Zrenjanin

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Zrenjanin
Zrenjanin Collage.jpg
Zrenjanin — kolaž (Trg slobode, Zgrada Vojvođanske banke na Trgu Republike u Zrenjaninu, Gradska kuća, Muzička škola Josif Marinković, Osnovna škola ,,Vuk Karadžić", Dom borilačkih sportova, Katedrala Sv. Ivana Nepomuka, Narodni muzej, Palata pravosuđa)
Zastava
Zastava
Administrativni podaci
Država Srbija
Autonomna pokrajina Vojvodina
Upravni okrugSrednjobanatski okrug
GradZrenjanin
Stara imenaBečkerek, Veliki Bečkerek, Petrovgrad
Stanovništvo
Stanovništvo
 — 2011.Pad 76.511
 — gustina400 st./km2
Aglomeracija (2011.)Pad 123.362
Geografske karakteristike
Koordinate45°22′56″ SGŠ; 20°23′26″ IGD / 45.38233° SGŠ; 20.39056° IGD / 45.38233; 20.39056Koordinate: 45°22′56″ SGŠ; 20°23′26″ IGD / 45.38233° SGŠ; 20.39056° IGD / 45.38233; 20.39056
Vremenska zonaUTC+1 (CET), leti UTC+2 (CEST)
Površina190,9 km2
Zrenjanin na mapi Srbije
Zrenjanin
Zrenjanin
Zrenjanin na mapi Srbije
Ostali podaci
GradonačelnikČedomir Janjić (SNS)
Poštanski broj23000
Registarska oznakaZR
Veb-sajt
www.zrenjanin.org.rs

Zrenjanin je grad u Srbiji, sedište Srednjobanatskog okruga i značajan industrijski centar Banata i Vojvodine. Zrenjanin je, po površini teritorije koja mu administrativno pripada (1.326 km²), najveći grad u Autonomnoj Pokrajini Vojvodini i drugi u Republici Srbiji.[1]

Prema popisu iz 2011. godine u Zrenjaninu živi 76.511 stanovnika, što ga čini najvećim gradom u srpskom delu Banata, i trećim u Vojvodini posle Novog Sada i Subotice.

Istorija[uredi]

Grad se spominje 1326. godine kao selo Bečkerek podignuto na tri ostrva reke Begej. Smatra se da je na mestu gradskog centra nekad bio avarsko-slovenski ring. Mesto je potom bilo u posedu mađarske vlastelinske porodice Beče. Početkom 15. veka, ugarski kralj Žigmund Luksemburški darovao je Bečkerek srpskom despotu Stefanu Lazareviću.[2] Kasnije je bila podignuta i tvrđava, a mesto su naselili Srbi, Nemci, Rumuni, Italijani, Francuzi, čak i Katalonci („Nova Barselona“). Veliki Bečkerek, stari naziv mesta, postao je trgovište 1769. godine. Godine 1744. pominju se stanovnici grada i okoline koji su poslanici na Crkveno-narodnom saboru. Bili su to Petar Botosanić i Milić Popov bečkerečki oberknezovi. Stevan Rajković burger Velikog Bečkereka je 1780. godine bio ktitor stare crkve manastira Grgetega.

Na Batki se nalaze ostaci neolitske Starčevačke kulture, a kod Aradca nekropola iz vremena velike seobe naroda. U Ečki se nalazi Srpska pravoslavna crkva Sveti Nikola, sa drvenim tornjem, podignuta (1711). Ona predstavlja najstariju pravoslavnu crkvu u Banatu i Vojvodini. Prvobitni ikonostas ove crkve je napravio je (1744) Nedeljko Šerban Popović. Ovaj ikonostas danas je delom izložen u Narodnom muzeju u Zrenjaninu, pa je ikonostas u crkvi (1786) zamenjen novim, čiji je autor nepoznat. Najstarije građevine u samom gradu su pravoslavne crkve — Uspenska crkva u Svetosavskoj ulici (1746) i Hram Vavedenja Presvete Bogorodice u ulici Cara Dušana (1777) ; zatim, katolička katedrala (1868); zgrada pozorišta (1839), županije (1885) i Narodni muzej (1894). Grad se razvio oko utvrđenog jezgra kao aglomeracija seoskih naselja i planski podignutih naselja.

