim ustanicima, Porta je 1862. ponovo poslala Omer-pašu Latasa da pokori Crnu Goru. Crnu Goru od kapitulacije je ponovo spasila diplomatska akcija Rusije. Knez Nikola I je više uspjeha imao u ratu 1876—1878. nakon novog ustanka u Hercegovini. Za razliku od Srbije, Crna Gora je imala više uspjeha i odnijela pobjede na Vučjem dolu i Fundini. Berlinskim kongresom teritorija Crne Gore je udvostručena i priznata joj je nezavisnost.

Poslije rata uslijedila je modernizacija države, što je kulmirialo donošenjem prvog ustava 1905., kojim je Crna Gora definisana kao ustavna monarhija, ali je praktično svu vlast zadržao knez Nikola. Ovaj period je obilježio sukob imeđu kraljevih protivnika okupljenih u Klub Narodne stranke koji su se borili za ograničavanje kraljeve vlasti i bezuslovnu uniju sa Srbijom i manjinskih kraljevih pristalica okupljenih u Pravu narodnu stranku.

Teritorijalna proširenja Crne Gore od 19. vijeka do kraja Drugog svjetskog rata

Crna Gora je kao ruski saveznik učestvovala u Rusko-japanskom ratu 1904—1905. Međutim, uslijed velike geografske udaljenosti, učešće Crne Gore je bilo samo simbolično, jer je time iskazivala svoju zahvalnost Rusiji zbog pomoći u ratu protiv Turske. Crnogorski vojnici su se nalazili u neznatnom broju u vojnim jedinicama ruske vojske.

Godine 1910, na 50. godišnjicu svoje vladavine, Knez Nikola je Crnu Goru proglasio kraljevinom, a sebe njenim prvim (i jedinim) kraljem.

U Prvom balkanskom ratu 1912—1913. Crna Gora je bila u savezu sa Srbijom, Grčkom i Bugarskom protiv Osmanskog carstva. I pored velikih gubitaka na njegovom oslobađanju, Crna Gora je morala da prepusti osvojeni Skadar novoosnovanoj Albaniji, ali je sa Srbijom uspostavila zajedničku granicu u Sandžaku i Metohiji.

U Prvom svjetskom ratu Crna Gora je stala uz Srbiju protiv Centralnih sila. Herojske podvige, crnogorska vojska je pokazala štiteći povlačenje srpske vojske kroz Albaniju, ali je na kraju i sama kapitulirala 1916, a kralj Nikola je napustio zemlju. Godine 1918, srpska i druge savezničke vojske oslobađaju Crnu Goru od okupatora. Nakon oslobađanja, u Podgorici se okuplja tzv. Podgorička skupština koja donosi odluku o bezuslovnom prisajedinjenju Crne Gore Srbiji.

Jugoslovenske države[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija videti Socijalistička Republika Crna Gora i Republika Crna Gora (1992—2006)
Zetska banovina u Jugoslaviji od 1929. do 1939.

Zbog italijanskog nezadovoljstva da buduća Srbija ima izlaz na more, ova kraljevina podstiče mnoge bivše činovnike kralja Nikole, kao i protivnike bezuslovnog ujedinjenja sa Srbijom, na pobunu, a za njeno dizanje iskorišteni su božićni crkveni sabori 7. januara 1919. godine. Kako pobuna nije dala željeni rezultat, ona se pretvorila u hajdučiju pobunjenika (Zelenaša) protiv činovnika nove vlasti (Bjelaša) koja je potrajala sve do 1926. godine. Unutar novoosnovane Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, Crna Gora je reorganizovana u Zetsku oblast, a 1929. je proširena u Zetsku banovinu Kraljevine Jugoslavije.

U Drugom svjetskom ratu Kraljevinu Jugoslaviju su 1941. napale i raskomadale sile Osovine, a zatim su 12. jula 1941. osnovale i marionetsku Nezavisnu Državu Crnu Goru pod italijanskim protektoratom na čelu sa Sekulom Drljevićem. Već sutradan u Crnoj Gori je izbio Trinaestojulski ustanak pod vođstvom KPJ. Ustanak je ugušen do polovine avgusta 1941. Tokom rata, američka avijacija je najteže bombardovala Podgoricu 5. maja 1944, a britanska 6. novembra iste godine. Partizani su 1944. uspjeli da oslobode Crnu Goru, koja je poslije rata postala jedna od šest republika FNRJ sa sjedištem u ponovo izgrađenom Titogradu (današnjoj Podgorici).

