Ovaj članak je dobar. Klikni ovdje za više informacija.

Šuma

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Svetlosni prodor u tamnoj bukovoj šumi, NP Biogradska gora

Šuma je složena biljna zajednica ili biogeocenoza (ekosistem) šumskog drveća koje utiče jedno na drugo, kao i na sredinu u kojoj se nalaze.[1][2][3] Prema široko korištenoj[4][5] definiciji Organizacije za hranu i poljoprivredu, šume su pokrivale četiri milijarde hektara ili aproksimativno 30 procenata svetske kopnene površine 2006. godine.[3] Osnovni delovi šume kao ekosistema su zemljište, vazduh, šumska životna zajednica i geološka podloga.[6] Šume su najsloženiji kopneni ekosistemi. U njima pored drveća živi mnogo drugih vrsta biljaka, životinja, gljiva i mikroorganizama. Složenost šuma se ogleda u njihovoj izraženoj spratovnosti i raznovrsnoj međusobnoj povezanosti svih članova životne zajednice.

Različiti organizmi naseljavaju različite delove šume. Tako u krunama visokog drveća žive vrste koje se retko, gotovo nikada, ne spuštaju u niže delove šume — arborealni organizmi. Ovaj deo šume naziva se sprat visokog drveća. U nižim delovima šumskih ekosistema mnogi žbunovi izgrađuju gust sklop koji se naziva sprat žbunova, ispod kojeg se razvija sprat zeljastih biljaka. Uz samu površinu tla živi grupa organizama koji čine prizemni sprat. U samom zemljištu živi mnogo različitih organizama, koji izgrađuju podzemne spratove.

Šume su dominantni kopneni ekosistem na Zemlji, i distribuirane su širom sveta.[7] Šume zauzimaju 75% bruto primarne produktivnosti Zemljine biosfere, i sadrže 80% biomase naše planete.[7]

Šume na različitim geografskim širinama i nadmorskim visinama formiraju izrazito različite ekozone: borealne šume u blizini polova, tropske šume u blizini ekvatora i šume umerene zona na središnjim latitudama. Oblasti visoke nadmorske visine imaju tendenciju da podržavaju šume koje su slične onima na višim latitudama. Količina precipitacije isto tako utiče na kompoziciju šume.

Šume su vekovima bile mesto odakle se čovek snabdevao drvetom za ogrev, gradnju i šumskim plodovima za ishranu. Neplanskim sečenjem šume čovek ugrožava prirodu. Ljudsko društvo i šume utiču jedno na drugo na pozitivne i negativne načine.[8] Šume pružaju ekosistemske usluge ljudima i služe kao turističke atrakcije. Šume isto tako utiču na zdravlje ljudi.

Vrste šuma[uredi]

Šuma od smrče na Golovcu kod Ljubljane.

Šumski ekosistemi su veoma raznovrsni. Međutim, bez obzira na ovako veliku raznovrsnost, sve šume se mogu grupisati u četiri osnovna tipa:

  • Lišćarske zimzelene
  • Lišćarske listopadne
  • Četinarske zimzelene
  • Četinarske listopadne

Lišćarske zimzelene šume[uredi]

Lišćarske zimzelene šume se razvijaju u uslovima tropske i suptropske klime na svim kontinentima, izuzev Antarktika. Nepovoljan period godine (letnji ili sušni) stanovnici ove biocenoze preživljavaju zahvaljujući nizu adaptacija. U nekim oblastima (Mediteran, Kalifornija) požari imaju važnu ulogu u normalnom funkcionisanju ekosistema.

Na Balkanskom poluostrvu, lišćarske zimzelene šume su najbolje predstavljene ilirskim šumama na obali Jadranskog mora. U izvornom obliku, ilirske šume imaju jasno izraženu spratovnost:

Uništavanjem lišćarskih zimzelenih šuma nastala su tri stupnja degradacije:

Lišćarske listopadne šume[uredi]

Listopadna šuma na Staroj planini

Lišćarske listopadne šume se razvijaju u uslovima umerenokontinentalne klime. U ovom području vladaju umereno topla leta i umereno hladne zime. Nepovoljan zimski period sa snegom i jakim mrazevima različiti članovi biocenoze preživljavaju na različite načine.

Četinarske zimzelene šume[uredi]

Četinarske zimzelene šume se razvijaju u poluvlažnim predelima sa tropskom i suptropskom klimom, kao i na planinama u umerenom toplotnom pojasu (predeli sa planinskom klimom). Glavne vrste drveća koje grade ove šume su različiti borovi, smrče, jele, kedrovi i duglazije.

Četinarske listopadne šume[uredi]

Četinarske listopadne šume su šume ariša, koje su rasprostranjene u uslovima borealne (hladne kontinenatalne) klime, u okviru bioma tajgi.