Grad je 1807. doživeo katastrofalni požar kada je naročito stradala županijska palata sa arhivom. Katastofu su izazvali i požar 1832. godine te poplave 1816. i 1838. godine. Pravoslavni sveštenik Danilo Stajić bavio se pisanjem poezije, koju je objavljivao u više listova.[3] Tu je 1844. godine osnovana Torontalska štedionica, a 1847. godine otvorena prva štamparija. Školske 1846/1847. godine proradila je šestorazredna gimnazija. Početak građanskog rata 1848. godine obeležilo je provaljivanje u pravoslavnu crkvu na Uskrs te godine, kada su Srbi javno spalili pravoslavne matične knjige vođene od 1840. godine na mađarskom jeziku. Januara 1849. godine tu je postalo sedište "Srpske Vojvodine", pod predsedništvom patrijarha Josifa Rajačića. Kada je 1857. godine izvršen popis austrijske carevine u gradu je zapisano 2611 kuća.[4] A godine 1866. u gradu na Begeju je donet "Bečkerečki program" - politički program rada Srpske narodne stranke Svetozara Miletića.[5]

Bilo je krajem 1891. godine u gradu Velikom Bečkereku: dve pravoslavne crkve, pet sveštenika, 7092 pravoslavnih Srba sa 1170 domova.[6] U revolucionarnoj prošlosti, u Narodnooslobodilačkom ratu, iz ovoga kraja je sedam narodnih heroja poginulo u borbi, a oko 10.000 rodoljuba bilo je u logorima i zatvorima; 2.500 ih je streljano. Posle Drugog svetskog rata je grad doživeo privredni procvat. Posle 1991. godine, pretežno izvozna orijentacija privrede je praktično upropaštena sankcijama i raspadom Jugoslavije, jer je izgubila tržište. Nakon promena oktobra 2000. godine, grad se lagano oporavlja. Za vreme Austrougarske bio je sedište ugarske Torontalske županije, čiji je najveći deo posle Prvog svetskog rata pripao Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca, a manji deo Kraljevini Rumuniji.

Nakon 1918. godine, pokrenuto je pitanje o obliku imena ovog grada na srpskom jeziku, bez osporavanja tradicionalnog naziva na mađarskom jeziku. Tim povodom su razmatrana rešenja iz srpske istorijske baštine koja je u ovom gradu sezala sve do vremena srpskih despota Stefana Lazarevića i Đurđa Brankovića, koji su tokom 15. veka držali ovaj grad u svom posedu.[2] Međutim, državne vlasti su 1924. godine odlučile da se potencijalno najpogodniji naziv "Banatski Despotovac" upotrebi za preimenovanje obližnjeg Ernestinovca,[7] tako da je nakon toga moralo biti pronađeno neko drugo rešenje. Počevši od 1935. godine, grad se naziva Petrovgrad (konjanička statua kralja Petra otkrivena je 1926[8]), a od 1946. godine Zrenjanin, po narodnom heroju Žarku Zrenjaninu Uči.

Novim zakonom o teritorijalnoj organizaciji Zrenjanin dobija status grada 2007. godine.[9]

Gradska naselja[uredi]

Mesne zajednice u Zrenjaninu

Religija[uredi]

Prema popisu stanovništva iz 2002. godine, većina stanovništa Zrenjanina su Pravoslavne vere (77,28%). Ostale religije zastupljene u opštini su Rimokatoličanstvo (12,01%), Protestantizam (2,13%), i ostali. Pravoslavni hrišćani u Zrenjaninu pripadaju Banatskoj eparhiji Srpske pravoslavne crkve sa sedištem u Vršcu. Zrenjanin je takođe centar Zrenjaninske biskupije Banata.

