Srpska pravoslavna crkva u Drugom svetskom ratu

Из Википедије, слободне енциклопедије
Иди на навигацију Иди на претрагу
Горњокарловачки епископ Сава Трлајић, погубљен од усташа 1941. године

Srpska pravoslavna crkva u Drugom svetskom ratu je teško stradala, jer se našla u teškoj poziciji i komplikovanim odnosima između okupatorkih snaga, kolaboracionističkih režima i oslobodilačkih pokreta.

Nemci[уреди]

Nemci su smatrali da su SPC i njeni predstavnici bili glavni saradnici u izvođenju puča 27. 3. 1941. godine.[1] Od početka okupacije Srpska pravoslavna crkva je za Nemce bila ozbiljan politički i obaveštajno-bezbednosni problem. Zbog toga je i prvih dana rata jedan od ciljeva bilo hapšenje crkvenih velikodostojnika, posebno onih koji su bili smatrani najotvorenijim neprijateljima nemačke politike, pre svega patrijarha Gavrila Dožića, episkopa Irineja Đorđevića i Nikolaja Velimirovića.[2]

Okupacione snage su zauzele zgradu Srpske Patrijaršije čime su hteli da unište i onemoguće i centralnu vlast Srpske pravoslavne Crkve. Zgrada Patrijaršije je pretvorena u vojnu kasarnu a sav nameštaj, biblioteka, gotov novac, dragocenosti potpuno su opljačkani a delom i arhive uništene.[1]

U svom izveštaju Gerstenmajer je tvrdio da je teško stanje Srpske pravoslavne crkve bilo „prirodna posledica“ antinemačke politike patrijarha Gavrila, koji je na taj način „bitno doprineo katastrofi svoje zemlje i crkve“. Ukazujući na izuzetno težak položaj SPC i njene pastve u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj, prenosio je utisak da „u pravoslavnim krugovima u Srbiji postoji duboki gnev zbog postupaka Hrvata. Od strane ustaša desetine hiljada Srba u Hrvatskoj je prinuđeno da pređe na katolicizam“, dok su drugi ubijani i proterani bez imovine. On je predložio nemačkom poslaniku u Beogradu Bencleru da umesto, po njegovoj oceni, „apsolutno antinemački i šovinističko-srpski“ opredeljenog mitropolita Josifa, za patrijarhovog zamenika bude postavljen episkop Velimirović, patrijarhov oponent, kome je, opet, nemačkoj strani smetala njegova probritanska orijentacija.[3]

Kolaboracionističke vlasti u okupiranoj Srbiji[уреди]

Vlada narodnog spasa Milana Nedića, u cilju borbe protiv partizana i četnika tražila je od SPC aktivniji odnos u cilju osuđivanja otpora okupatoru i podržavanje kolaboracionističke vlade. SPC je odbila saradnju sa Nemcima, pozivajući se na crkvene kanone svetih otaca, i na činjenicu da je patrijarh Gavrilo, kao i mnogobrojno sveštenstvo, zarobljen i interniran u nemački konclogor. Sa Milanom Nedićem su veze održavane silom prilika kako bi se organizacija SPC očuvala tokom rata.[4]

Patrijarha Gavrila uhapsili su Nemci 25. aprila 1941. godine u manastiru Ostrog, a onda je prebačen u zatvor Gestapoa u Beogradu. Intervencijom Milana Aćimovića, Komesarska uprava je uticala na delimično ublažavanje zatvorskog režima, a kasnije je prebačen u strogi pritvor u manastir Rakovicu. Članovima Sinoda odobrena je poseta patrijarhu 7. jula 1941, godine.[5]

Posle formiranja okupacionih vlasti Crkva je radi regulisanja svojih materijalnih primanja od države bila upućena na najbliži kontakt sa državnim vlastima. Kako su pak državne vlasti izlazile u tom pogledu i po svojim mogućnostima skoro u najvećoj meri u susret, Crkva se osećala s te bar strane u jednu ruku od domaćih državnih vlasti zaštićena sve dotle dok ce nije pokušalo, da se i Crkva uvuče u profanu političku borbu, kojom je dirigovao okupator u smislu svojih okupatorskih: ratnih i opštih političkih ciljeva.[1]

Ljotićevi sledbenici napadali su vrh SPC-a jer se nije jasno stavio na stranu Nedića i osudio oružani otpor okupatoru. Dimitrije Najdanović i Miroslav Spalajković su optuživali SPC da je iznutra nagriđen „crvenim demonizmom“.[6]


Komunisti[уреди]

Episkopat SPC komunistima Josipa Broza nikada nije bio naklonjen. Međutim, smatralo se da u postojećim okolnostima, crkva ne sme da se okreće protiv „svoje zabludele dece“ i da raspiruje bratoubilački rat.[4]