Šume prema toplotnim pojasevima[uredi]

Šume severa[uredi]

Tajga kod Arhangelska zimi

Šume severa, borealne šume ili tajge prostiru se kao ogroman neprekinut pojas kroz Skandinaviju i Rusiju, kao i kroz Kanadu. Obilno su eksploatisane kako bi se dobila celuloza, koja je neophodna za proizvodnju papira i drvna građa za potrebe građevinskih radova, ili pak za potrebe stolarstva. Ogromni ogoleli prostori nastali su pored seča i velikim požarima, koji se u ovim oblastima javljaju leti, opasno ugrožavajući njihov opstanak. Zbog niske temperature i nedostatka svetlosti, drveće raste veoma sporo i uništenoj šumi treba mnogo vremena da se obnovi.[9]

Šume umerenog pojasa[uredi]

Šume u Bugarskoj na obali Crnog mora

Prema Pliniju Starijem, piscu 1. veka naše ere, Španija je u rimsko doba bila tako šumovita da se mogla preći „sa grane na granu“... To nije slučaj danas. U umerenom pojasu, gde se pravilno smenjuju četiri godišnja doba, listopadne šume (izgrađene od hrastova i bukve, ali i od javora i jasena...) vekovima su bile izložene uzastopnom krčenju, kako bi se dobilo više prostora za naselja i poljoprivredne površine. Originalne, ili primarne šume, su skoro svuda nestale. One su zamenjene sekundarnim šumama, koje su nastale zahvaljujući prirodnoj obnovi šume ili akcijama pošumljavanja.

Šume umerenog pojasa, u skorije vreme ponovo počinju da se šire. Međutim, njih ljudi i dalje uništavaju da bi ustupile mesto putevima, železnici, naseljima i industriji (drvo za građu, celulozna vlakna za proizvodnju papira). I druge opasnosti prete šumama, a među njima najviše zabrinjavaju kisele kiše, prouzrokovane zagađenjem vazduha.[9]

Tropske i ekvatorijalne šume[uredi]

Tropska kišna šuma u Polineziji

Najveći deo tropskih i ekvatorijalnih šuma (koje se pružaju u Srednjoj i Južnoj Americi, Africi, južnoj i jugoistočnoj Aziji i u Australiji) postepeno je uništen delovanjem čoveka; svake godine tako nestane šuma na površini koja odgovara onoj koju ima Engleska: 130.281 km².[9][10]

U ovim šumama raste skupoceno drveće (ebanovina, palisander, mahagoni, tikovo drvo), koje je veoma traženo. Tako su uništene čitave šume da bi se iskoristilo samo neko drveće. Osim toga, kako bi stvorili dobru zemlju za obradu, stanovnici ovih oblasti krče šume koristeći starinsku tehniku paljenja koja za duži period iscrpljuje zemljište. To su takozvana požarišta. Drveće koje je opstalo se seče.[9]

Šumski biomi[uredi]

Biomi
Suvozemni biomi
Tundra
Tajge/borealne šume
Širokolisne i mešovite šume umerenih predela
Četinarske šume umerenih predela
Tropske kišne šume
Tropske i suptropske suve širokolisne šume
Tropske i suptropske četinarske šume
Tropske i suptropske travne i žbunaste vegetacije
Travne i žbunaste vegetacije umerenih predela
Planinske travne i žbunaste vegetacije
Vegetacija pustinjskih predela
Sredozemna vegetacija
Plavljena travna vegetacija
Mangrove
Vodeni biomi
Kontinentalni šelf
Obalska zona (litoral) i zona mlata
Riparijska zona
Jezera
Koralni greben
Šume algi
Ledeni pokrivač
Hidrotermalni izvori
Hladni izvori
Zona dna (bentos)
Pelagijska zona (pelagijal)
Neritička zona (sublitoral)
Drugi biomi
Endolitska zona

Biom je skup sličnih ekosistema. Svi biomi se udružuju u najsloženiji sistem - biosferu.[6] Među suvozemnim biomima na Zemlji najbrojniji su šumski biomi i oni su:

Kruženje materije i proticanje energije[uredi]

Lanac ishrane na kopnu i u vodi

U šumama osnovnu proizvodnju hrane vrše zelene biljke u procesu fotosinteze. Biljke su hrana različitim vrstama biljojeda, od kojih su najznačajniji insekti i ptice. Insektima i ostalim biljojedima se hrane mesojedi prvog reda (insekti mesojedi, bubojedi, ptice). Na mesojede prvog reda se nastavlja čitava serija drugih mesojeda. Na vrhu trofičke piramide se nalaze mesojedi kao što su medved, vuk i ris.