Nakon tzv. Antibirokratske revolucije krajem 1988. i početkom 1989. na vlast u Crnoj Gori dolazi grupa političara okupljena oko Momira Bulatovića, Mila Đukanovića i Svetozara Marovića, koji su zastupali politiku Slobodana Miloševića u Crnoj Gori. Poslije uvođenja višestranačja u SFRJ, pobjedu na prvim izborima u Crnoj Gori odnela je Demokratska partija socijalista (reformisani Savez komunista Crne Gore), predsjednik Crne Gore je postao Momir Bulatović, dok je Milo Đukanović postao premijer.

Poslije raspada SFRJ, građani Crne Gore su na referendumu iz 1992. podržali njen ostanak u federaciji sa Srbijom. Zbog njene uloge u ratovima u bivšoj Jugoslaviji, novoj državi su 1992. godine bile uvedene ekonomske sankcije, pa je prošla i kroz period hiperinflacije 1993-1994.

Đukanović je 1996. počeo da se distancira od politike Slobodana Miloševića i došao je u sukob sa svojim partijskim kolegom, predsjednikom Crne Gore Momirom Bulatovićem.[15] Obojica su se kao predstavnici DPS kandidovali za mjesto predsjednika Crne Gore na izborima 1997. na kojima je tijesnu pobjedu odnio Đukanović. Pored poraza na izborima, Bulatovićeva frakcija je poražena i u DPS-u, pa je Bulatović osnovao novu stranku — Socijalističku narodnu partiju.

Crna Gora je u manjoj mjeri od Srbije bila izložena udarima NATO pakta, tokom bombardovanja SRJ. U Crnoj Gori je 6. novembra 1999. uvedena njemačka marka kao zvanična valuta,[16] prvo uporedo sa jugoslovenskim dinarom, a kasnije kao jedina zvanična valuta.

Poslije 2000. godine, Đukanović se otvoreno počeo zalagati za nezavisnost Crne Gore.[17] Savezna Republika Jugoslavija je 2003. reorganizovana u Državnu zajednicu Srbija i Crna Gora, uz mogućnost da se nakon tri godine raspiše referendum o nezavisnosti članica. Na referendumu 21. maja 2006., većina od 55,3% se izjasnila za opciju nezavisne Crne Gore.[18] Nezavisnost Crne Gore je proglašena 3. juna 2006. godine.

Dana 28. juna 2006. Crna Gora je postala 192. članica Ujedinjenih nacija[19], a 11. maja 2007, 47. članica Savjeta Evrope.[20]

Politika[uredi]

Vikizvornik
Vikizvornik ima izvorni tekst povezan s ovim člankom:
Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Spisak političkih partija u Crnoj Gori

Crna Gora je definisana kao građanska, demokratska, ekološka i država socijalne pravde, zasnovana na vladavini prava. Važeći ustav Crne Gore je donijet 22. oktobra 2007. godine.

Predsjednik Crne Gore se bira na period od 5 godina putem neposrednih izbora. Prema Ustavu Crne Gore, predsjednik predstavlja državu u svojoj zemlji i inostranstvu, proglašava zakone, raspisuje parlamentarne izbore, predlaže kandidate za premijera, predsjednika i sudije Ustavnog suda skupštini Crne Gore, predlaže skupštini raspisivanje referenduma, odobrava amnestiju za kriminalna djela, dodjeljuje odlikovanja i nagrade i izvršava ostale dužnosti propisane ustavom. Predsjednik je takođe član Vrhovnog savjeta odbrane. Trenutni predsjednik Crne Gore je Filip Vujanović.

Plava Palata , rezidencija predsjednika republike na Cetinju

Sadašnju vladu Crne Gore čine premijer, potpredsjednici vlade i ministri. Milo Đukanović je sadašnji predsjednik vlade Crne Gore. Vladajuća stranka u Crnoj Gori od uvođenja višestranačja je Demokratska partija socijalista Crne Gore, u koaliciji sa mnogo manjom Socijaldemokratskom partijom Crne Gore.

Skupština Crne Gore donosi sve zakone u Crnoj Gori, usvaja međunarodne sporazume, bira premijera, ministre i sudije, usvaja budžet i vrši druge dužnosti propisane ustavom. Skupština može izglasati nepovjerenje vladi prostom većinom. Jedan poslanik predstavlja oko 6.000 glasača. U Skupštinu se bira 81 poslanik. Poslednji parlamentarni izbori u Crnoj Gori održani su 14. oktobra 2012. godine. Trenutni predsjednik Skupštine Crne Gore je Ranko Krivokapić.

