Šandor Petefi

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Šandor Petefi
Petőfi Sándor.jpg
Jedina poznata autentična fotografija (dagerotipija) pesnika
Datum rođenja (1823-01-01)1. januar 1823.
Mesto rođenja Kiškereš
Austrijsko carstvo, danas Mađarska
Datum smrti 31. jul 1849.(1849-07-31) (26 god.)
Mesto smrti Šegešvar
Austrijsko carstvo, danas Rumunija

Šandor Petefi rođen kao Aleksandar Petrović (mađ. Petőfi Sándor; Kiškereš, 1. januar 1823Šegešvar, 31. jul 1849) je bio mađarski pesnik i jedan od vođa nacionalnog pokreta 1848. Jedan je od najistaknutijih mađarskih lirskih umetnika. Snažno je uticao i na južnoslovenske pesnike, posebno na Đuru Jakšića i Jovana Jovanovića Zmaja.

Biografija[uredi]

Izvod iz knjige rođenih (Petefi muzej u Kiškerešu)

Otac mu je bio Srbin Stevan Petrović, a majka Slovakinja Marija Hruzova. Šandorovo kršteno ime je Aleksandar Petrović.[1] U krštenicu je ime uvedeno na latinskom, kao Alexánder Petrovics, po tadašnjem običaju Evangeličke crkve. "Petefi" mu je odabrano umetničko ime, pseudonim koji je koristio od 1843. godine. Petefi se smatra najtalentovanijim i najboljim mađarskim lirskim pesnikom XIX veka. Po Veljku Petroviću, pesnik Šandor Petefi nije Slovak (kako Mađari smatraju) već je njegov prezimenjak, Srbin po poreklu.[2] Potiče od grane porodice Petrović iz Baje, koja se krajem 18. veka zaista preselila u Kiškereš.[3] U Kiškerešu nije bilo pravoslavne crkve, pa je kršten u slovačkoj bogomolji. Roditelji su mu se kasnije premestili u obližnju Feređhazu, gde su stekli značajan imetak.

I po mađarskom "velikom šovinisti" Miklošu Barti, koji je govorio na godišnjici Petefijeve smrti 1899. godine - pesnik je bio srpskog roda. Bilo je to na velikoj mađarskoj svečanosti održanoj kod Šegešvara u Erdelju, gde je baš na mestu Šandorove pogibije postavljen dostojan spomenik. Barti je tom prilikom izgovorio sledeće reči: "Budite pozdravljeni prijatelji Srbi, koji ste nam dvije zvijezde istakli na mađarskom nebu: Damjanića i Petefija". Citat su preneli svi mađarski listovi, pa i zvanični "Mađarorszag" u broju 210/1899. godine[4]

Još kao gimnazijalac je počeo da piše i objavljuje poeziju.

Nakon gimnazije – uprkos očevom protivljenju, koji je želeo da kao on i Šandor bude mesar – kreće na put, luta, drži kućne časove, i raznim drugim poslovima zarađuje za hleb. Da ne bi nikome bio na teret, sa 16 godina prijavljuje se u austrijsku vojsku u Šopronu. Njegova jedinica dobija premeštanje u Grac, a mladi Petefi se nada da će uspeti da vidi i Italiju. Međutim četa je stacionirana u Hrvatskoj, a kao da to razočarenje i nije bilo dovoljno, teška vojna služba stavlja mladićevo zdravlje na probu. U jesen 1840. u Karlovcima počinje da pljuje krv te završava u bolnici. Nedugo nakon toga u Zagrebu dobija tifus i ponovo je u bolnici. Nakon bezuspešnog lečenja šalju ga nazad za Šopron, a janura 1841. biva otpušten.

Tada mu na um dolazi ideja da se oproba glumom i jedno vreme radi kao glumac putujućeg pozorišta.[5] Krajem 1943. i dalje bolestan i slab, u letnjoj odeći dolazi u Debrecin. Na te teške dane ovako se seća pesnik:[6]

Tada, pod pazuhom sa sveskom u koju je sabrao svoje pesme, kreće da nađe izdavača za njih. Na putu do Budima, zastaje u Egeru kod kanonika Bele Tarkanjija (mađ. Tárkányi Béla) koji je i sam bio pesnik, te ga sa mladim učenicima Seminara rado primaju i slušaju njegove pesme. Ojačan i ohrabren stiže u Peštu gde nalazi izdavača za svoje pesme, a dobija i posao urednika kod novina. Prvi put nakon lutanja Šandor može da se vrati kući, gde se izmiruje sa ocem, a u sećanje na taj period piše neke svoje najpoznatije pesme. Konačno, kao samostalan čovek koji se brine o sebi, ima radno mesto i platu od 15 austrijskih forinti u mogućnosti je da se kreće u otmenom društvu kafana i u društvima književnika i pesnika. Konačno 1846. izdaje svoju prvu zbirku pesama, i put mu se otvara ka široj javnost i slavi.