Mreže ishrane u šumama su veoma složene. U šumskim ekosistemima se razlikuju čitave serije potrošača koji se nalaze na različitim nivoima trofičke piramide. Na primer gusenice leptira se hrane biljkama (potrošači prvog reda), trčuljci se hrane gusenicama (potrošači drugog reda), slepići se hrane trčuljcima (potrošači trećeg reda), slepići su hrana ježevima (potrošači četvrtog reda), ježevima se hrane lisice (potrošači petog reda), a lisicama se hrane vukovi (potrošači šestog reda).[6]

Najčešće članovi šumskih ekosistema imaju veoma raznovrsnu ishranu. Tako se na primer medved hrani plodovima biljaka, šumskim medom, puževima, pticama, jelenima, pa čak i vukovima. U šumama postoje i kratki i jednostavni lanci ishrane, na primer lanac koji čine biljka-srna-vuk.

U odnosima ishrane organska materija koju proizvode zelene biljke prenosi se na članove potrošača u šumskom ekosistemu. Deo materije se troši za izgradnju tela potrošača. Drugi deo te materije se koristi za životne aktivnosti članova biocenoze. Treći deo čovek „izvlači“ iz šuma, a četvrti, veliki deo mnogobrojne gljive i mikroorganizmi razlažu na sastavne delove i vraćaju u sistem kruženja materije u šumskim ekosistemima.

U šumama kruže organska materija, kiseonik, ugljen-dioksid, azot i druga neorganska jedinjenja. U procesu kruženja materije Sunčeva energija sev u procesu fotosinteze pretvara u hemijsku energiju. Deo energije se troši za životne aktivnosti svih članova biocenoze, a drugi veći deo te energije pretvara se u toplotu. Tako energija i u šumskim ekosistemima stalno protiče.[6]

Značaj šuma[uredi]

Šuma u Poljskoj

Za opstanak planete Zemlje veliki značaj imaju šume.[12] Neposredna i najveća korist šuma je proizvodnja kiseonika.[13] Na inicijativu Generalne skupštine evropske konfederacije poljoprivrede iz 1971. godine, u svetu se 21. mart obeležava kao Svetski dan šuma. Tu inicijativu prihvatila je Organizacija ujedinjenih nacija za hranu i poljoprivredu.

Posle pustinja, najzastupljeniji kopneni ekosistemi su šume. One zauzimaju 28% površine Zemlje i po svojim osobinama se razlikuju od ostalih ekosistema. Značaj šuma za opstanak života ilustruje i činjenica da je kenijska ekološkinja Vangari Mathai 2004. dobila Nobelovu nagradu za mir, koja je prvi put dodeljena u oblasti zaštite životne sredine. Osnivanje pokreta „Zeleni pojas“ za spašavanje afričkih šuma je između ostalih i njena zasluga; u okviru tog pokreta, ona je organizovala siromašne žene Afrike („šumare bez diplome“), koje su od 1974. godine do danas zasadile 30 miliona stabala, da bi sprečile širenje pustinjskog pojasa.[12]

Istraživanjem je utvrđeno da jedna bukova šuma može da proizvede oko 9,6 tona suve materije po hektaru za godinu dana. Ista ta šuma proizvede oko 4 tone kiseonika po hektaru za jednu godinu.[13]

Uništavanje šuma[uredi]

Uništavanje šuma
Seča drva

Šume su neophodne za prirodnu ravnotežu i život na Zemlji. One su tokom vekova dosta redukovane. Ljudi obaraju na milione stabala kako bi dobili drvo za hranu, da bi se grejali i izgradili kuće. Oni, takođe i krče velike prostore da bi ih preobrazili u oranice ili u pašnjake za stoku. Tako su prirodni predeli postepeno menjani i pretvarani u seoska imanja. Danas su zone deforestacije[a] prisutne naročito u tropskim šumama, ali su sve šume na svetu ugrožene. Svesne opasnosti, međunarodne organizacije, kao što su Svetski fond za prirodu (World Wildlife Fund, WWF), koji za amblem ima pandu, ili Međunarodna unija za zaštitu prirode, trude se da ožive programe zaštite i očuvanja šuma.[9]

Godišnje nestane oko 16.000.000 hektara šuma na svetu. Evropa je izgubila 70% svog šumskog bogatstva, Brazil 40%, a Filipini 30%. Neke države štetu smanjuju pošumljavanjem, ali to čine samo zemlje koje za to imaju dovoljno sredstava.[13]

Bolest brestova[uredi]

Holandska bolest brestova je epidemijska bolest ubrzana zagađenjima, koja je uništila skoro celokupnu populaciju brestova u Evropi i Americi za samo nekoliko godina.[9]

