Jelašnička reka (Južna Morava)

Jelašnička reka
Jelašnička reka
	Jelašnička reka i MHE
Опште информације
Слив	crnomorski
Водоток
Извор	Besna kobila
Ушће	Južna Morava
Географске карактеристике
Држава/е	Srbija
Област	Pčinjski okrug
Регија	Surdulica
Насеља	Jelašnica
Притоке	Novoselska reka, Mala reka
Медији на Остави

Jelašnička reka je reka na jugu Srbije, koja protiče kroz selo Jelašnica u opštini Surdulica. Predstavlja desnu pritoku Južne Morave. Reka je od izuzetnog hidrološkog i ekonomskog značaja za lokalno stanovništvo, pre svega za vodosnabdevanje i poljoprivredu, ali poseduje i značajan turistički potencijal zbog divlje prirode, klisure i vodopada u gornjem toku.^[1]^[2]

Geografske karakteristike

Izvor i tok

Jelašnička reka nastaje na planinskom masivu koji čine Besna Kobila i Vardenik. Kao njeno izvorište navodi se područje između vrhova Veliki Strešer (Vardenik) i samog masiva Besne Kobile. U svom gornjem toku, reka prima svoji najvecu desnu pritoku Novoselska reku.

Njene glavne izvorišne pritoke su Gnoiška i Radpnjska reka (koja izviru u ataru sela Kriva Feja).

Ušće

Reka protiče kroz selo Jelašnica, gde iz planinskog prelazi u nizijski tok. Uliva se u Južnu Moravu kao njena desna pritoka. Ušće se nalazi nizvodno od sela Jelašnica, u blizini sela Gramađe, koje pripada opštini Vladičin Han.

Znamenitosti i turizam

Gornji tok Jelašničke reke je divlji i nepristupačan, što ga čini atraktivnim za planinare i ljubitelje prirode. Planinarska društva (poput PD Preslap i SPK Vlasina) organizuju ture pod nazivom "Tajne Jelašničke reke".

Stara hidrocentrala i nova hidroelektrana: Na reci se nalazi jedna od najstarijih hidrocentrala u Srbiji koja je još uvek u funkciji, izgrađena pre više od 90 godina.
Stara HE Jelašnica
Vodopadi: Reka je poznata po atraktivnim vodopadima:
- Vodopad Damjanik^[3]^[4]: Skriveni vodopad u nepristupačnom delu reke.
  Jelašnička reka mali vodostaj
- Tri Vira: Sistem od tri manja vodopada koji formiraju virove (bazene) i povezani su kaskadama.
Metalni most: Atrakcija na planinarskoj stazi je uski metalni most (širine oko 70 cm) koji prelazi reku na visini od oko 40 metara, predstavljajući izazov za planinare.
Metalni most kao derivacioni kanal
Lokalna izletišta: U mirnijem delu toka, kod sela Jelašnica, obale reke se tokom leta koriste kao lokalna plaža i izletište.

Privredni značaj i ekologija

Jelašnička reka je ključni vodotok za život u ovom kraju.

Vodosnabdevanje: Reka je duži niz godina korišćena kao "izvorište vodosnabdevanja 'Jelašnica'".
Poljoprivreda: Voda iz reke se intenzivno koristi za navodnjavanje poljoprivrednog zemljišta, pre svega zasada malina (malinjaka), bašti, njiva, kao i za napajanje lokalnih ribnjaka.
Energetika: Pored stare hidrocentrale, na reci postoje jos jedna hidroeletrana^[5]^[6].
Ekološki sporovi: Prethodnih godina, meštani Jelašnice su organizovali proteste ("Ustanak u Jelašnici") protiv planova za preusmeravanje vode iz Jelašničke reke u akumulaciju "Polom", koja služi za vodosnabdevanje Vladičinog Hana. Lokalno stanovništvo je strahovalo da bi ovaj projekat doveo do presušivanja reke i ugrozio njihovu egzistenciju zasnovanu na poljoprivredi.

Biljni i životinjski svet

Slivno područje Jelašničke reke odlikuje se bogatim biodiverzitetom, koji je direktna posledica očuvanosti planinskih ekosistema Besne kobile i Vardenika.