Državni simboli[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija videti Zastava Crne Gore, Grb Crne Gore i Himna Crne Gore

Zastava Crne Gore je crvene boje, razmjera 1:2, sa zlatnim obrubom u razmjeri 1:20 i grbom Crne Gore u sredini. Grb Crne gore je zlatni dvoglavi orao sa raširenim krilima. Na glavama okrenutim jedna od druge stoji zlatna kruna sa krstom, na grudima na plavoj i zelenoj pozadini je zlatni lav u pokretu. Orao u kandžama ima dva predmeta, simbole duhovne i svjetovne vlasti, jedan u jednoj, drugi u drugoj kandži. Ovaj grb ima inačicu i na crvenoj pozadini. Himna Crne Gore je pjesma Oj, svijetla majska zoro.

Vojska[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Vojska Crne Gore
Brod Jordan Nikolov Orce , Mornarica Vojske Crne Gore

Vojska Crne Gore broji oko 3100 pripadnika, a oprema i oficirski kadar su nasljeđeni od Vojska Srbije i Crne Gore|Vojske Srbije i Crne Gore]]. Obavezno služenje vojnog roka je ukinuto 30. avgusta 2006. ukazom predsjednika Filipa Vujanovića.[21]

Crna Gora je zadržala cjelokupnu pomorsku silu Srbije i Crne Gore, ali je ona znatno smanjena. U planu je ratno vazduhoplovstvo u čijem sastavu ne bi bili mlazni avioni, već samo transportni i borbeni helikopteri. Na međunarodnoj sceni, planovi zvanične Crne Gore su da postane dio NATO pakta.[22] Trenutno je članica programa Partnerstvo za mir.

Teritorijalna podjela[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Opštine Crne Gore
Podjela Crne Gore po opštinama 2012. godine

Crna Gora je administrativno podjeljena na glavi grad (Podgoricu) u čijem sastavu su dvije gradske opštine (Golubovci i Tuzi), prestonicu (prijestonicu) (Cetinje) i 21. opštinu.

U Crnoj Gori postoji 1256 naselja od kojih su 40 gradskog tipa.[23]

Gradovi[uredi]

Najveći i glavni grad Crne Gore je Podgorica, dok Cetinje ima status prestonice. Drugi veći gradovi su Nikšić i Pljevlja.


Podgorica
Podgorica
Nikšić
Nikšić
Pljevlja
Pljevlja
Cetinje
Cetinje
Poredak Grad Opština Broj stanovnika Bar
Bar
Herceg Novi
Herceg Novi
Berane
Berane
Budva
Budva
1 Podgorica Podgorica 136.473
2 Nikšić Nikšić 58.212
3 Pljevlja Pljevlja 21.377
4 Bijelo Polje Bijelo Polje 15.883
5 Cetinje Cetinje 15.137
6 Bar Bar 13.719
7 Herceg Novi Herceg Novi 12.739
8 Berane Berane 11.776
9 Budva Budva 10.918
10 Ulcinj Ulcinj 10.828
11 Tivat Tivat 9.467
12 Rožaje Rožaje 9.121
13 Dobrota Kotor 8.169
14 Danilovgrad Danilovgrad 5.208
15 Tuzi Podgorica 4.857
16 Mojkovac Mojkovac 4.120
17 Škaljari Kotor 4.002
18 Igalo Herceg Novi 3.754
19 Bijela Herceg Novi 3.748
20 Plav Plav 3.615


Demografija[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Demografija Crne Gore

Prema konačnim rezultatima popisa stanovništva iz 2011. u Crnoj Gori živi 620.029 stanovnika. U poređenju sa prethodnim popisom stanovništva iz 2003. godine u Crnoj Gori danas živi 116 stanovnika manje. Podaci o etničkom, jezičkom i vjerskom sastavu koji slijede su objavljeni od strane Zavoda za statistiku Crne Gore 12. jula 2011.[24]

Etnički sastav[uredi]

Etnički sastav Crne Gore po opštinama 2011. godine
Etnički sastav Crne Gore po naseljima 2011. godine

Prema popisu stanovništva iz 2003. u Crnoj Gori je živjelo 620.145 stanovnika. Kada je posljednji popis obavljen, Crna Gora je bila građanska država. U međuvremenu je donesen novi ustav, koji za glavne etničke grupe priznaje: Crnogorce, Srbe, Bošnjake, Albance, Muslimane i Hrvate.

U Crnoj Gori živi oko 400 Jevreja koji su novembra 2013. dobili prvu sinagogu u ovoj državi.[25]

Etnički sastav prema rezultatima popisa stanovništva iz 2011. godine:

Ukupan broj %
Crnogorci 278.865 44,69
Srbi 178.110 29,02
Bošnjaci 53.605 8,65
Albanci 30.439 4,91
Muslimani 20.537 3,31
Romi 6.251 1,01
Hrvati 6.021 0,97
ostali 46.201 7,44
UKUPNO 620.029 100
Stanovništvo Crne Gore po etničkoj pripadnosti
Crnogorci
  
44,69%
Srbi
  
29,02%
Bošnjaci
  
8,65%
Albanci
  
4,91%
Muslimani
  
3,31%
Romi
  
1,01%
Hrvati
  
0,97%

U odnosu na popis stanovništva iz 2003. godine broj Crnogoraca je porastao za 1,81% dok se broj Srba smanjio za 3,25%. Takođe, broj Bošnjaka je porastao za 0,88% dok je broj Muslimana opao za 0,66%.