Kultura[uredi]

Narodni Muzej

U gradu i okolini ima dosta kulturno-istorijskih spomenika i poznatih institucija: Narodni muzej, Narodno pozorište „Toša Jovanović“, istorijski arhiv, Gradska narodna biblioteka „Žarko Zrenjanin”, Umetnička kolonija Ečka sa galerijom i mnogobrojne škole. Banatsko udruženje književnika dodeljuje godišnju nagradu "Najbolje iz Banata svake godine 27. januara na Savindan. Časopis za književnost i umetnost "NaTron" je nekad izlazio mesečno. Sada izlaze na srpskom jeziku listovi: "Zrenjanin" (nedeljno), "Ulaznica" (kvartalno) i "Zavičajac" (godišnje). Postoji i osnovna i srednja muzička škola "Josif Marinković", kao i aktivna rok scena.

Arhitektonski spomenici[uredi]

Protestantska crkva, zgrada Suda i Mali most
Bukovčeva palata
Crkva Svetog Ivana Nepomuka u Glavnoj ulici 1912. godine
  • Uspenska crkva, Hram Uspenja presvete Bogorodice, „Uspenska“ ili „Varoška crkva“, jedna je od najstarijih, u celini sačuvanih građevina u Zrenjaninu. Podignuta je 1746. godine u Svetosavskoj ulici i bila je jedina crkva u Temišvarskoj eparhiji pokrivena crepom. Zahvaljujući toj činjenici, i što je bio izgrađen od cigala, hram je pošteđen velikog požara 1807. godine u kom su izgorele gotovo sve drvene kuće u gradu. Crkva je podignuta kao jednobrodna graćevina sa polukružnom apsidom na istoku i visokim zvonikom na zapadnoj strani. Ikonostas crkve uradio je 1815. godine srpski slikar Georgije Popović. Na ikonama su, u tri zone, predstavljene scene iz Starog i Novog zaveta. Pretpostavlja se da je Popović uradio i sedam celivajućih ikona uljanom tehnikom na drvenoj podlozi.

Od 1951. godine ove su ikone pod zaštitom Zakona o spomenicima kulture. Zidnu dekoraciju hrama izveo je 1924. godine akademski slikar i minhenski đak Aleksandar Sekulić. Presto na horu crkve posvećen je prenosu poštiju Sv. Nikole. Ikone su u rezbarenim okvirima i slične su onima na ikonostasu. Osim slikarskih radova, u hramu je sačuvan čitav niz dragocenih predmeta primenjene umetnosti — bogoslužbenih knjiga sa vrednim kožnim povezom, svešteničke odeće finog tkanja sa zlatovezom, predmeta iz oltarskog prostora namenjenih liturgijskim obredima, itd.

  • Gradnulička crkva je sagrađena 1777. godine na mestu prethodne, koja se pominje 1666. godine u Katastigu manastira Pećke patrijaršije.[10] Uz nju se vezuje manastir (postojao 1758. metoh Hilandara), u kojem je krajem XVI ili početkom XVII veka, služio i činio čudotvorstva monah Rafailo Banatski, pristigao iz Hilandara. Tokom vremena njegov grob je postao mesto hodočašća, obeležen u XVIII veku kapelom, izgrađenom uz južnu fasadu crkve. To je poligonalna građevina od opeke, malih dimenzija, pokrivena visokim piramidalnim krovom. Drvena vrata sa žlebovima koji formiraju paralelne rombove i profilisani krovni venac predstavljaju jedine dekorativne elemente. Vavedenjski hram, izveden u barokno-kasicističkom maniru, jednobrodna je građevina sa prostranom polukružnom oltarskom apsidom i plitkim pevnicama. Na istočnoj i severnoj strani poduprta je sa pet masivnih stubaca. Visoki zvonik se uzdiže nad zapadnom fasadom, kojom dominiraju četiri slepe niše i jedan prozorski otvor istog oblika, sa blago zaobljenim profilisanim lukovima iznad, zabat sa dva okulusa i portal uokviren profilisanim kamenim dovratnicima. Vertikalna podela fasada je izvršena plitkim pilastrima sa višestruko izrezanim kapitelima, dok horizontalnu naglašavaju profilisani venci u gornjoj zoni. Ikonostasnu pregradu, ukrašenu bogatim drvorezbarskim radom, oslikao je na početku 19. veka Arsa Teodorović. Carske dveri i zidne slike u naosu i oltaru delo su Steve Aleksića iz 1914.