Kisele kiše[uredi]

Zagađenje vazduha je uzrok kiselih kiša koje su uništile čitave šume u visokoindustrijalizovanim oblastima naročito u Evropi.[9]

Površina zemljišta[uredi]

Šumska zemljišna površina[14]
2008 2009 2010 2011 2012
('000 km2) ('000 mi2) ('000 km2) ('000 mi2) ('000 km2) ('000 mi2) ('000 km2) ('000 mi2) ('000 km2) ('000 mi2)
Australija 1.511 583 1.502 580 1.493 576 1.473 569 1.467 566
Brazil 5.239 2.023 5.217 2.014 5.195 2.006 5.183 2.001 5.173 1.997
Kanada 3.101 1.197 3.101 1.197 3.101 1.197 3.101 1.197 3.101 1.197
Kina 2.013 777 2.041 788 2.069 799 2.159 834 2.168 837
Evropska Unija 1.559 602 1.564 604 1.569 606 1.573 607 1.578 609
Nemačka 111 43 111 43 111 43 113 44 113 44
Indija 681 263 683 264 684 264 693 268 693 268
Indonezija 958 370 951 367 944 364 937 362 931 359
Japan 250 97 250 97 250 97 251 97 251 97
Rusija 8.090 3.120 8.090 3.120 8.091 3.124 8.092 3.124 8.093 3.125
Sjedinjene Američke Države 3.033 1.171 3.036 1.172 3.040 1.170 3.049 1.177 3.051 1.178
Svet totalno 40.318 15.567 40.261 15.545 40.204 15.523 40.184 15.515 39.519 15.258

Galerija slika[uredi]

Napomene[uredi]

  1. ^ Deforestacija: uništavanje šume (degradacija).

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. Schuck, Andreas; Päivinen, Risto; Hytönend, Tuomo; Pajari, Brita (2002). „Compilation of Forestry Terms and Definitions” (PDF). Joensuu, Finland: European Forest Institute. Pristupljeno 2014-11-16. 
  2. „Definitions: Indicative definitions taken from the Report of the ad hoc technical expert group on forest biological diversity”. Convention on Biological Diversity. Pristupljeno 2014-11-16. 
  3. 3,0 3,1 „Forest definition and extent” (PDF). United Nations Environment Programme. 2010-01-27. Pristupljeno 2014-11-16. 
  4. „Comparative framework and Options for harmonization of definitions”. Second Expert Meeting on Harmonizing Forest-Related Definitions. FAO. Pristupljeno 2014-11-26. 
  5. Johnson, F.X.; Pacini, H.; Smeets, E (2013). Transformations in EU biofuels markets under the Renewable Energy Directive and the implications for land use, trade and forests. CIFOR. str. 32. ISBN 9786028693813. 
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Biologija za 7. razred osnovne škole; Dmitar Lakušić; Zavod za udžbenike i nastavna sredstva; Beograd; 2008.
  7. 7,0 7,1 Pan, Yude; Birdsey, Richard A.; Phillips, Oliver L.; Jackson, Robert B. (2013). „The Structure, Distribution, and Biomass of the World’s Forests” (PDF). Annu. Rev. Ecol. Evol. Syst. 44: 593—62. doi:10.1146/annurev-ecolsys-110512-135914. 
  8. Vogt, Kristina A, ur. (2007). „Global Societies and Forest Legacies Creating Today's Forest Landscapes”. Forests and Society: Sustainability and Life Cycles of Forests in Human Landscapes. CABI. str. 30—59. ISBN 9781845930981. 
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 9,6 Otkrivanje Zemlje; Klod Noden; prevod Branislava Butorac; Enciklopedija za mlade/Larousse; Zmaj; Atlantis; Novi Sad 2004.
  10. www.statistics.gov.uk (engleski) Statistike zemalja Ujedinjenog Kraljevstva
  11. www.panda.org (engleski) Biomi
  12. 12,0 12,1 www.srbijasume.co.yu (srpski) U susret 21. martu Svetskom danu šuma; Šume uslov opstanka; pripremila Nada Mijuk
  13. 13,0 13,1 13,2 www.planeta.org.yu (srpski) Srpske šume na izdisaju
  14. „Forest Land Area”. FAOSTAT. World Bank. 12. 2. 2014. 

Literatura[uredi]

  • Jeunesse, G.:Šume i drveće. Korijeni znanja, „Mozaik knjiga“, Zagreb, 1995.
  • Otkrivanje Zemlje; Klod Noden; prevod Branislava Butorac; Enciklopedija za mlade/Larousse; Zmaj; Atlantis; Novi Sad 2004.

Spoljašnje veze[uredi]