Jezički sastav[uredi]

Jezički sastav Crne Gore po naseljima 2011. godine

Po ustavu iz 2007. crnogorski jezik je proglašen zvaničnim jezikom Crne Gore. Ipak, većina građana Crne Gore, po popisu stanovništva iz 2011. godine, se izjasnila da (i dalje) govori srpskim jezikom ijekavskog izgovora. Pored ova dva jezika, priznati su još i albanski, bošnjački i hrvatski jezik.

Od 2011. u institucijama (izuzev Skupštine) i u obrazovnom sistemu je zvanični službeni jezik srpski pod imenom srpsko-crnogorski.

Jezički izjašnjavanje prema rezultatima popisa stanovništva iz 2011. godine:

Broj %
srpski 265.895 42,88
crnogorski 229.251 36,97
bosanski 33.077 5,33
albanski 32.671 5,27
romski 5.169 0,83
bošnjački 3.662 0,59
hrvatski 2.791 0,45
ostali 47.513 7,68
UKUPNO 620.029 100
Stanovništvo Crne Gore po maternjem jeziku
srpski jezik
  
42,88%
crnogorski jezik
  
36,97%
bosanski jezik
  
5,33%
albanski jezik
  
5,27%
romski jezik
  
0,83%
bošnjački jezik
  
0,59%
hrvatski jezik
  
0,45%

U odnosu na popis stanovništva iz 2003. godine broj govornika crnogorskog je porastao za 15,01%, dok je broj govornika srpskog jezika opao za 20,61%. Takođe, broj govornika bosanskog jezika je porastao za 3,04% dok je broj govornika bošnjačkog jezika opao za 2,62%.

Vjerski sastav[uredi]

Vjerski sastav Crne Gore po naseljima 2011. godine

Po ustavu Crne Gore, sve vjerske organizacije imaju jednaka prava i odvojene su od države.

Većina građana Crne Gore je pravoslavne vjere. Vjernici Srpske pravoslavne crkve su okupljeni oko Mitropolije crnogorsko-primorske i Eparhije budimljansko-nikšićke. U Crnoj Gori djeluje i kanonski nepriznata Crnogorska pravoslavna crkva, koja sebe smatra nasljednicom pravoslavne crkve koja je postojala do 1920. godine. Takođe, u državi postoji i značajan broj sunitskih muslimana koji imaju svoju Islamsku zajednicu Crne Gore. Katolički vjernici su organizovane oko Barske nadbiskupije i Kotorske biskupije.

Vjerski sastav prema rezultatima popisa stanovništva iz 2011. godine:

Broj %
pravoslavci 446.858 72,07
muslimani 118.477 19,11
katolici 21.299 3,44
ostali 27.756 5,38
UKUPNO 620.029 100
Stanovništvo Crne Gore po vjerskoj opredijeljenosti
pravoslavci
  
72,07%
muslimani
  
19,11%
katolici
  
3,44%
ostali
  
5,38%

U odnosu na popis stanovništva iz 2003. godine broj muslimana je porastao za 1,37% dok je broj pravoslavaca opao za 2,17%.

Genetika[uredi]

Prema rezultatima genetskih istraživanja, koja ne spadaju u zvanična statistička istraživanja, već su rađena na osnovu uzorka, među stanovništvom Crne Gore, najzastupljenije su sledeće patrilinearne (Y-DNK) haplogrupe:[26] I2a1a (32,7%), E1b1b (21,1%), R1a1a (13,5), R1b1a (6,6%), J2b (10,9%), N1 (5,2) i druge.

Privreda[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Ekonomija Crne Gore

Najvažnija rudna bogastsva Crne Gore su rude boksita, željezne rude i uglja. Glavne industrijske djelatnosti su prerada duvana, soli i aluminijuma.[27]

Od ukupne površine Crne Gore (13.812 km²), poljoprivredno zemljište obuhvata 5.165 km² ili (37,40%). Površina ukupnog obradivog zemljista je 1899 km² ili 13,75% ukupne površine zemljišta u Crnoj Gori. Od poljoprivrednih kultura gaje se žitarice, krompir, duvan, vinova loza, agrumi, masline i smokve.

Turizam je vrlo značajan za privredu Crne Gore.