Na Saboru u Nikšiću 29. decembra 1943. godine komunizam je osuđen kao najveći neprijatelj Crkve i naroda.[тражи се извор]

Broj sveštenika Srpske pravoslavne crkve koji su pristupili partizanima je daleko veći od broja sveštenih lica drugih konfesija.[8]

Četnici[уреди]

Hrvatsko-američki istoričar Jozo Tomašević smatra da su četnici tokom Drugog svetskog rata imali značajnu podršku Srpske pravoslavne crkve.[9] Cilj četnika je bio odbrana monarhije Karađorđevića i obnova Kraljevine Jugoslavije.[9]

Veći deo sveštenstva i skoro čitav episkopat Srpske pravoslavne crkve sarađivao je za vreme rata sa Jugoslovenskom vojskom u otadžbini Draže Mihailovića.[10] Đuro Đurović, generalni sekretar Centralnog nacionalnog komiteta JVuO, je tokom svog suđenja 1945. svedočio da je „3/4 pravoslavnog sveštenstva podržavalo pokret Draže Mihailovića“.[9] Većina klera je još pre rata bila antikomunistički nastrojena.[9]

Tokom rata u Jugoslaviji su čak neki pravoslavni sveštenici postali četnički komandanti, kao npr. Momčilo Đujić i Savo Božić.[9] Joanikije Lipovac, crnogorsko-primorski mitropolit SPC, je za vreme Drugog svjetskog rata pregovarao sa italijanskim i nemačkim okupatorom i podržavao aktivno četnički pokret.[11]

Ustaše[уреди]

Srpska pravoslavna crkva se 1941. našla na udaru brutalnih ustaških mera koje su imale za cilj njeno potpuno uništenje na svim teritorijama pod njihovom vlašću. Ante Pavelić je prilikom susreta sa Hitlerom u Berlinu, 6. juna 1941. godine, optužio Srpsku pravoslavnu crkvu za „istorijsku prevaru“ i „prisvajanje“ dela hrvatskog naroda u čijem je „odnarođavanju“ imala ulogu u Bosni i Hercegovini.[12]

Ustaše su 5. maja 1941. uhapsile i odmah ubile banjalučkog episkopa Platona Jovanovića, zatim su 12. maja uhvatile i ubrzo ubile sarajevskog mitropolita Petra Zimonjića, a sredinom avgusta ubijen je episkop gornjokarlovački Sava Trlajić. Od maja do decembra 1941, ustaše su ubile još preko 150 sveštenika Srpske pravoslavne crkve.[13]

Od 1941. do 1945. u NDH je uništeno, spaljeno, oštećeno ili oskrnavljeno više od 450 pravoslavnih crkava, a ubijeno, proterano i pokatoličeno više od milion pravoslavnih Srba.

Ustaški komandanti, počinitelji i učesnici u genocidu protiv srpskog naroda, među kojima su bili i sveštenici hrvatske rimokatoličke crkve imali su za cilj da unište srpsko nacionalno biće u NDH i obrišu tragove njihove istorijske prisutnosti.

U hramovima SPC uništeni su monumentalni ikonostasi, hiljade ikona, veliki broj rukopisa i retkih knjiga, uključujući knjige - knjige rođenih, venčanih i umrlih, opsežne arhivske građe i veliki broj crkvenih objekata kulturno-istorijskog značaja i lepote.

Референце[уреди]

  1. 1,0 1,1 1,2 http://www.rastko.rs/istorija/spc_dsvr.html#_Toc465074811 Srpska Crkva u Drugom svetskom ratu
  2. ^ Ristović 2000, стр. 552.
  3. ^ Ristović 2000, стр. 553.
  4. 4,0 4,1 Istoričar Radmila Radić u dokumentarnom serijalu Jugoslavija u ratu 1941-1945. http://www.youtube.com/watch?v=cPCiueTrbmE&feature=related
  5. ^ Ristović 2000, стр. 559.
  6. ^ Ristović 2000, стр. 561.
  7. ^ Milorad Kozić: ČETNICI KOSTE PEĆANCA U DRUGOM SVETSKOM RATU Kosta Pecanac Zamera Srpskoj Pravoslavnoj Crkvi, Приступљено 9. 4. 2013.
  8. ^ Radio-televizija Republike Srpske: Nekad Bilo: Pero Simić[мртва веза], 52. minut, 20. novembar 2011.], Приступљено 9. 4. 2013.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 Tomasevich 1975
  10. ^ Zvezdan Folić: ZASJEDANJE ARHIJEREJSKOG SABORA SRPSKE PRAVOSLAVNE CRKVE 1954.
  11. ^ Istorijski leksikon Crne Gore, tom 4, K - Per, grupa autora, Podgorica 2006.
  12. ^ Ristović 2000, стр. 554.
  13. ^ Tomasevich 2002, стр. 398.

Литература[уреди]

Спољашње везе[уреди]