Crkva je spomenik kulture od velikog značaja. (Izvor: Spomeničko nasleđe Srbije, Zavod za zaštitu spomenika kulture Srbije),

Sport[uredi]

Zrenjanin ima dugu sportsku tradiciju. Prvi sportski klubovi su osnovani u osamdesetih godina 19. veka. Bili su tu razvijeni biciklizam, tenis, atletika, gimnastika, rvanje, hazena... Pred Prvi svetski rat organizuju tu sokoli svoju četu. Iz Zrenjanina je bio fudbalski klub „Proleter“, koji je bio aktivan od 1947. do 2005. godine.

Danas postoji klub „FK Banat“, koji igra u prvoj saveznoj ligi i svoje domaće utakmice igra u Karađorđevom parku, gradskom stadionu koji ima kapacitet za 18.700 gledalaca.

Rukometni klub Proleter je osnovan 11. januara 1949, bio je dva puta prvak države i jednom je igrao finale Kupa Jugoslavije. Igrao je finale EHF kupa 1990. i finale Kupa evropskih šampiona 1991. kada je poražen od Barselone.

Košarkaški klub Proleter je osnovan 27. juna 1949, a bio je prvak Jugoslavije 1956. Svoje utakmice igra u Sportskoj hali Medison, kapaciteta 2.800 mesta.

Privreda[uredi]

Najstariji industrijski objekat je pivara, osnovana 1745. godine. U Zrenjaninu postoji razvijena industrija tekstila, tepiha, nameštaja, duvana, građevinsko-industrijski kombinat, brodogradilište na Begeju, i poljoprivredno-prehrambena industrija. Na Begejskom kanalu razvijen je ribolov.

U Zrenjaninu postoji i hemijska industrija i termoelektrana-toplana.

Voda iz vodovoda u Zrenjaninu od 2003. godine nije ispravna za piće zbog povećane količine arsena. Do 2011. godine nije urađeno ni jedno istraživanje o tome koliko utiče zatrovana Zrenjaninska voda na zdravlje ljudi, iako je svakodnevno koristi oko tri četvrtine stanovnika grada.[12]

Prva apoteka u Zrenjaninu osnovana je 1784. godine i zvala se „Kod spasitelja“. Pre toga se spominje vojna apoteka 1716. godine kada su u gradu boravile trupe Eugena Savojskog.[13][14]

Turizam[uredi]

Hram Uspenja Presvete Bogorodice, izgrađen 1746.
Rimokatolička katedrala svetog Ivana Nepomuka, građena 1864—1868.

Postoje i lovišta. Pored Melenaca je i banja Rusanda (osnovana 1859).

Partnerski gradovi[uredi]

Poznate ličnosti[uredi]

Poznate osobe koje su rođene, živele ili radile u Zrenjaninu i okolini:

Počasni građani Zrenjanina su: Jokai Mor (1825—1904), Mihajlo Pupin (1854—1935), Eduard Erio (1872—1957), Petar Živković (1879—1947), Milan Stojadinović (1888—1961), Josip Broz Tito (1892—1980), Jovan Veselinov Žarko (1906—1982), Dragoslav Avramović (1919—2001).[15]

Demografija[uredi]

Prema popisu iz 2011. godine bilo je 76.511 stanovnika (prema popisu iz 2002. bilo je 79.773 stanovnika).

Po popis 2002. godine u naselju Zrenjanin živelo je 64.791 punoletnih stanovnika, prosečna starost stanovništva iznosi 39,9 godina (38,1 kod muškaraca i 41,5 kod žena), ima 28.710 domaćinstava, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 2,77.

Ovo naselje je uglavnom naseljeno Srbima (prema popisu iz 2011. godine).