Godine 1999, kao zvanična valuta je umesto jugoslovenskog dinara uvedena njemačka marka, a od 2002. platežno sredstvo u Crnoj Gori je evro.

Godine 2007. zaposleno je bilo 156.408 stanovnika, najviše u sekundarnom i tercijarnom sektoru. Crna Gora je od 18. januara 2007. članica Svetske banke i Međunarodnog monetarnog fonda.

Elektroprivreda[uredi]

Termoelektrana Pljevlja

Proizvodnja električne energije u Crnoj Gori obavlja se u termoelektrani „Pljevlja“ i hidroelektranama „Mratinje“ i „Perućica“. Proizvodnja električne energije u 2007. godini bila je 2363 GWh. Kapaciteti ovih elektrana ne zadovoljavaju potrebe Crne Gore pa je ona prinuđena uvoziti električnu energiju.

Zbog ovih potreba, planira se izgradnja i drugog bloka termoelektrane u Pljevljima, hidroelektrane na Komarnici i 4 hidroelektrane na Morači za dodatnih 407 GWh godišnje[28], kao i izgradnja minihidroelektrana na 43 vodotoka[29].

Saobraćaj[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Saobraćaj u Crnoj Gori


Crna Gora je po svom položaju mediteranska i balkanska zemlja, pa je i glavni saobraćajni pravac u zemlji veza između luka na Jadranu i balkanske unutrašnjosti u zaleđu. Glavna teškoća zemlje je njen veoma izražen planinski karakter i neprohodnost, što je znatno doprinijelo sporom razvoju saobraćaja u zemlji.

Ukupna dužina željezničke mreže u Crnoj Gori je 250 km.[30] U zemlji postoje dvije željezničke linije. Važnija je Bar-Podgorica-Bijelo Polje (Srbija) i dio je pruge Beograd-Bar. To je i jedina elektrificirana železnička linija u zemlji. Druga pruga je pruga Nikšić-Podgorica-Božaj (Albanija). Jedini željeznički čvor je Podgorica.

Ukupna dužina puteva u Crnoj Gori je oko 7.000 km, a dužina magistralnih i regionalnih puteva je 1.847 km. Od oko 5100 km lokalnih i nekategorisanih puteba, oko 50% je u čvrstoj podlozi (asfalt, beton). Zemlja je u fazi izgradnje prvih dionica auto-puteva,[31] mada već postoje putevi i njihove dionice sa tri trake.[30] Sa druge strane, posebnost Crne Gore je broj tunela i mostova na njenim putevima. Godine 2006. otvoren je tunel Sozina, kojim je znatno skraćen put između jadranske obale i zaleđa. Takođe postoje planovi za izgradnju auto-puta Beograd-Bar i mosta preko moreuza Verige u Boki Kotorskoj.[30]

Crna Gora je pomorska zemlja sa dugom pomorskom tradicijom. Bokelji i Boka Kotorska dobar dio svoje istorije vezuju za more i pomorstvo. Kotor je bio staro pomorsko središte ovog dijela Jadrana. Danas, luka sa najvećim značajem za privredu zemlje i privredu Srbije je luka Bar. Takođe, postoji redovna pomorska linija feribotom Bar-Bari. Kotor, Tivat i Zelenika, svi u Boki, su manje luke.

Od slatkih voda (rijeke, jezera) plovno je Skadarsko jezero i njegova pritoka, Rijeka Crnojevića, oko ušća. Ovaj vid vodenog saobraćaja je slabo razvijen i izvodi se najčešće manjim plovilima (čamci).

U Crnoj Gori postoje dvije vazdušne luke, aerodrom Podgorica i aerodrom Tivat, te nekoliko manjih aerodroma. Podgorički aerodrom je najvažniji u zemlji, dok je tivatski važan za ljetnji turizam. Osim ova dva, postoje i manji aerodromi na sjeveru i istoku zemlje (Berane, Žabljak, Nikšić), ali oni nisu opremljeni za prihvat većih letjelica i značajni su na nivou države.

Turizam[uredi]

Sveti Stefan , grad hotel na Budvanskoj rivijeri

Crna Gora ima dobre uslove za razvoj svih vrsta turizma, pošto posjeduje lijepe plaže, planinski region na sjeveru, bogatu vjersku i kulturnu baštinu i dobro očuvanu prirodnu sredinu. Crna Gora je bila poznato turističko odmaralište tokom 1980-ih, ali je zbog ratova vođenih u okolnim država tokom 1990-ih njen imidž turističke destinacije narušen. Crnogorski turizam nije počeo da se oporavlja do početka 2000ih, a od tada se znatno povećao broj turista i noćenja.