Petefijeva supruga Julija Sendrei

U jesen 1846. upoznaje se sa Julijom Sendrei (mađ. Szendrey Júlia) kćerkom feudalnog službenika iz Erduda, koji nerado pristaje na njihovo venčanje, jer kćerki želi nekog bogatog feudalca a ne "budalastog" pesnika. Ali njihova ljubav – kojoj Petefi posvećuje mnoge pesme – pobeđuje, i nakon više od pet prosidbi i molbi, 8. septembra 1847. strogi otac pristaje da se Petefi i Julija uzmu. Imali su jedno dete, sina Zoltana[7] koji se rodio 15. decembra 1848., manje od godinu dana pre pesnikove smrti.

Prema predanju na dan izbijanja ustanka 15. marta 1948. Julija Sendreji je okačila Šandoru na odelo prvu mađarsku kokardu, simbol revolucije koji je sašila na uzor pariske narodne trobojke. Taj dan je pesnik napisao i svoje poznato delo "Pesmu nacije" (mađ. Nemzeti dal).

U burnim godinama koje su potresale veći deo Evrope, Petefi se postepeno isticao kao vatreni mađarski nacionalist, pobornik republike i pristalica revolucije. Godine 1848. došao je na čelo peštanske omladine i ubrzo postao ideolog revolucije za otcepljenje od Habzburške monarhije i osamostaljenje Mađarske. Međutim, ubrzo su mađarski plemići preuzeli rukovodstvo i ušli u dogovore sa austrijskim dvorom o povlasticama i ustupcima. Revolucionar Šandor se pridružio pobunjeničkoj vojsci koja je krenula u rat protiv habzburških trupa. Na nesreću po pobunjenike Rusija se aktivno uključila u događaje podržavši bečki dvor, a u nameri da se uguši revolucionarni republikanizam. Petefi je najverovatnije poginuo 1849. u bici kod Šegešvara, mada je ispravnije reći da mu se tu izgubio svaki trag.

Pojavio se pre rata članak u beogradskom dnevnom listu, koji je izneo tvrdnju da Petefi nije stradao u Erdelju, već je kao ruski zarobljenik ranjenik umro mnogo kasnije u Sibiru. Autor članka je preneo pisanje mađarskog nedeljnika "Naplo", i naveo nekoliko svedoka, pa i navodnog Šandorovog unuka, Rusa - Viktorovića Petrova. Po njemu se deda Šandor mađarski major kao zarobljenik našao teško bolestan u Sibiru, u jednom selu u blizini Cite. Tu se izlečio i oženio sa kćerkom bakalina, sa kojom je imao sina Viktora i kćer Mavru. Ostareli pesnik je bio ozbiljan čovek, koji je hramljao - vukao nekad povređenu nogu. Živeo povučeno i skromno a svi su ga znali kao "mađarskog pesnika".[8]

Njegova poezija je imala veliki uticaj na južnoslovenske pesnike, posebno na Đuru Jakšića i Jovana Jovanovića Zmaja.

Danas most u Budimpešti nosi njegovo ime. Takođe, radio stanica mađarskog radija posvećena kulturi i umetnosti nosi ime Petefi radio.

Petefijeva poezija[uredi]

Kao vodeći pesnik mađarskog romantizma, on je i najzaslužniji da je mađarska poezija poznata u svetu. Iako je stradao veoma mlad, ostavio je značajno književno delo. Oduševljen njegovim pisanjem Jovan Jovanović Zmaj je na srpski jezik preveo i prepevao dvadesetak Petefijevih pesama.


Petefijevo pevanje odlikuje jednostavnost i neposrednost, obogaćeno motivima iz narodnog života:
(Na kraj sela čađava mehana. Prepev Jovana Jovanovića Zmaja)


U ljubavnoj lirici Petefi je čist romantičar koji živahno peva o svojim osećanjima i raspoloženjima:
(Kako da te nazovem. S mađarskog prevela Draginja Ramadanski)


Petefi je, u skladu sa idejama romantizma i bajronizma, bio ogorčeni protivnik društva u kome je živeo te je sa oštrom satirom i osudom pevao
o gotovanskom i jalovom životu mađarskog plemstva, o odsustvu rodoljublja i zanemarivanja opštih društvenih vrednosti:
(Mađarski plemić. Preveo Staniša Veličković)

Dela[uredi]

Pesme[uredi]

Epovi[uredi]

Romani[uredi]

  • Dželatov konopac (1845)

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. Sándor Petõfi (engleski)
  2. Jakov Ignjatović: "Memoari", Beograd 1966. godine
  3. Veljko Petrović: "O književnosti i književnicima", Novi Sad 1958. godine
  4. "Zora", Mostar 1899. godine
  5. Fekete Sándor: Petőfi a vándorszínész. Petőfi Irodalmi Múzeum, Budapest, 2011. (mađarski)
  6. Biografija Šandora Petefija (na mađarskom jeziku). (mađarski)
  7. "Pravda", Beograd 1934. godine
  8. "Vreme", Beograd 1940. godine

Spoljašnje veze[uredi]