Demografija[16]
Godina Stanovnika
1948. 38.564
1953. 44.168
1961. 55.539
1971. 71.424
1981. 81.270
1991. 81.316 80.333
2002. 79.773 81.390
2011. 76.511
Etnički sastav prema popisu iz 2011.[16]
Srbi
  
54.648 71,42 %
Mađari
  
10.000 13,07 %
Romi
  
2.109 2,75 %
Rumuni
  
635 0,83 %
Jugosloveni
  
467 0,61 %
Hrvati
  
373 0,48 %
Slovaci
  
329 0,43 %
Makedonci
  
315 0,41 %
Crnogorci
  
225 0,29 %
Nemci
  
108 0,14 %
Albanci
  
82 0,10 %
Bugari
  
77 0,10 %
Muslimani
  
66 0,08 %
Slovenci
  
61 0,08 %
Rusi
  
59 0,07 %
Bošnjaci
  
29 0,03 %
Goranci
  
19 0,02 %
Bunjevci
  
18 0,02 %
Rusini
  
16 0,02 %
Ukrajinci
  
15 0,02 %
Vlasi
  
3 0,00 %
Ostali
  
176 0,23 %
Regionalna pripadnost
  
2.338 3,05 %
Neizjašnjeni
  
3.669 4,79 %
Nepoznato
  
674 0,88 %
ukupno: 76.511


Domaćinstva
Stanovništvo staro 15 i više godina po bračnom stanju i polu
Stanovništvo po delatnostima koje obavlja

Podela naselja u opštini Zrenjanin prema etničkom sastavu[uredi]

  • Sa srpskom većinom: Zrenjanin, Banatski Despotovac, Botoš, Elemir, Ečka, Klek, Knićanin, Lazarevo, Lukićevo, Melenci, Orlovat, Perlez, Stajićevo, Taraš, Tomaševac, Farkaždin i Čenta.
  • Sa mađarskom većinom: Lukino Selo i Mihajlovo.
  • Sa rumunskom većinom je Jankov Most.
  • Etnički izmešana naselja: Aradac (sa relativnom srpskom većinom) i Belo Blato (sa relativnom slovačkom većinom).

Galerija[uredi]

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. ^ „Zvanična prezentacija grada Zrenjanina”. 
  2. 2,0 2,1 Ćirković 1982, str. 322.
  3. ^ "Serbskij narodnij list", Budim 1838. godine
  4. ^ "Srbski dnevnik", Novi Sad 1860. godine
  5. ^ "Zbornik Matice srpske za društvene nauke", Novi Sad 39/1964. godine
  6. ^ "Srpski sion", Karlovci 1892. godina
  7. ^ "Vreme", Beograd 3. avgust 1924. godine
  8. ^ Spomenik Kralju Petru u Velikom Bečkereku, Politika, 3. okt. 1926, str. 5. digitalna.nb.rs
  9. ^ Službeni glasnik 129-07, 29. decembar 2007.
  10. ^ Dušan Popović, S. Matić: "O Banatu i stanovništvu Banata u 17. veku", sremski Karlovci 1931.
  11. ^ U Bečkereku izneli žito, uselili glumce („Večernje novosti“, 7. april 2016)
  12. ^ RTS: Zrenjaninci osam godina piju zatrovanu vodu (16.10.2011), Pristupljeno 5. 5. 2013.
  13. ^ Moljac alhemičar sa Begeja („Večernje novosti“, 9. avgust 2015)
  14. ^ Filip Krčmar: Prilog istoriji zrenjaninskog apotekarstva, Rad muzeja Vojvodine, 56, Novi Sad, 2014, str. 139-158.
  15. ^ Grad Zrenjanin — Počasni građani, Pristupljeno 7. 4. 2013.
  16. 16,0 16,1 Etnička struktura nakon popisa 2011.
  17. ^ „Knjiga 2”. Stanovništvo, pol i starost, podaci po naseljima. webrzs.stat.gov.rs. Beograd: Republički zavod za statistiku. februar 2003. ISBN 86-84433-01-7. 

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]