Flora: Bogatstvo Besne Kobile

Planina Besna kobila, koja dominira slivom reke, stanište je za mnoštvo drvenastih, žbunastih i zeljastih biljaka. Jasno su izraženi visinski vegetacijski pojasevi: niži delovi su prekriveni listopadnim šumama, na većim visinama preovlađuju četinarske šume (pretežno jela), dok najviše zone zauzimaju planinski pašnjaci sa niskom travom, žbunovima borovnice i raznovrsnim planinskim cvećem.^[7]

Područje je posebno poznato po obilju samoniklog lekovitog bilja i šumskih plodova. Među najzastupljenijim vrstama su kantarion (Hypericum perforatum), divizma (Verbascum), kopriva (Urtica dioica), nana (Mentha), hajdučka trava (Achillea millefolium), malina (Rubus idaeus), matičnjak (Melissa officinalis), maslačak (Taraxacum officinale), kao i prostrane sastojine borovnice (Vaccinium myrtillus).^[8]

Fauna: Od pastrmke do vuka

Čista i hladna planinska voda Jelašničke reke pruža idealno stanište za divlju potočnu pastrmku (Salmo trutta), klena, potočnu mrenu, čije prisustvo služi kao pouzdan bioindikator visokog kvaliteta vode i zdravog vodenog ekosistema. Iako nedostaju specifične studije, podaci za širi region ukazuju na verovatno prisustvo različitih vrsta vodozemaca, poput žaba i daždevnjaka, kao i gmizavaca kao što su gušteri i zmije (poskok. šarka, smuk, ribarica, belouška).

Šume i planinski pašnjaci Besne kobile stanište su krupnih sisara, među kojima se ističu vuk (Canis lupus), divlja svinja (Sus scrofa) i lisica (Vulpes vulpes).^[9]

Posmatrano u celini, Jelašnička reka funkcioniše kao ekološki koridor koji povezuje visokoplaninske ekosisteme Besne kobile sa nizijskim predelima doline Južne Morave. Ovaj neprekinuti pojas vodenog i priobalnog staništa omogućava kretanje vrsta između različitih visinskih zona. Dok se akvatični organizmi poput pastrmke kreću duž samog vodotoka, kopnene životinje kao što su vukovi i divlje svinje koriste rečnu dolinu kao izvor vode i bezbedan put za migraciju između područja za ishranu i skloništa. Stoga, Jelašnička reka nije samo izolovani hidrografski objekat, već centralna osa funkcionalnog ekosistema, čije je očuvanje ključno za biodiverzitet čitavog regiona kroz koji protiče.^[2]

Selo Jelašnica

Selo Jelašnica, po kojem reka i nosi ime, drugo je po veličini selo u opštini Surdulica. Leži na obe obale reke, na prelazu iz planinskog u dolinski deo. Arheološki nalazi (poput zidane grobnice iz 3. ili 4. veka) i ostaci starih crkava (manastirište) ukazuju da je područje oko reke bilo naseljeno još u antičko doba.

Галерија

Derivacioni kanal
Derivacioni kanal
Vodozahvat
Vodozahvat kućica
Damjanik
Tri vira
Tri vira
Potočna pastrmka
Potočni rak
Daždevnjak

Референце

^ „Planinarsko društvo "Preslap". (2020). TAJNE JELAŠNIČKE REKE (Vardenik).”.
^ ^а ^б „Planine na teritoriji opštine Surdulica: Besna kobila – vodopad Damjanik”.
^ „Vodopad Damjanik”.
^ „Vodopad Damjanik – dobro skriveni dragulj juga”.
^ „MHE Jelašnica između Vladičinog Hana i Surdulice”.
^ „EPS: Male hidroelektrane "Vučje" i "Jelašnica" ponovo rade nakon obnove”.
^ „Бесна кобила”.
^ Грешка код цитирања: Неважећа ознака <ref>; нема текста за референце под именом :1.
^ „Besna kobila” (PDF).

Литература

Мала енциклопедија Просвета (3 изд.). Београд: Просвета. 1985. ISBN 978-86-07-00001-2.
Марковић, Јован Ђ. (1990). Енциклопедијски географски лексикон Југославије. Сарајево: Свјетлост. ISBN 978-86-01-02651-3.

[1] „Planinarsko društvo "Preslap". (2020). TAJNE JELAŠNIČKE REKE (Vardenik).”.

[:0-2] а ^б „Planine na teritoriji opštine Surdulica: Besna kobila – vodopad Damjanik”.

[3] „Vodopad Damjanik”.

[4] „Vodopad Damjanik – dobro skriveni dragulj juga”.

[5] „MHE Jelašnica između Vladičinog Hana i Surdulice”.

[6] „EPS: Male hidroelektrane "Vučje" i "Jelašnica" ponovo rade nakon obnove”.

[7] „Бесна кобила”.

[:1-8] Грешка код цитирања: Неважећа ознака <ref>; нема текста за референце под именом :1.

[9] „Besna kobila” (PDF).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]