Skoro sve ekonomske aktivnosti Crne Gore usmjerene su na razvoj turizma. Vlada Crne Gore je sebi za cilj postavila razvoj Crne Gore u elitnu turističku destinaciju.

Poznate turističke destinacije u Crnoj Gori su:

Kultura[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Kultura u Crnoj Gori

Kultura Crne Gore je oblikovana raznovrsnošću uticaja kroz svoju istoriju. Uticaj pravoslavlja, slovenstva, centralne Evrope, islama i pomorske mediteranske kulture (iz dijelova Italije, poput Mletačke republike) bili su prisutni u posljednjih nekoliko vijekova. Podgorica i Cetinje su najvažniji centri kulture i umjetnosti u državi. U Budvi se svakog ljeta održava umjetnička manifestacija Budva-grad teatar.

Crna Gora ima brojne značajne kulturne i istorijske spomenike, uključujući spomenike iz prereomanike, gotike i baroka. Crnogorsko primorje je poznato po svojim vjerskim spomenicina, uključujući katedralu svetog Tripuna u Kotoru, baziliku svetog Luke (staru više od 800 godina), crkvu Gospa od Škrpjela, manastir Savinu i ostale. Srednjovjekovni manastiri Crne Gore sadrže hiljade kvadratnih metara fresaka. Najpoznatiji pravoslavni manastiri u Crnoj Gori su: Cetinjski manastir, manastir Morača i manastir Ostrog.

Književnost[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Književnost u Crnoj Gori

Prvi književni radovi sa ovih prostora potiču iz prednemanjićkog doba, pri čemu se najstarijim poznatim književnim djelom smatra „Kraljevstvo Slovena“ napisano u Baru[32], čiji pojedini dijelovi potiču iz prve polovine 11. vijeka[c].

U Crkvi Svetog Petra u Bijelom Polju je nastao bogato ilustrovan rukopis Miroslavljevo jevanđelje, najvjerovatnije pisan oko 1190. godine po narudžbi humskog kneza Miroslava.[32]U cetinjskoj štampariji Đurađa Crnojevića 1494. godine, štampan je prvoglasnik Oktoih, koji se smatra prvom ćiriličnom štampanom knjigom Južnih Slovena.[33]

Najpoznatiji književnik Crne Gore je Petar II Petrović Njegoš („Gorski vijenac“,„Ogledalo srpsko“, „Lažni car Šćepan Mali“, „Luča mikrokozma“). Drugi značajni pisci su Stjepan Mitrov Ljubiša i Marko Miljanov („Primjeri čojstva i junaštva“, „Život i običaji Arbanasa“). Od novijih književnika iz Crne Gore najpoznatiji su Mihailo Lalić, Radovan Zogović i Branimir Šćepanović.

Muzika[uredi]

Tradicionalni narodni muzički instrument Crne Gore su gusle, dok je tradicionalna narodna igra oro. To je igra u kojoj igrači stoje u krugu naslonjeni jedni drugima na ramena dok jedan ili dvojica igrača stoje u sredini.

U Crnoj Gori se održavaju ljetnji festivali pop-muzike Pjesma Mediterana u Budvi, Sunčane skale u Herceg-Novom i festival izvorne muzike Cetinje Fest.

Obrazovanje[uredi]

Univerzitet Crne Gore , fakultet za pomorstvo u Kotoru

Obrazovanje djece počinje u predškolskim ustanovama ili osnovnim školama. Djeca se upisuju u osnovne škole u 6. godini života, a osnovno obrazovanje traje devet godina. Đaci dalje mogu nastaviti obrazovanje u srednjim školama, koje traju 3 ili 4 godine.

U Crnoj Gori djeluje Univerzitet Crne Gore, osnovan je 29. aprila 1974. godine. Nastao je spajanjem tri fakulteta: Ekonomskog, Tehničkog i Pravnog iz Titograda, dvije više škole: Pedagoške akademije iz Nikšića i Više pomorske škole iz Kotora, kao i tri samostalna naučna instituta: Istorijskog, Poljoprivrednog i Instituta za biološka i medicinska istraživanja, dobivši tada ime Univerzitet u Titogradu. Godinu dana nakon osnivanja ime mijenja u Univerzitet “Veljko Vlahović”, a 1992. godine u Univerzitet Crne Gore, kako se i danas zove. Fakulteti ovog Univerziteta se nalaze u Podgorici, Nikšiću, Cetinju, Kotoru i Herceg Novom.

Kuhinja[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Crnogorska kuhinja

Crnogorska kuhinja je rezultat geografskog položaja Crne Gore i njene duge istorije.

Italijanski uticaj na tradicionalna jela u kontinentalnom dijelu Crne Gore i njenoj jadranskoj obali je vidljiv u načinu pripremanju hleba, mesa, sira, vina i alkoholnih pića, supa i čorbi, palente, punjene paprike, ćufti, priganica, raštana itd.

Drugi veliki uticaj potiče sa Levanta i iz Turske, i ogleda se u pripremanju sarme, musake, pilava, pita, bureka, ćevapa, kebaba, baklave, itd. Mađarska jela gulaš, sataraš i đuveč su takođe česta. Uticaj kontinentalne Evrope je najviše traga ostavio na pripremanje deserata: krofni, džemova, brojnih vrsta biskvita i kolača.

Crnogorska kuhinja zavisi od geografskog položaja, pošto se jela koja se služe na primorju razlikuju od jela u sjevernim brdskim predjelima. Na primorju je velik uticaj mediteranske kuhinje, sa uobičajenim jelima od morskih plodova (ribe, hobotnice, škampe i lignje).

Od crnogorskih jela poznata je njeguška pršuta. Poznate vrste vina iz Crne Gore su vranac (crno vino) i krstač (bijelo vino). Takođe su poznate i cicvara i kačamak.

Sport[uredi]

Stadion pod Goricom u Podgorici, na kom nastupaju FK Budućnost i fudbalska reprezentacija Crne Gore , navijači Crne Gore

Crnogorski olimpijski komitet je jula 2007. primljen u članstvo Međunarodnog olimpijskog komiteta, a Crna Gora se kao samostalna država prvi put pojavila na Olimpijskim igrama 2008. u Pekingu. Na Ljetnjim olimpijskim igrama 2012. održanim u Londonu (Engleska), ženska rukometna reprezentacija Crne Gore osvojila je srebrnu medalju, što je prva olimpijska medalja za ovu državu u istoriji.

Prva liga Crne Gore u fudbalu je najviše fudbalsko takmičenje u Crnoj Gori, u organizaciji Fudbalskog saveza Crne Gore. Liga je nastala 2006/07. posle referenduma o osamostaljenju Crne Gore. Do tada, crnogorski klubovi su igrali u jedinstvenoj ligi Srbije i Crne Gore.

Vaterpolo je jedan od najpopularnijih sportova u državi. Crna Gora je osvojila Evropsko prvenstvo 2008. u Malagi na svom prvom učešću od razdvajanja Srbije i Crne Gore.

Od ostalih sportova popularni su košarka, rukomet i ragbi.

Ekologija[uredi]

Plaža u Sutomoru

Crna Gora je prva zemlja na planeti koja se proglasila za ekološku državu kada je Skupština Republike Crne Gore 20. septembra 1991. na Žabljaku donijela „Deklaraciju o ekološkoj državi Crnoj Gori“. Stavka o Crnoj Gori kao ekološkoj državi unijeta je i u Ustav Republike Crne Gore iz 1992. godine.

Na teritoriji Crne Gore postoji pet nacionalnih parkova: Durmitor, Biogradska gora, Skadarsko jezero, Lovćen i Prokletije.

Praznici[uredi]

Datum Naziv Napomene
1. januar Nova godina
7. januar pravoslavni Božić
14. januar pravoslavna Nova godina nije neradni dan
Veliki petak
Vaskrs
Veliki ponedjeljak
1. maj Praznik rada
9. maj Dan pobjede
21. maj Dan nezavisnosti
13. jul Dan državnosti

Galerija[uredi]

Napomene[uredi]

  1. Vlada Crne Gore dio ove granice smatra granicom sa Republikom Kosovo.
  2. Donedavno se smatralo da je Bobotov kuk bio najviši vrh Crne Gore.
  3. Za dio Ljetopisa Popa Dukljanina koji govori o životu kneza Jovana Vladimira smatra se da je preuzet iz njegovog, danas izgubljenog, žitija, koje je nastalo neposredno nakon njegove smrti 1016. godine.

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. Први резултати, Попис становништва, домаћинстава и станова у Црној Гори 2011.. Завод за статистику Црне Горе. 2011. 
  2. United Nations Statistics Division - Standard Country and Area Codes Classifications
  3. Stara Crna Gora, Jovan Erdeljanović, 34. str.
  4. 4,0 4,1 Павичевић, Бранко (1982). Енциклопедије Југославије. ЈЛЗ Загреб. 
  5. Ћоровић, Владимир. Историја српског народа. 
  6. ((en))Access Montenegro, Pristupljeno 9. 4. 2013.
  7. 7,0 7,1 Црна Гора у бројкама. Завод за статистику Црне Горе. 2008. 
  8. „Хидрометеоролошки завод Црне Горе“. 195.66.163.23 Приступљено 8. 1. 2012.. 
  9. Блечић, Вилотије (1982). Енциклопедије Југославије. ЈЛЗ Загреб. 
  10. Визи, Ондреј (1982). Енциклопедије Југославије. ЈЛЗ Загреб. 
  11. Konstantin Porfirogenit, „De administrando imperio“ („O upravljanju Carstvom“) (glava 35)
  12. Vizantološki institut SANU (Božidar Ferjančić), „Vizantijski izvori za istoriju naroda Jugoslavije (II tom)“ (fototipsko izdanje originala iz 1957), Beograd. 2007. ISBN 978-86-83883-08-0.
  13. U pismu upućenom Mihajlu 08. 01. 1078. godine, papa Grgur VII mu se obraća kao slovenskom kralju (Sclavorum regi), zbog čega se danas smatra da se on tokom 1077. godine proglasio kraljem, a da je kasnije od Pape dobio potvrdu te titule.
  14. Savremenici ne pominju uz samog Mihajla etničke odrednice, kao uz njegovog oca. Sa druge strane, njegove podanike, osim opštom odrednicom Sloveni (papa Grgur VII), nazivaju Srbima (Skilica i Skiličin nastavljač, koji ih naziva i Hrvatima uz opasku:„... narod Srba, koji i Hrvatima nazivaju“), kao i, za to doba karakterističnim, arhaizmima (Skilica Tribali, Ana Komnin Dalmati), a posredno Hrvatima i Dukljanima (smatra se da se Vrijenijev komentar o Hrvatima i Dukljanima koji zlostavljaju Ilirik odnosi na Mihajlov rat sa Vizantijom (10721075), kao i da pisac pod tim terminom zapravo podrazumijeva Srbe (Vizantološki institut SANU, „Vizantijski izvori za istoriju naroda Jugoslavije (III tom)“ (fototipsko izdanje originala iz 1966), Beograd. 2007. ISBN 978-86-83883-09-7. )).
    Sa druge strane u modernoj istoriografiji postoji spor oko etničke pripadnosti stanovnika Duklje/Zete. U djelu crnogorske i djelu hrvatske istoriografije Duklja/Zeta se smatra zasebnim etničkim i geopolitičkim entitetom, dok u srpskoj i drugim evropskim istoriografijama dominiraju shvatanja po kojima je Duklja/Zeta dio srpskog etničkog korpusa.
  15. Грујић (14. 11. 2002.). „Мило Ђукановић, политички портрет: флексибилна бритва“. Време. 
  16. „Уведена немачка марка у Црној Гори“. Б92. 2. 11. 1999.. 
  17. Arhin, Antonela (16 oktobar 2006). „For Djukanovic, one chapter closes, another begins“. SE Times. 
  18. „Црна Гора независна“. Б92. 22 мај 2006. 
  19. „Crna Gora nova članica UN“. B92.net. 28. 6. 2006.. 
  20. „Crna Gora i Savjet Evrope“. mip.gov.me. Archived from the original on 23. 4. 2013. Приступљено 13. 3. 2013.. 
  21. Ђурић, Новица (3. 9. 2006.). „Исправљање светог Петра Цетињског“. Политика. 
  22. Prezentacioni dokument Crne Gore (Pristupljeno: 6. jun 2009)
  23. Zavod za statistiku Crne Gore - Opšti podaci u Crnoj Gori, Pristupljeno 9. 4. 2013.
  24. „Завод за статистику Црне Горе - ''Становништво Црне Горе према полу, типу насеља, националној односно етничкој припадности, вјероисповести и матерњем језику по општинама у Црној Гори“ (PDF) Приступљено 8. 1. 2012.. 
  25. Podgorica dobija sinagogu („Večernje novosti“, 2. novembar 2013)
  26. Montenegro - Atlas of Genetic Genealogy
  27. „Montenegro“. CIA - The Wolrd Factbook Приступљено 15. 5. 2009.. 
  28. „{B92.net CG: Strategija energetike do 2025“. B92.net Pristupljeno 8. 1. 2012.. }-
  29. „{B92.net - CG: Za gradnju mini HE 145 ponuda“. B92.net Pristupljeno 8. 1. 2012.. }-
  30. 30,0 30,1 30,2 „Стратегија развоја саобраћаја Црне Горе“. Влада Црне Горе Приступљено 15. 5. 2009.. 
  31. „Стратегија развоја саобраћаја Црне Горе“. Политика Онлајн Приступљено 06.07.2013.. 
  32. 32,0 32,1 „Књижевност на сајту Монтенет“. montenet.org Приступљено 12. 6. 2009.. 
  33. „Штампарија на сајту Монтенет“. montenet.org Приступљено 12. 6. 2009.. 

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]

Sa drugih Vikimedijinih projekata :

title=Vikiputovanja

Vikiputovanja imaju više informacija na vezi: